Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Vatandaşlığın Kaybedilmesi Konu Anlatımı

Kaybın temel sistemi

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, vatandaşlığın kazanılması kadar kaybedilmesini de sınırlı yollarla düzenler.

Kaybın ana kuralı şudur: Türk vatandaşlığı yetkili makam kararı veya seçme hakkının kullanılmasıyla kaybedilir.

Bu cümle, konunun omurgasıdır.

Vatandaşlık kaybı keyfi veya fiili bir durum olarak değil, kanunda gösterilen hukuki yollarla ortaya çıkar.

Yetkili makam kararıyla kayıp kendi içinde üçe ayrılır: çıkma, kaybettirme ve vatandaşlığa alınmanın iptali.

Seçme hakkıyla kayıp ise kanunda sayılan bazı kişilere ergin olmalarından itibaren tanınan ayrılma imkanıdır.

Sınavda bu dört başlığın birbirine karıştırılması sık görülür.

Çıkma ilgilinin talebine, kaybettirme kanunda sayılan davranışlara, iptal vatandaşlığı kazandıran kararın sakatlığına, seçme hakkı ise belirli kişisel statülere dayanır.

Türk vatandaşlığından çıkma

Çıkma, kişinin Türk vatandaşlığından ayrılmak istemesi üzerine işler.

Ancak talep tek başına yeterli değildir.

Bakanlıkça çıkma izni veya çıkma belgesi verilebilmesi için kişi ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmalıdır.

Ayrıca yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanmış olması veya kazanacağına ilişkin inandırıcı belirtilerin bulunması gerekir.

Bu şart, vatansız kalma riskini azaltan temel güvencedir.

Kişinin herhangi bir suç veya askerlik hizmeti nedeniyle aranan kişilerden olmaması, hakkında mali ve cezai tahdit bulunmaması da aranır.

Kanun, çıkma izin belgesi ile çıkma belgesini ayırır.

Yabancı devlet vatandaşlığını kazanmak üzere çıkmak isteyen ve talebi uygun görülen kişiye çıkma izin belgesi verilir.

Verilen izin sonucunda veya önceden yabancı bir devlet vatandaşlığını kazandığını belgeleyen kişiye ise çıkma belgesi verilir.

Çıkma izin belgesi karar tarihinden itibaren iki yıl geçerlidir.

Bu süre içinde yabancı devlet vatandaşlığının kazanıldığını gösteren bilgi ve belgeler yurt içinde valiliğe, yurt dışında dış temsilciliğe verilmelidir.

Süre içinde yabancı vatandaşlık kazanılamazsa izin belgesi geçersiz hale gelir.

Çıkmanın geçerliliği bakımından belirleyici an, çıkma belgesinin ilgiliye imza karşılığı teslimidir.

Bu teslimle Türk vatandaşlığı kaybedilir; nüfus aile kütüğündeki kayıtlar kapatılır ve kişi kayıp tarihinden itibaren yabancı muamelesine tabi olur.

Dolayısıyla yalnızca izin belgesi alınması vatandaşlığın kaybı sonucunu doğurmaz.

Çıkmanın aileye etkisi ve Mavi Kartlılara tanınan haklar

Eşlerden birinin çıkma izniyle vatandaşlığı kaybetmesi diğer eşin vatandaşlığını etkilemez.

Çocuklar için ise daha dikkatli bir düzenleme vardır.

Türk vatandaşlığını kaybeden ana veya babanın talebi ve diğer ebeveynin muvafakati varsa çocuklar da kendileriyle birlikte vatandaşlığı kaybedebilir.

Muvafakat verilmezse hakim kararına göre işlem yapılır.

Ancak vatandaşlık kaybı çocukları vatansız kılacaksa bu hükümler uygulanmaz.

Bu istisna, çocuk bakımından vatansızlığın önlenmesini öne çıkarır.

Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlığı kaybedenler ve üçüncü dereceye kadar altsoyları, kanunda belirtilen istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanmaya devam eder.

Milli güvenlik ve kamu düzenine ilişkin hükümler saklıdır.

Bu kişilerin seçme-seçilme, muafen araç veya ev eşyası ithal etme hakları ve askerlik yükümlülüğü yoktur.

Kamu hukuku rejimine tabi asli ve sürekli kamu hizmetlerinde bulunamazlar; ancak kamu kurumlarında işçi, geçici veya sözleşmeli personel olarak çalıştırılabilirler.

Talepleri halinde Mavi Kart düzenlenir; kart ibrazı bu hakların kullanılmasında yeterlidir.

Kaybettirme

Kaybettirme, kişinin talebine değil, kanunda belirtilen davranışlara dayanır.

Resmi makamlarca tespit edilen bazı eylemlerde bulunan kişilerin Türk vatandaşlığı Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir.

Bunlar arasında yabancı bir devletin Türkiye'nin menfaatlerine uymayan hizmetinde bulunup bildirime rağmen verilen süre içinde görevi bırakmamak, Türkiye ile savaş halinde bulunan devletin hizmetinde Cumhurbaşkanı izni olmadan çalışmaya devam etmek ve izin almadan yabancı devlet hizmetinde gönüllü askerlik yapmak yer alır.

Kanun ayrıca belirli ağır suçlar nedeniyle hakkında soruşturma veya kovuşturma yürütülen ve yabancı ülkede bulunması nedeniyle ulaşılamayan kişiler için özel bir mekanizma kurar.

Soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısı, kovuşturma aşamasında mahkeme bu durumu Bakanlığa bildirir.

Bakanlığın Resmi Gazetede yaptığı yurda dön ilanına rağmen üç ay içinde dönülmezse Cumhurbaşkanı kararıyla vatandaşlık kaybettirilebilir.

Kaybettirme kararının sonucu şahsidir.

Karar, Cumhurbaşkanı kararının Resmi Gazetede yayımlandığı tarihten itibaren hüküm ifade eder ve ilgilinin eş ve çocuklarına etki etmez.

Bu nokta iptalden ayrılır; çünkü iptal kararında bağlı olarak vatandaşlık kazanan eş ve çocuklar bakımından da sonuç doğabilir.

Vatandaşlığa alınmanın iptali

İptal, kişinin sonradan vatandaşlığı kazanırken dürüst olmayan bir davranışla kararın verilmesine yol açması halinde gündeme gelir.

Türk vatandaşlığını kazanma kararı, ilgilinin yalan beyanı veya vatandaşlığı kazanmaya esas önemli hususları gizlemesi sonucunda verilmişse, kararı veren makam tarafından iptal edilir.

Burada kayıp sebebi sonradan ortaya çıkan siyasi veya güvenlik davranışı değil; baştaki kazanma kararının gerçeğe aykırı bilgiye dayanmasıdır.

İptal kararı karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder.

İptal, ilgili kişiye bağlı olarak Türk vatandaşlığını kazanan eş ve çocuklar hakkında da uygulanır.

Malların tasfiyesi gerekiyorsa bu husus iptal kararında belirtilir; kişi en geç bir yıl içinde Türkiye'deki mallarını tasfiye etmek zorundadır.

İptal kararına karşı yargı yoluna başvurulursa malların tasfiyesi dava sonuna bırakılır.

Seçme hakkıyla kayıp

Seçme hakkıyla kayıp, kanunda sayılan kişilerin ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde Türk vatandaşlığından ayrılabilmesidir.

Bu kapsama, ana ya da babadan dolayı soy bağıyla doğumla Türk vatandaşı olup yabancı ana veya babanın vatandaşlığını doğumla veya sonradan kazananlar; doğum yeri esasına göre yabancı vatandaşlık kazananlar; evlat edinilme yoluyla vatandaşlık kazananlar; doğum yeriyle Türk vatandaşı olup sonradan yabancı ana veya babasının vatandaşlığını kazananlar ve herhangi bir şekilde Türk vatandaşlığını kazanmış ana veya babaya bağlı olarak vatandaşlık kazananlar girer.

Ancak seçme hakkı sınırsız değildir.

Bu yolla vatandaşlığın kaybı kişiyi vatansız kılacaksa seçme hakkı kullanılamaz.