Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Vatandaşlığın Kazanılması Konu Anlatımı

Konunun çerçevesi

Türk vatandaşlığının kazanılması, 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanununun vatandaşlık bağının nasıl kurulacağını gösteren bölümüdür.

Kanun önce vatandaşlık hizmetlerinin yurt içinde İçişleri Bakanlığı, yurt dışında dış temsilcilikler tarafından yürütüleceğini belirtir; ardından kazanma yollarını sistematik biçimde ayırır.

Bu ayrım sınav bakımından önemlidir, çünkü bazı kazanma halleri kendiliğinden doğar, bazıları ise idarenin kararına veya kişinin başvurusuna bağlıdır.

Temel sınıflandırma şudur: Türk vatandaşlığı doğumla veya sonradan kazanılır.

Doğumla kazanılan vatandaşlık soy bağı ya da doğum yeri esasına dayanır ve doğum anından itibaren hüküm ifade eder.

Sonradan kazanılan vatandaşlık ise yetkili makam kararı, evlat edinilme veya seçme hakkının kullanılmasıyla gerçekleşir.

Dolayısıyla her vatandaşlık kazanma olayında önce şu soru sorulur: Kişi vatandaşlığı doğum anında mı kazandı, yoksa sonradan bir işlem veya hak kullanımıyla mı kazandı?

Doğumla kazanma: soy bağı ve doğum yeri

Doğumla kazanma iki kaynağa bağlanmıştır.

Birincisi soy bağıdır.

Çocuk evlilik içinde doğmuşsa ve ana ya da babasından en az biri Türk vatandaşıysa, doğum Türkiye'de gerçekleşmiş olsun ya da olmasın Türk vatandaşlığını kazanır.

Evlilik birliği dışında doğumda ise ana veya babanın durumuna göre kanun ayrı düzenleme yapar.

Türk vatandaşı ana ve yabancı babadan evlilik birliği dışında doğan çocuk Türk vatandaşı olur.

Türk vatandaşı baba ve yabancı anadan evlilik birliği dışında doğan çocuk bakımından ise soy bağını kuran usul ve esasların yerine getirilmesi gerekir.

İkinci kaynak doğum yeridir.

Türkiye'de doğan ve yabancı ana-babasından dolayı doğumla herhangi bir devletin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, doğumdan itibaren Türk vatandaşı sayılır.

Ayrıca Türkiye'de bulunmuş çocuk bakımından aksi ispatlanmadıkça Türkiye'de doğmuş sayılma kabul edilmiştir.

Bu kuralın mantığı, çocuğun vatansız kalmasını önlemektir.

Burada doğum yeri tek başına herkese vatandaşlık vermez; asıl belirleyici unsur, çocuğun ana-babasından dolayı başka bir vatandaşlık kazanamamasıdır.

Yetkili makam kararıyla kazanma

Sonradan kazanmanın en geniş alanı yetkili makam kararıdır.

Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen yabancı, kanunda belirtilen şartları taşıyorsa yetkili makam kararıyla vatandaşlığı kazanabilir.

Ancak kanun açık biçimde, şartları taşımanın kişiye mutlak bir hak sağlamadığını belirtir.

Bu ifade, idarenin değerlendirme yetkisini sınavlarda özellikle ayırt ettirir: şartlar başvuru için gereklidir, fakat tek başına kazanma sonucunu zorunlu kılmaz.

Genel başvuru şartları çok katmanlıdır.

Başvuran kişi kendi milli kanununa göre, vatansız ise Türk kanunlarına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmalıdır.

Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet etmelidir.

Türkiye'de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla teyit etmesi, genel sağlık bakımından tehlike oluşturan hastalığının bulunmaması, iyi ahlak sahibi olması, yeteri kadar Türkçe konuşabilmesi ve kendisinin bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini sağlayacak gelir veya mesleğe sahip olması gerekir.

Ayrıca milli güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel hali bulunmamalıdır.

İkametin ne sayılacağı da kanunda açıklanır.

İkamet, Türk kanunlarına uygun olarak Türkiye'de oturmaktır.

Vatandaşlık başvurusu için aranan ikamet süresi içinde toplam on iki ayı geçmeyen Türkiye dışı kalışlar, öngörülen ikamet süresi içinde değerlendirilir.

Bu nedenle her yurt dışına çıkış ikameti kesmez; kanun toplam süre bakımından sınır koymuştur.

İstisnai vatandaşlık ve yeniden kazanma

Kanun bazı kişilerin Cumhurbaşkanı kararıyla istisnai olarak Türk vatandaşlığını kazanabileceğini düzenler.

Bunun ortak eşiği, milli güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmamasıdır.

Türkiye'ye sanayi tesisleri getiren veya bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal, sportif, kültürel ya da sanatsal alanlarda olağanüstü hizmeti geçen veya geçeceği düşünülen kişiler; belirli ikamet izni kapsamındaki yatırımcılar, Turkuaz Kart sahibi yabancılar ve bunların bazı aile bireyleri; vatandaşlığa alınması zaruri görülenler ve göçmen olarak kabul edilenler bu gruptadır.

Milli güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel hali bulunanların talepleri Bakanlıkça reddedilir.

Yeniden kazanma iki biçimde düzenlenmiştir.

Çıkma izniyle vatandaşlığı kaybedenler ile ana veya babalarına bağlı olarak vatandaşlığı kaybedip süresi içinde seçme hakkını kullanmayanlar, milli güvenlik bakımından engel yoksa Türkiye'de ikamet süresine bakılmadan Bakanlık kararıyla yeniden kazanabilir.

Buna karşılık, kaybettirme veya seçme hakkıyla kayıp sonrası yeniden kazanma bazı hallerde üç yıl Türkiye'de ikamet şartına bağlanmıştır ve karar makamı durumuna göre Cumhurbaşkanı veya Bakanlıktır.

Evlenme, evlat edinilme ve seçme hakkı

Bir Türk vatandaşıyla evlenme doğrudan vatandaşlık kazandırmaz.

Ancak en az üç yıldır evli olan ve evliliği devam eden yabancı başvurabilir.

Başvuru sahibinde aile birliği içinde yaşama, evlilik birliğiyle bağdaşmayacak faaliyette bulunmama ve milli güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel halinin olmaması aranır.

Başvurudan sonra Türk vatandaşı eş ölürse aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz.

Evlenme ile vatandaşlık kazanan kişi, evlenmenin butlanında iyi niyetliyse vatandaşlığını korur.

Evlat edinilme yolunda, Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan kişi, milli güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel yoksa karar tarihinden itibaren vatandaşlığı kazanabilir.

Seçme hakkıyla kazanma ise ana veya babalarına bağlı olarak vatandaşlığı kaybeden çocuklar içindir; bu kişiler ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde seçme hakkını kullanarak Türk vatandaşlığını kazanabilir.

Usul ve sonuçlar

Yetkili makam kararıyla vatandaşlık isteyen ve gerekli şartları taşıyan yabancı adına vatandaşlık dosyası düzenlenir, karar verilmek üzere Bakanlığa gönderilir.

Bakanlık inceleme ve araştırma sonucunda uygun bulursa vatandaşlık kazanılır; uygun bulmazsa talep reddedilir.

Kazanma kararları karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder.

Yetkili makam kararıyla kazanma eşin vatandaşlığına etki etmez.

Çocuklar bakımından ise velayet, diğer eşin muvafakati ve gerektiğinde hakim kararı önem taşır.

Ana ve babanın birlikte vatandaşlık kazanması halinde çocuklar da vatandaşlığı kazanır.

Seçme hakkıyla kazanma da şartların tespitine ilişkin karar tarihinden itibaren sonuç doğurur ve eş ile çocuklar hakkında yetkili makam kararıyla kazanmanın sonuçlarına ilişkin hükümler uygulanır.

Başvuru inceleme komisyonu da özellikle genel yol ve evlenme yoluyla kazanma bakımından konumlandırılmıştır.

Kanun, 11 inci ve 16 ncı maddeler kapsamındaki başvurularda gerekli şartların bulunup bulunmadığının illerde oluşturulan komisyonca tespit edileceğini söyler.