Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Tanıma ve Tenfiz Konu Anlatımı

MÖHUK kaynağı tanıma ve tenfizi, yabancı mahkeme ve hakem kararlarının Türkiye’de sonuç doğurması başlığı altında düzenler.

Yabancı mahkeme kararının Türkiye’de sadece dikkate alınması ile Türkiye’de icra edilmesi aynı şey değildir.

Tenfiz, yabancı ilamın icra edilebilir hale gelmesini sağlar.

Tanıma ise yabancı ilamın kesin hüküm veya kesin delil etkisinin kabul edilmesidir.

Bu ayrım, sınavlarda en çok sorulan çekirdektir.

Örneğin yabancı mahkeme bir alacak hükmü vermiş ve bu hükmün Türkiye’de cebri icra yoluyla yerine getirilmesi isteniyorsa tenfiz gerekir.

Buna karşılık yabancı mahkeme kararının Türkiye’de bir hukuki statüyü veya kesin hüküm etkisini göstermek için ileri sürülmesi söz konusuysa tanıma gündeme gelir.

Kaynak, yabancı ilamın kesin hüküm veya kesin delil etkisinin, yabancı mahkeme kararının kesinleştiği andan itibaren hüküm ifade edeceğini belirtir.

MÖHUK madde 50’ye göre yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin verilmiş ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş ilamların Türkiye’de icra olunabilmesi, yetkili Türk mahkemesinin tenfiz kararı vermesine bağlıdır.

Burada üç unsur birlikte aranır.

Karar yabancı mahkemeden gelmelidir.

Hukuk davasına ilişkin olmalıdır.

Verildiği devlet hukukuna göre kesinleşmiş bulunmalıdır.

Kaynak ayrıca yabancı mahkemelerin ceza ilamlarında yer alan kişisel haklarla ilgili hükümler hakkında da tenfiz istenebileceğini söyler.

Bu, ceza ilamının ceza kısmının değil, kişisel haklara ilişkin bölümünün tenfiz edilebileceği anlamına gelir.

Böylece tenfiz kurumunun özü, yabancı ilamın Türkiye’de icra kabiliyeti kazanmasıdır.

Tenfiz kararları hakkında görevli mahkeme asliye mahkemesidir.

Kaynak, asliye mahkemesi ifadesini kullanır; bu nedenle açıklama, görev türünü bu düzeyde tutmalıdır.

Yetki bakımından kademeli bir sistem vardır.

Önce kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye’deki yerleşim yeri mahkemesi aranır.

Yerleşim yeri yoksa sakin olduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Türkiye’de yerleşim yeri veya sakin olduğu yer mevcut değilse Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri seçilebilir.

Bu kademeyi öğrenirken, tenfiz isteyenin yerleşim yerinin esas alınmadığına dikkat edilmelidir.

Yetki, aleyhine tenfiz istenen kişi üzerinden belirlenir.

Türkiye ile bağlantı bulunmadığında kanun üç büyük şehir mahkemesinden birini alternatif olarak gösterir.

Kararın tenfiz edilmesinde hukuki yararı bulunan herkes tenfiz isteminde bulunabilir.

İstem dilekçeyle yapılır ve dilekçeye karşı taraf sayısı kadar örnek eklenir.

Dilekçede tenfiz isteyenle karşı tarafın, varsa kanuni temsilci ve vekillerinin ad, soyad ve adresleri yer alır.

Tenfiz konusu hükmün hangi devlet mahkemesinden verildiği, mahkemenin adı, ilamın tarih ve numarası ve hükmün özeti belirtilir.

Eğer tenfiz hükmün tamamı için değil de bir kısmı için isteniyorsa, hangi kısmın istendiği açıkça gösterilir.

Dilekçenin içeriği, Türk mahkemesinin hem tarafları hem yabancı kararın kimliğini hem de istemin kapsamını denetlemesine hizmet eder.

Kısmi tenfiz imkanı özellikle önemlidir; başvuran, yabancı ilamın tamamını değil belirli bir bölümünü Türkiye’de icra ettirmek isteyebilir.

Tenfiz dilekçesine iki ana belge grubu eklenir.

Birincisi, yabancı mahkeme ilamının o ülke makamlarınca usulen onanmış aslı veya ilamı veren yargı organı tarafından onanmış örneği ve onanmış tercümesidir.

İkincisi, ilamın kesinleştiğini gösteren ve o ülke makamlarınca usulen onanmış yazı veya belge ile bunun onanmış tercümesidir.

Bu belgeler şekli bir ayrıntı değil, tenfizin temelini oluşturan ispat araçlarıdır.

Türk mahkemesi, yabancı ilamın gerçekten mevcut olduğunu, yetkili organ tarafından verildiğini ve kesinleştiğini bu belgelerle denetler.

Kesinleşme belgesi yoksa tenfiz için aranan ana şartlardan biri ispatlanmamış olur.

Yetkili mahkeme, tenfiz kararını MÖHUK madde 54’teki şartlar dahilinde verir.

İlk şart karşılıklılıktır.

Türkiye Cumhuriyeti ile ilamın verildiği devlet arasında karşılıklılık esasına dayanan bir anlaşma bulunabilir; veya o devlette Türk mahkemelerinden verilen ilamların tenfizini mümkün kılan kanun hükmü ya da fiili uygulama bulunabilir.

İkinci şart, ilamın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine girmeyen bir konuda verilmiş olmasıdır.

Ayrıca davalının itiraz etmesi şartıyla, dava konusu veya taraflarla gerçek ilişkisi bulunmadığı halde kendisine yetki tanıyan bir devlet mahkemesinden verilmiş karar da sorun oluşturur.

Bu bent, yabancı mahkemenin bağlantısız yetki kullanımına karşı koruma sağlar.

Üçüncü şart, hükmün kamu düzenine açıkça aykırı olmamasıdır.

Kaynak, kamu düzenine aykırılığı açık aykırılık düzeyinde arar.

Dördüncü şart ise savunma hakkıyla ilgilidir.

Kendisine karşı tenfiz istenen kişi, yabancı mahkemeye o yer kanunlarına göre usulüne uygun çağrılmamış, temsil edilmemiş veya bu kanunlara aykırı biçimde gıyabında ya da yokluğunda hüküm verilmişse ve bu kişi tenfiz istemine karşı buna dayanarak itiraz etmişse tenfiz engeli doğar.

Bu dört şart birlikte okunmalıdır.

Karşılıklılık genel dış ilişki zeminini, münhasır yetki ve gerçek ilişki Türk yargı düzeniyle bağlantıyı, kamu düzeni temel hukuk değerlerini, savunma hakkı ise yabancı yargılamada dinlenilme imkanını denetler.

Mahkeme bu denetimi yaparken yabancı uyuşmazlığı yeniden çözmez; kararın Türkiye’de icra edilmesine engel oluşturan MÖHUK sebeplerine bakar.

Tenfiz istemine ilişkin dilekçe, duruşma günüyle birlikte karşı tarafa tebliğ edilir.

İhtilafsız kaza kararlarının tanınması ve tenfizi de aynı hükme tabidir; hasımsız ihtilafsız kaza kararlarında tebliğ hükmü uygulanmaz.

İstem, basit yargılama usulüne göre incelenip karara bağlanır.

Karşı tarafın itiraz alanı sınırlıdır.

Ancak bu bölüm hükümlerine göre tenfiz şartlarının bulunmadığını veya yabancı ilamın kısmen ya da tamamen yerine getirilmiş olduğunu yahut yerine getirmeye engel bir sebep çıktığını ileri sürebilir.

Mahkeme ilamın kısmen veya tamamen tenfizine ya da istemin reddine karar verebilir.

Karar yabancı mahkeme ilamının altına yazılır, hakim tarafından mühürlenip imzalanır.

Tenfizine karar verilen yabancı ilamlar, Türk mahkemelerinden verilmiş ilamlar gibi icra olunur.

Kabul veya ret kararlarının temyizi genel hükümlere tabidir ve temyiz yerine getirmeyi durdurur.

Bu nedenle tenfiz kararı, yabancı ilamı Türk mahkemesi ilamına dönüştürmez; fakat onun Türkiye’de aynı icra rejimi içinde yerine getirilmesini sağlar.

Tanıma, yabancı mahkeme ilamının kesin delil veya kesin hüküm olarak kabul edilebilmesi için mahkemece gerekli tespitin yapılmasıdır.

Tanıma da tenfiz şartlarına bağlıdır; fakat önemli bir fark vardır: tanımada karşılıklılık şartı uygulanmaz.

Yani MÖHUK madde 54’ün birinci fıkrasının a bendi tanıma bakımından aranmaz.

İhtilafsız kaza kararlarının tanınması da aynı hükme tabidir.

Yabancı mahkeme ilamına dayanılarak Türkiye’de idari bir işlemin yapılmasında da aynı usul uygulanır.