SPL Finansal Piyasalar Takasbank ve Borsa Para Piyasaları, Swap Piyasası ve Ödünç Pay Piyasası Konu Anlatımı

Borsa İstanbul Para Piyasası, Swap Piyasası ve Takasbank Ödünç Pay Piyasası farklı ürünlere yönelse de ortak bir işleyiş fikrine sahiptir: tarafların fon, para birimi, kıymetli maden veya pay ihtiyacı organize kurallar altında, teminat ve merkezi karşı taraf disipliniyle karşılanır.

Bu başlıkta Takasbank'ın rolü özellikle önemlidir.

Borsa Para Piyasası'nda Takasbank merkezi karşı taraf olarak hizmet verir; gerçekleşen işlemlerde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt eder.

Swap Piyasası'nda takas, temerrüt ve değişim teminatı esasları Takasbank tarafından belirlenir.

Ödünç Pay Piyasası ise doğrudan Takasbank tarafından kurulan ve işletilen bir piyasadır.

Bu nedenle konu, tek tek pazar isimlerinden çok, teminatlı işlem ve MKT mantığıyla okunmalıdır.

Borsa İstanbul Para Piyasası'nda işlem yapabilecek kuruluşlar, Borsa düzenlemeleri uyarınca yetki verilmiş banka ve aracı kurumlar ile Takasbank'tır.

Piyasada Türk Lirası fon arz ve talep eden banka ve aracı kurumların teminatlı borç alma ve verme işlemleri yapılır.

Üye kendi portföyü, yatırım fonu veya yatırım ortaklığı hesabı, kamu kaynağı hesabı ya da müşteri hesabı için emir iletebilir.

İşlem sırasında kuruluşlar birbirini bilmez; işlem gerçekleştikten sonra işlem bilgileriyle birlikte karşı üye bilgisi taraflara verilir.

Bu yapı, tezgahüstü teminatsız line ilişkilerinden farklıdır: burada organize piyasa ekranı, teminat ve Takasbank MKT hizmeti likidite işleminin güvenlik omurgasını oluşturur.

Borsa Para Piyasası'nda aynı gün ve bir iş günü ileri başlangıç valörlü işlemler yapılabilir; bitiş valörü en fazla iki yıl olmak üzere taraflarca serbestçe belirlenir.

İşlemler hafta içi 09.30-17.30 aralığında yürür; aynı gün başlangıç valörlü emir ve işlemler 15.00'e kadar, ileri başlangıç valörlü olanlar piyasa kapanışına kadar yapılır.

Emirler BISTECH terminalleri veya uzak erişim arayüzüyle, gerekli hallerde telefonla iletilir.

Alım emirlerinde en yüksek faiz oranı, satım emirlerinde en düşük faiz oranı önceliklidir; aynı faiz oranında zaman önceliği uygulanır.

Alım emri aynı veya daha düşük oranlı satım emriyle, satım emri aynı veya daha yüksek oranlı alım emriyle eşleşir.

Bu nedenle faiz oranı, para piyasasında fiyatın karşılığıdır.

Swap Piyasası'nın amacı, para birimlerinin birbirleriyle veya kıymetli madenlerle belirlenen koşullarda değiştirilmesine imkan sağlamaktır.

Piyasada Borsa düzenlemeleriyle yetkilendirilmiş aracı kurumlar, bankalar ve TCMB işlem yapabilir; aracı kurumlar yalnız Kıymetli Madenler Swap Pazarı'nda işlem yapabilir.

Swap, tarafların farklı para birimlerini veya kıymetli madenler ile para birimlerini kararlaştırdıkları süre ve koşullarda değiştirmesidir.

Döviz kuru başlangıç valöründeki TL yükümlülüğünü, swap puanı ise vade sonu döviz kuru veya kıymetli maden fiyatının belirlenmesinde kullanılan değeri ifade eder.

Valör, swap işleminin başlangıç ve bitiş takas tarihidir.

Bu kavramlar, swapın tek bir alım satım değil, iki valörlü bir değişim ilişkisi olduğunu gösterir.

Swap Piyasası'nda para swapları TL ile Amerikan doları veya euro arasındaki değişimi; kıymetli maden swapları ise standart kıymetli madenlerle TL, dolar veya euro arasındaki değişimi konu alır.

İşlem yapan kuruluşlar işlem sırasında birbirini bilmez; emirleri eşleşen üyelere karşı tarafın kim olduğu bildirilmez.

Başlangıç ve bitiş valörü arasındaki sürede Takasbank yeniden değerleme yaparak değişim teminatı hesaplar.

Aynı gün başlangıç valörlü emirler 09.30-14.00 arasında, ileri başlangıç valörlü emirler 09.30-17.30 arasında iletilir; TCMB'nin 09.00-09.30 aralığında sisteme emir iletebilmesi ayrı bir kuraldır.

Başlangıç ve bitiş valörü arasındaki süre en fazla 365 gün olabilir.

Bu kurallar, swap işlemini hem piyasa hem takas takvimi açısından sınırlar.

Swap Piyasası'nda emirler çok fiyat yöntemiyle eşleşir.

Limitli emir, para swapında döviz miktarı, swap puanı ve döviz kuru belirtilerek; kıymetli maden swapında kıymetli maden miktarı, swap puanı ve kıymetli maden fiyatı belirtilerek iletilir.

Piyasa emrinde fiyat ve swap puanı belirtilmez; sistemde bekleyen pasif emirlerle karşılaşır ve gerçekleşmeyen kısım iptal edilir.

Kalanı iptal et ve gerçekleşmezse iptal et koşulları emirle birlikte kullanılabilir.

Para Swap Pazarı'nda döviz satım emirlerinde yüksek swap puanı ve düşük döviz kuru, döviz alım emirlerinde düşük swap puanı ve yüksek döviz kuru önceliklidir.

Kıymetli maden swaplarında da aynı mantık swap puanı ve kıymetli maden fiyatı üzerinden işler.

Böylece swapta öncelik yalnız fiyat değil, swap puanı ile başlangıç fiyatının birlikte değerlendirilmesine dayanır.

Para Swap Pazarı, TL ve yabancı para birimlerinin belirlenen koşullarda değişimini sağlamak için kurulmuştur.

Başlangıç valöründe TL karşılığı döviz satan taraf döviz yükümlülüğünü, döviz alan taraf TL yükümlülüğünü yerine getirir.

Bitiş valöründe başlangıçta yabancı para alan taraf aldığı yabancı para miktarını, başlangıçta TL alan taraf ise TL yükümlülüğünü Takasbank esaslarına göre yerine getirir.

Kıymetli Madenler Swap Pazarı'nda aynı mantık kıymetli maden ve para birimi arasında kurulur.

Bu pazarda konu olabilecek altın, kaynakta Londra Külçe Piyasası Birliği'nin Good Delivery List'inde yer alan rafinerilerce üretilmiş belirli saflıktaki bir kilobar altın olarak açıklanır.

Bu ayrıntı, swap pazarlarında işlem konusu varlığın standart niteliğini gösterir.

Ödünç Pay Piyasası, Takasbank tarafından belirlenen tür, miktar ve dönemlerde teminat göstererek ödünce konu kıymet ödünç almak veya vermek isteyen aracı kurum ve bankalar ile müşterilerinin taleplerini ve tekliflerini karşılaştırır.

Takasbank bu piyasada açık teklif yöntemiyle merkezi karşı taraftır; ödünç verene karşı ödünç alan, ödünç alana karşı ödünç veren konumuna geçer.

Açık teklif yöntemi, eşleşme anında Takasbank'ın katılımcıların arasına girerek tarafların doğrudan karşı taraf riskini Takasbank'a yöneltmesi anlamına gelir.

Üyelerin müşterileri adına yaptıkları işlemlerde Takasbank'ın muhatabı üyedir.

Bu yapı, ödünç işleminin takas ve iade riskini merkezi karşı taraf çerçevesine taşır.

ÖPP'de işlem konusu kıymetler, Borsa pazarlarında işlem gören, kredili alım ve açığa satışa konu Yıldız Pazar ve Ana Pazar payları ile borsa yatırım fonu katılma belgeleridir.

Üyeler Takasbank tarafından yetkilendirilir, Ödünç Pay Piyasası Sözleşmesi imzalar ve Takasbank prosedürlerine uyar.

Takasbank üyelere ÖPP limiti tahsis eder; ödünç talep eden üye kendi portföyü veya müşterileri için değerlenmiş teminatları ve limitleri dahilinde ödünç alabilir.

Ödünç verenler için limit şartı bulunmaz.

Kıymet bazında açık işlemlerin halka açık tutara oranına ilişkin toplam, üye ve sicil sınırlamaları vardır.

Bu sınırlar, ödünç piyasasının tek bir kıymette aşırı yoğunlaşmasını ve piyasa riskinin büyümesini önlemeyi amaçlar.

ÖPP'de işlemler 09.30-16.45 arasında tek seansta yapılır.