SPL Finansal Piyasalar Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu (İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

TEFAS, Türkiye’de yatırım fonu katılma paylarının merkezi, standart ve elektronik bir ortamda alınıp satılmasını sağlayan platformdur.

İşleyişin merkezinde Takasbank’ın platform işletimi, MKK’da tutulan yatırımcı ve fon kayıtları, kurucu veya operatör üyenin fon payı arzı, fon dağıtım kuruluşunun müşteri adına talimat iletmesi ve nakit takasının valör gününde sonuçlandırılması bulunur.

Platformun amacı yalnızca teknik bir emir iletim kanalı kurmak değildir; aynı zamanda fon paylarının hangi kurumdan alındığına bakılmaksızın işlem kurallarını, saatleri, fiyat kullanımını, teminat ve limit kontrollerini ortaklaştırmaktır.

Bu yüzden TEFAS konusu, fonların işlem görebilirliği ile üyelerin nakit ve kıymet yükümlülüklerinin nasıl güvenceye alındığını birlikte düşünmeyi gerektirir.

Platformda işlem görebilecek fonlar bakımından temel ayrım, Kurul tarafından platformda işlem yapma zorunluluğu getirilen fonlar ile kurucunun talebi üzerine sisteme kabul edilebilecek fonlardır.

Para piyasası fonları, para piyasası katılım fonları, kısa vadeli tahvil ve bono fonları, kısa vadeli kira sertifikaları katılım fonları ve serbest fonlar belirli şartlarla sisteme kabul edilebilir.

Serbest fonlarda farklı para birimleri üzerinden alınıp satılan pay grupları ayrı ayrı değerlendirilir.

Buna karşılık özel fonlar, gayrimenkul yatırım fonları, girişim sermayesi yatırım fonları ile garantili ve anapara koruma amaçlı fonlar TEFAS’ta işlem görmez.

Portföy yönetim şirketinin kendi müşterileri için, kurucusu olduğu fonların paylarında yaptığı işlemler bakımından platform zorunluluğu bulunmaması da önemli bir istisnadır.

Bu istisnalar dışında, TEFAS üyesi olacak fonların katılma payı alım satımı kural olarak yalnızca platform üzerinden yürütülür.

TEFAS’ta emir ve talimat akışı, fonun fiyat bilgisinin sisteme girilmesiyle anlam kazanır.

Kurucu veya operatör üye, her işlem gününde geçerli olacak fon payı fiyatını Takasbank’ın belirlediği son saate kadar sisteme tanımlar.

Aynı gün valörlü işlemlerde bu fiyat doğrudan işlem fiyatıdır.

İleri valörlü işlemlerde ise talimat girişinde bloke edilecek tutarı hesaplamak için kullanılır; asıl gerçekleşme fiyatı fiyat valörü tarihindeki fon payı fiyatıdır.

Sistemde fiyatı bulunmayan fon için talimat girişi ve işlem gerçekleşmesi mümkün değildir.

Bu kural, fon payı işlemlerinde fiyat bilgisinin yalnızca bilgilendirici değil, emir kabulü ve takas güvenliği bakımından kurucu unsur olduğunu gösterir.

Talimatlar Takasbank ekranları veya web servis teknolojisiyle iletilir ve öncelik fon bazında sisteme giriş zamanına göre işler.

Fon dağıtım kuruluşları alım satım talimatlarını müşteri bazında gönderir.

Müşteri adına emir iletilebilmesi için ilgili hesabın MKK kayıtlarında açık, tanımlanmış ve işlem kabul edebilen bir hesap olarak bulunması aranır.

Hesap fon veya emeklilik yatırım fon hesabı niteliğindeyse, Takasbank sisteminde de tanımlı ve işlem yapabilir olması aranır.

Serbest fon payları yalnızca nitelikli yatırımcılara satılabileceğinden, alım talimatı verilen müşteri hesabının bu niteliği taşımaması talimatın işleme alınmasını engeller.

Saklama hizmeti başka bir kurumdan alınıyorsa, talimatın işleme alınması için saklamacı kurumun onayı ve yeterli işlem limiti önem kazanır.

Alım talimatlarında fon dağıtım kuruluşunun üç emir türü seçebilmesi, havuz bakiyesi ve yatırımcı talebi arasındaki ilişkiyi yönetir.

Kalanı iptal et seçeneğinde mevcut adet kadar eşleşme yapılır, karşılanamayan kısım iptal edilir.

Kalanı beklet seçeneğinde talimat gerekli tutar tamamlanıncaya kadar parçalı eşleşebilir ve iptal saatinde açık kalan bölüm sona erer.

Tamamını al seçeneğinde havuzda talimat miktarını karşılayacak bakiye yoksa talimat sisteme alınmaz.

Bu yapı, fon payı alımında yalnızca yatırımcının ödeme gücünün değil, kurucunun TEFAS havuz hesabındaki pay bakiyesinin de belirleyici olduğunu gösterir.

Satım talimatlarında ise müşterinin hesabında yeterli fon payı bulunması halinde paylar bloke edilir ve talimat eşleşir.

İşlem limiti, TEFAS’ın risk kontrol mekanizmasının ana unsurudur.

Takasbank üyelere değerlendirme sonucunda fonlama limiti tahsis eder; bu limitin kullanılabilmesi için kabul edilen teminatların verilmesi gerekir.

Teminat olarak TL, USD ve EURO nakit, Borsa’da işlem gören standart altın, DİBS, kira sertifikası ve Takasbank’ın uygun gördüğü varlığa dayalı menkul kıymetler kabul edilir.

Teminatlar değerleme katsayılarıyla dikkate alınır; örneğin teminatın değerlenmiş tutarı tahsis edilen fonlama limitinden düşükse kullanılabilir limit değerlenmiş tutarla sınırlı kalır, yüksekse tahsis edilen limit aşılmaz.

İşlem limiti; kullanılabilir fonlama limiti, TL ve yabancı para nakit borç kapatma bakiyesi ve valör günü gelen TL satış talimatları toplamından, eşleşen alım talimatları düşülerek hesaplanır.

Limit kontrolünün sonucu talimatın kaderini belirler.

Üyenin işlem limiti ve kurucunun havuz bakiyesi yeterliyse alım talimatı eşleşir.

Limit yeterli, havuz bakiyesi yetersizse talimat, seçilen emir türüne göre iptal edilir veya havuz bakiyesi oluşana kadar bekler.

Havuz bakiyesi yeterli fakat işlem limiti yetersizse talimat teminat bekleyen durumda sisteme kabul edilir; fon adedi havuzda bloke edilir, ancak iptal saatine kadar limit açılmazsa talimat iptal edilir.

İşlem limitini aşan talimatların sisteme kabul edilip işleme alınmaması, platformun emir girişini tamamen reddetmek yerine riski kapatacak kaynak oluşmasını bekleyebildiğini gösterir.

Buna karşılık limit açılması talimatın tamamını karşılayacak büyüklükte olmalıdır.

Valör gününde nakit tutarlar fon payı bazında değil, nakit bazında netleştirilir.

TL tutarlar saat 14:00’te, yabancı para tutarları saat 12:30’da netleştirilir.

Fon payı aktarımları talimat bazında gerçekleştiği için kıymet tarafında toplu netleştirme yapılmaz.

Net TL nakit yükümlülüğü saat 15:00’e kadar TEFASP nakit borç kapatma hesabına, yabancı para yükümlülüğü ise saat 15:45’e kadar ilgili yabancı para nakit borç kapatma hesabına yatırılır.

Süresinde kapanmayan yükümlülükler temerrüt sonucunu doğurur.

TL yükümlülüğünde üyenin fonlama limitini aşmamak üzere Takasbank’ın yükümlülüğü karşılaması mümkündür; ancak bu durum üyenin fonlama tutarını ve faizi ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Temerrüt kuralları, TEFAS işlemlerinde zamanın hukuki ve mali sonucunu ortaya koyar.

Valör tarihinde belirlenen saatler itibarıyla yükümlülüğünü yerine getirmeyen üye ayrıca ihbara gerek olmaksızın temerrüde düşer ve temerrüt faizi öder.