SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Borçlanma Araçları Piyasası (Piyasanın İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

Borçlanma Araçları Piyasası, Borsa İstanbul içinde sabit getirili menkul kıymetlerin düzenli, izlenebilir ve rekabete açık biçimde alınıp satılmasını sağlayan ana işlem alanıdır.

Kaynak, bu piyasanın başlangıcını Kesin Alım Satım Pazarı ile ilişkilendirir; ardından Repo Ters Repo Pazarı, Nitelikli Yatırımcıya İhraç Pazarı, Menkul Kıymet Tercihli Repo Pazarı, Pay Senedi Repo Pazarı, Gözaltı Pazarı ve Taahhütlü İşlemler Pazarı gibi pazarların eklendiğini gösterir.

Bu tarihsel sıralama ezber için değil, piyasanın yalnız tahvil alım satımıyla sınırlı olmadığını kavramak için önemlidir.

Aynı çatı altında doğrudan mülkiyet devri, geri alma taahhüdü, nitelikli yatırımcı işlemleri, paya dayalı repo ve temerrüt yönetimi gibi farklı ihtiyaçlar ayrı pazar kurallarıyla karşılanır.

Bu nedenle BAP sorularında ilk ayrım, hangi aracın değil, hangi işlem mantığının kullanıldığıdır.

Piyasanın dilini fiyat ve valör kavramları kurar.

Fiyat, genel olarak 100 birim nominal üzerinden verilen değerdir; altın tahvili ve altına dayalı kira sertifikası gibi araçlarda gram altını temsil eden nominal değer üzerinden düşünülür.

İşlemiş faiz veya birikmiş kira, kupon ya da kira getirisinin ilgili dönem içinde valör tarihine kadar geçen günlere düşen kısmıdır.

Temiz fiyat bu işlemiş getiriyi içermez; kirli fiyat menkul kıymetin işlemiş faizini veya birikmiş kirasını da kapsar.

Takas fiyatı, işlem tutarının hesaplanmasında kullanılan fiyattır.

Bu ayrım özellikle kuponlu menkul kıymetlerde kritiktir: yatırımcı ekranda gördüğü değerin yalnız anapara fiyatı mı, yoksa birikmiş getiriyi de içeren ödeme fiyatı mı olduğunu bilmeden nakit yükümlülüğü yorumlayamaz.

Valör, işlemin ekonomik olarak ne zaman yerine getirileceğini gösterir.

BAP'ta valör tarihi, menkul kıymet ve nakit yükümlülüklerinin takas edileceği gündür.

Repo ve taahhütlü işlem pazarlarında Valör 1 başlangıç, Valör 2 bitiş günüdür.

Bu ayrım, repo ile kesin alım satımı birbirinden ayırır.

Kesin alım satımda alıcı parayı öder, satıcı menkul kıymeti teslim eder ve takas tamamlandığında mülkiyet el değiştirir.

Repo işleminde ise sermaye piyasası aracı geri alma taahhüdüyle satılır; ters repoda geri satma taahhüdüyle alınır.

Böylece repo işlemi, menkul kıymet transferini içerse de ekonomik olarak kısa vadeli fonlama ve teminat ilişkisiyle okunur.

Sınav açısından aynı menkul kıymetin kesin alım satımda yatırım aracı, repoda ise fonlama işlemine dayanak olabileceği unutulmamalıdır.

BAP'ta işlem yapabilecek kuruluşlar Borsa düzenlemeleriyle yetkilendirilmiş yatırım kuruluşları ve TCMB'dir.

Temsilci olarak işlem yapacak kişilerin de ilgili şartları yerine getirmesi gerekir.

Üyelerin taahhütname imzalaması, Takasbank'ta gerekli hesapları açması, belirlenen teminatları yatırması ve Borsa'nın işlem yükümlülüklerine uyması gerekir.

Bu yapı, organize piyasanın yalnız elektronik emir eşleşmesinden ibaret olmadığını gösterir.

Emir giren tarafın işlem yapma yetkisi, takas altyapısı, teminat yeterliliği ve temsilci düzeni birlikte piyasa güvenliğini sağlar.

Buna karşılık, üyeler emir aşamasında diğer üyelerin kim olduğunu göremez; işlem gerçekleşince karşı üye bilgisi taraflara bildirilir.

Böylece şeffaf fiyat ve derinlik bilgisi ile üye anonimliği aynı sistem içinde dengelenir.

Emirlerin iletilmesi BISTECH işlem platformu, uzak erişim terminalleri veya FIX protokolü ile yapılır; zorunlu durumlarda telefonla emir iletimi mümkündür.

Sistemde en iyi alım ve satım emirleri piyasa izleme ekranlarında görülür; gerçekleşen son işleme ait fiyat, getiri, oran, nominal tutar veya miktar bilgileri izlenebilir.

Eşleşmede temel kural fiyat veya oran önceliği ve zaman önceliğidir.

Çok fiyat yönteminde emirler işlem süresi boyunca sürekli olarak farklı fiyatlardan eşleşebilir.

Tek fiyat yönteminde ise emirler belirli süre toplanır, en yüksek işlem miktarını sağlayan denge fiyatı belirlenir ve eşleşmeler bu fiyat üzerinden yapılır.

Dolayısıyla BAP'ta işlem yöntemi, piyasanın fiyat keşfi biçimini belirler: sürekli pazarda anlık rekabet, tek fiyat sürecinde toplanmış emirlerden denge fiyatı öne çıkar.

İşlem görebilecek araçlar pazar bazında Yönetim Kurulu tarafından belirlenir.

Kaynak kamu menkul kıymetleri içinde devlet tahvili, hazine bonosu, TCMB likidite senedi, gelir ortaklığı senedi, gelire endeksli senet ve kamu kira sertifikalarını; özel sektör tarafında özel sektör tahvili, finansman bonosu, varlığa dayalı veya varlık teminatlı menkul kıymetler, ipoteğe dayalı veya ipotek teminatlı menkul kıymetler, özel sektör kira sertifikaları ve yapılandırılmış borçlanma araçlarını sayar.

DİBS başlığı altında devlet tahvili bir yıl ve daha uzun vadeli, hazine bonosu ise bir yıldan kısa vadeli iç borçlanma senedidir.

Finansman bonosu özel sektörün kısa vadeli borçlanma aracıyken, özel sektör tahvili daha uzun vadeli borçlanma taahhüdü taşır.

Bu sınıflama, ihraççı, vade ve teminat ya da dayanak varlık ilişkisinin birlikte okunmasını gerektirir.

Piyasa saatleri ve valör sınırları işlemin nakit yönetimi boyutunu belirler.

Genel olarak hafta içi 09.30-17.30 aralığında işlem yapılır; aynı gün valörlü işlemlerde birçok pazar için bitiş daha erkendir.

Pay Senedi Repo Pazarı daha farklı başlangıç saatine sahiptir; Uluslararası Tahvil Pazarı'nda aynı gün valörlü emir girilemez.

TCMB'nin açık piyasa işlemleri kapsamında bazı repo ve taahhütlü işlem pazarlarına diğer üyelerden önce emir iletebildiği zaman dilimi de kaynakta yer alır.

Bu ayrıntılar piyasanın yalnız fiyat değil, takas günü ve saat disipliniyle çalıştığını gösterir.

Aynı gün valörlü emir, nakit ve kıymet yükümlülüğünü hızlı doğurduğu için işlem saatleri ve takas hazırlığı daha sıkı yönetilir.

İşlem iptali ve düzeltme hükümleri piyasa disiplininin başka bir yüzüdür.

Üye hatası nedeniyle gerçekleşen işlemler kural olarak iptal edilmez; ancak alıcı ve satıcı üyelerin elektronik talebi, karşı taraf onayı ve Borsa'nın kabul edilebilir gerekçe değerlendirmesiyle iptal mümkün olabilir.

Alış yerine satış girilmesi, fiyat, getiri, oran, kıymet tanımı, hesap veya miktar gibi unsurlarda maddi hata yapılması bu gerekçelere örnektir.

Hatalı portföy veya müşteri hesabı düzeltmeleri ise Takasbank prosedürüne bağlanır.

Bu yaklaşım, piyasa işlemlerinin kesinliğini korurken açık ve belgelenebilir hata durumlarına sınırlı çözüm sağlar.

İşlem güvenliği bakımından asıl kural, emrin doğru girilmesi ve gerçekleşen işlemin sonuç doğurmasıdır.

Takas ve temerrüt düzeni BAP'ın güvenilirliğini tamamlar.

İşlemlerden doğan takas ve teminat yükümlülükleri Takasbank düzenlemeleri çerçevesinde yerine getirilir.