SPL Finansal Piyasalar Tezgahüstü Piyasalar Konu Anlatımı

Tezgahüstü piyasalar, organize borsa düzeninin dışında kalan fakat finansal sistem içinde önemli hacim ve işlev taşıyan işlem alanlarıdır.

Kaynakta III-37.1 sayılı tebliğ çerçevesinde tezgahüstü piyasa, borsalar ve teşkilatlanmış diğer pazar yerleri dışında kalan piyasalar olarak tanımlanır.

Bu tanımın sonucu şudur: her borsa dışı yapı otomatik olarak tezgahüstü değildir; Kanun'da ayrıca tanımlanan alternatif işlem sistemleri, çok taraflı işlem platformları ve teşkilatlanmış diğer piyasalar bu kapsamın dışında tutulur.

Bu ayrım, sınavda tezgahüstünü yalnız mekansız veya telefonda yapılan işlem gibi dar düşünmemek için önemlidir.

Belirleyici olan, işlemin borsa veya teşkilatlanmış pazar yeri dışındaki ikili piyasa ilişkisi içinde yapılmasıdır.

Türkiye'deki en yaygın tezgahüstü alanlar bankalararası TL, bankalararası döviz, bankalararası tahvil ve bankalararası repo piyasalarıdır.

Bankalar TL ve döviz alışverişlerini özel bir düzenlemeye tabi olmadan kendi aralarında gerçekleştirebilir.

Bu işlemlerde teminat alınmadığı için taraflar işlem yapacakları bankaları ve işlem miktarlarını line adı verilen limitlerle sınırlar.

Line, tarafın karşı taraf riskini kabul ettiği kredi sınırı gibi düşünülebilir.

Borsadaki merkezi eşleşme ve takas düzeni yerine, tezgahüstünde taraf seçimi ve limit tahsisi ön plana çıkar.

Bu nedenle tezgahüstü piyasada fiyat kadar karşı tarafın güvenilirliği, limit yeterliliği ve ilişki ağı önemlidir.

Bankalararası tahvil ve repo piyasaları da aynı mantıkla çalışır.

Aracı kurum ve bankalar, Borsa tarafından tanınan işlem limitlerinin yetersiz kaldığı veya işlem koşullarını kendi aralarında belirlemek istedikleri durumlarda tahvil ve bono kesin alım satım işlemlerini bankalararası tahvil piyasasında, repo işlemlerini bankalararası repo piyasasında yapabilir.

İşlemler telefonla pazarlık veya veri yayın firmalarının dealing imkanlarıyla yürütülür ve yalnız line bulunan taraflarla line limiti içinde gerçekleşir.

Burada organize piyasa emir defteri yerine ikili pazarlık ilişkisi vardır.

Oran ve fiyatlar çoğu kez Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'ndaki referanslardan etkilenebilir; ancak işlemin hukuki ve operasyonel karşı tarafı doğrudan işlem yapılan kurumdur.

Pay piyasasında kaynak daha sınırlayıcı bir kural ortaya koyar.

Türkiye'de Borsa'da işlem gören paylara ilişkin alım satım emirlerinin Borsa'ya iletilmesi esastır.

Borsa dışında pay işlemi yapılabilmesi, Borsa'nın önerisi ve Sermaye Piyasası Kurulu'nun onayı ile belirlenen istisnai durumlara bağlanmıştır.

İşlem sırası kapalı paylar üzerinde yatırım kuruluşları aracılığıyla Borsa dışında yapılan işlemler, borsa dışı lot altı işlemleri ve lottan küçük miktarların Borsa dışında nakde dönüştürülmesi bu istisnalar arasındadır.

Bu düzenleme, pay piyasasında organize piyasa fiyat oluşumunun ve yatırımcı korumasının daha sıkı gözetildiğini gösterir.

Tezgahüstü serbestlik, her araç türünde aynı genişlikte uygulanmaz.

Tezgahüstü türev piyasası, risk yönetimi amacının öne çıktığı başka bir alandır.

Kaynak, bankacılık sektörünün özellikle 2001 krizi sonrasında bilanço içi açık pozisyonlarını bilanço dışı dövize dayalı türev işlemlerle kapatma eğiliminin tezgahüstü türev kullanımını artırdığını belirtir.

Forward, swap ve opsiyon sözleşmeleri büyük ölçüde bankaların kendi aralarında veya bankalar ile büyük ölçekli şirketler arasında yapılır.

Bu işlemlerin temel saiki finansal riskten korunma ve riskin yönetilmesidir.

En çok faiz swapları, çapraz kur swapları ve döviz swaplarının konu edilmesi, bankaların faiz ve kur riskini tezgahüstü türevlerle yeniden dağıttığını gösterir.

Böylece tezgahüstü türev, spekülasyonla sınırlı değil, bilanço ve nakit akışı riskini dönüştüren bir araçtır.

Tezgahüstü işlemlerde organize piyasa standardizasyonunun zayıf olması düzenlemenin gereksiz olduğu anlamına gelmez.

Sermaye piyasası mevzuatı, özellikle türev araç işlemleri için raporlama, risk yönetimi, teminatlandırma, takas ve merkezi karşı taraf başlıklarında kurallar getirir.

İşlem aracılığı veya portföy aracılığı kapsamında tezgahüstü türev işlem yapacak yatırım kuruluşları, işlem yapacakları türev araç türleri ve dayanak varlıklar için Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği esaslarına göre liste oluşturmalı, bu listeyi internet sitelerinde yayımlamalı ve Birliğe göndermelidir.

Bu yükümlülük, yatırım kuruluşunun hangi ürünlerde faaliyet göstereceğini şeffaflaştırır ve faaliyet alanını izlenebilir hale getirir.

Raporlama altyapısında Merkezi Kayıt Kuruluşu'nun Veri Depolama Kuruluşu olarak yetkilendirilmesi önemli bir dönüm noktasıdır.

Elektronik Veri Deposu Sistemi, organize ve tezgahüstü piyasalarda gerçekleşen türev işlemlerin uluslararası standartlarda bildirilmesine imkan verir.

Yatırım kuruluşları ve tüzel kişiler, yurt içi ve yurt dışı tezgahüstü piyasalar ile yurt dışı organize piyasalarda yaptıkları türev sözleşmelerini bu sisteme raporlar.

Borsa İstanbul bünyesindeki Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası ve Swap Piyasası işlemleri ise merkezi karşı taraf olan Takasbank tarafından raporlanır.

Future, opsiyon, swap, fark sözleşmeleri ve forward gibi farklı türev sınıfları raporlama kapsamındadır.

Böylece tezgahüstü işlemler borsa emir defterinde görünmese bile düzenleyici veri alanında izlenebilir hale gelir.

Risk yönetimi ve teminatlandırma tezgahüstü türevlerde yatırım kuruluşlarının ana sorumluluk alanıdır.

Aracı kurumlar, müşterilerine karşı doğrudan mali yükümlülük altına girip girmediklerini, müşterilerin risklilik durumunu, olumsuz piyasa koşullarını ve işlemlerin korunma ya da fark pozisyonu amacıyla yapılıp yapılmadığını dikkate alarak teminatlandırma politikası oluşturmalıdır.

Kullanılan risk modelleri en az altı ayda bir geriye dönük stres testleriyle sınanır.

Müşteri bazında pozisyon büyüklüğü limitleri belirlenir ve teminat tesis edilmeden işlemlere başlanamaz.

Başlangıç ve sürdürme teminatı ile teminat tamamlama çağrısı yaklaşımı, borsa benzeri bir risk disiplini yaratır.

Bu yapı, tezgahüstü esnekliğin sınırsız kredi riski anlamına gelmesini önler.

Yatırım kuruluşlarının müşteriyi bilgilendirme yükümlülüğü de önemlidir.

Genel müşterilere tezgahüstü türev ürünlerin nasıl yapılandırıldığı, nasıl fiyatlandırıldığı ve işlemin karşı tarafı hakkında bilgi verilmesi gerekir.

Elektronik işlem platformları, programlar, modüller ve eklentiler de Birliğe bildirilir; yatırımcı hak ve yararlarına aykırı sonuç doğurabilecek unsurlar içermemelidir.

Bu kural, tezgahüstü işlemlerin çoğu zaman ikili ve teknik yapıda olması nedeniyle yatırımcının bilgi asimetrisine karşı korunmasını hedefler.

Ürün karmaşıklığı arttıkça açıklama, platform güvenliği ve işlem koşullarının izlenmesi daha kritik hale gelir.

Takas ve merkezi karşı taraf düzeni, tezgahüstü piyasaların sistemik risk boyutuna cevap verir.