SPL Finansal Piyasalar T.C. Merkez Bankası Piyasaları ve Bankalararası Piyasalar Konu Anlatımı

TCMB piyasalarını anlamak için önce merkez bankacılığının temel amacını görmek gerekir.

Kaynak, ekonomide tam istihdam, sürdürülebilir büyüme, fiyat istikrarı ve ödemeler dengesi istikrarı gibi hedeflerin bulunduğunu; fakat bu hedeflerin her zaman birbirini desteklemediğini anlatır.

Modern merkez bankacılığı içinde fiyat istikrarı merkezî amaç haline gelmiş, Türkiye'de de 1211 sayılı TCMB Kanunu'ndaki düzenlemelerle TCMB'nin temel amacının fiyat istikrarını sağlamak olduğu kabul edilmiştir.

Bunun yanında TCMB finansal sistemde istikrarı sağlayıcı tedbirleri almakla da görevlidir.

Bu çerçeve, TCMB piyasalarının yalnız teknik işlem mekanizması değil, para politikası aktarımının ve finansal istikrarın operasyonel zemini olduğunu gösterir.

Açık piyasa işlemleri, TCMB'nin para arzını ve ekonomideki likiditeyi düzenlemek için kullandığı en önemli araç grubudur.

TCMB Kanunu'nun 52'nci maddesi; Türk Lirası karşılığında menkul kıymet kesin alım satımı, geri alım vaadiyle satım, geri satım vaadiyle alım, menkul kıymet ödünç işlemleri, Türk Lirası depo alma ve verme gibi işlemlere izin verir.

Bu işlemler yalnız para politikası amacıyla yapılır; Hazine'ye veya kamu kurumlarına kredi sağlama amacı taşımaz.

Açık piyasa işlemlerinin etkinliği için finansal piyasaların gelişmiş ve ikincil piyasanın derin olması gerekir.

Çünkü merkez bankası, likiditeyi piyasadaki araçlar üzerinden verir veya çeker.

APİ araçlarının mantığı likidite açığı veya fazlasının geçici mi kalıcı mı olduğuna göre ayrılır.

Geçici likidite sıkışıklığında repo, piyasanın kısa süreli fonlanmasıdır; TCMB menkul kıymeti vade sonunda geri satmak üzere alır ve piyasaya TL verir.

Geçici likidite fazlasında ters repo kullanılır; TCMB portföyündeki kıymeti vade sonunda geri almak üzere satar ve piyasadan TL çeker.

Kalıcı likidite açığında doğrudan alım, kalıcı likidite fazlasında doğrudan satım uygulanır.

Likidite senetleri ise TCMB'nin kendi nam ve hesabına, 91 günü aşmayan vadelerde ihraç edebildiği ve APİ etkinliğini artırmayı amaçlayan araçlardır.

Bu ayrım, hangi aracın hangi likidite problemine cevap verdiğini anlamanın temelidir.

Açık piyasa işlemlerinde yöntem de önemlidir.

İhale yönteminde geleneksel, miktar ve son fiyat yöntemleri kullanılır.

Geleneksel yöntemde kazanan teklifler kendi faizinden veya fiyatından işlem görür.

Miktar yönteminde faiz veya fiyat ile ihale tutarı TCMB tarafından belirlenir ve dağıtım teklif oranlarına göre yapılır.

Son fiyat yönteminde ise ihale tutarına ulaşılana kadar kabul edilen tekliflere son kabul edilen fiyat veya faiz uygulanır.

Kotasyon yönteminde faiz ya da fiyatı TCMB belirler; TCMB'nin Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'ndaki işlemleri bu yöntemle gerçekleşir.

Yöntem ayrımı, faiz ve miktar bilgisinin piyasadan mı yoksa merkez bankası kotasyonundan mı çıktığını gösterir.

APİ katılımcıları tüm bankalar ve belirli kriterlere göre seçilmiş bazı aracı kurumlardır.

Aracı kurumların ilgili sermaye piyasası yetki belgelerine, asgari sermayeye, TCMB tarafından istenen belgelere ve TCMB nezdinde teminata sahip olması gerekir.

Repo işlemi yapacak kuruluşlar açık piyasa işlemleri teminatı bulundurmak zorundadır.

Teminat olarak DİBS, Hazine varlık kiralama şirketi kira sertifikaları, döviz ve efektif depoları, yabancı devlet tahvilleri, likidite senetleri ve Eurobond gibi değerler kabul edilir.

Repo ve ters repo vadelerinin 91 günü aşamaması, işlemlerden komisyon alınmaması ve kamunun ihraç ettiği kıymetlerin birincil piyasadan alınamaması gibi kurallar, APİ'nin para politikası sınırlarını korur.

Bankalararası Para Piyasası, TCMB Para Piyasaları Müdürlüğü bünyesinde kurulan ve başlangıçta bankalararası rezerv hareketlerini teşvik etmeyi, kaynakların verimli kullanımını ve likiditenin bankalar arasında dengeli dağılımını hedefleyen bir piyasadır.

Kaynak, TCMB'nin 2002 sonunda bu piyasadaki aracılık faaliyetini sonlandırdığını; mevcut durumda TL depo işlemlerinin TCMB adına yürütüldüğünü belirtir.

Bugün bu piyasada açık piyasa işlemleri kapsamında TL depo işlemleri ile nihai kredi mercii fonksiyonu kapsamında gün içi ve gün sonu kredi işlemleri yapılır.

İşlemlere yalnız bankalar katılır.

Bu piyasa, bankaların merkez bankasıyla kısa vadeli TL likidite ilişkisini yürüttüğü operasyonel alan olarak düşünülmelidir.

Gün içi likidite imkanı, gün içinde likidite ihtiyacı olan bankaların gün sonuna kadar ödemek üzere teminat karşılığında ve limitleri dahilinde TCMB'den faizsiz borçlanabilmesidir.

TL depo işlemlerinde TCMB gecelik borç alma ve borç verme faizlerini ilan eder; bankalar teminatları ve limitleri çerçevesinde borç alabilir veya limitsiz olarak borç verebilir.

Vadeli TL depo alım ihaleleriyle TCMB piyasadan likidite çekebilir.

Geç Likidite Penceresi ise likiditenin son mercii fonksiyonu içinde, gün sonuna yakın saatlerde bankaların teminat karşılığında gecelik borçlanmasına veya TCMB'ye borç vermesine imkan sağlar; faiz oranları gün içi kotasyonlardan farklıdır.

Bu araçlar, gün içi ödeme akışları ile para politikası faiz aralığı arasında köprü kurar.

Döviz ve efektif işlemleri, TCMB'nin Türk Lirası'nın iç ve dış değerini koruma ve kur rejimi çerçevesinde döviz işlemleri yapma yetkisiyle ilgilidir.

Kur rejimi TCMB ve hükümet tarafından birlikte belirlenirken, kur politikası kapsamındaki döviz alım ve satım kararları TCMB yetkisindedir.

Döviz ve Efektif Piyasaları Müdürlüğü döviz piyasasını izler, para politikası ve piyasa koşulları gerektirdiğinde müdahale eder, gösterge kurları belirler, bankaların döviz ve efektif işlemlerini takip eder ve döviz depo piyasasında bankalar arasındaki işlemlere aracılık edebilir.

İşlemlere yalnız bankalar katılır.

Dalgalı kur rejiminde TCMB'nin belirli bir kur hedefi yoktur; müdahaleler seviyeye değil aşırı oynaklığa ve piyasa işleyişine yöneliktir.

Bankalararası piyasalar ise TCMB piyasalarından farklı olarak kurumların kendi aralarında yürüttüğü tezgahüstü ilişkilerdir.

Bankalararası repo piyasasında yatırım kuruluşları repo işlemlerini Borsa İstanbul repo pazarlarında yapabilecekleri gibi kendi aralarında da yapabilir.

Bankalararası tahvil piyasasında sabit getirili menkul kıymetlerin doğrudan alım satımı, Borsa dışındaki ikili pazarlıkla gerçekleşebilir.

Bankalararası TL piyasasında bankalar teminat almadan TL fon alışverişi yapar; bu nedenle line limitleri belirleyicidir.

Bankalararası döviz piyasasında işlem türü ve vade yönünden kaynakta özel bir kısıt belirtilmez; işlemler spot veya vadeli olabilir, türev işlemler de yapılabilir.

Ortak özellik, işlemlerin yalnız line bulunan taraflarla, telefon veya dealing sistemleri üzerinden yapılmasıdır.

Bu başlığın öğretici özü, TCMB piyasaları ile bankalararası piyasaları karıştırmamaktır.