SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Borsacılık Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Yönetmeliği ve İlgili Diğer Düzenlemeler Konu Anlatımı

Borsa İstanbul düzenlemelerini anlamak için önce finansal piyasa kavramını yerleştirmek gerekir.

Piyasa, alıcı ve satıcıların iletişim kurduğu ve değişimin gerçekleştiği yer olarak tanımlanır.

Reel piyasalarda mal ve hizmet arzı ile talebi karşılaşırken, finansal piyasalarda fon fazlası olan tasarruf sahipleri birikimlerini fon ihtiyacı olanların kullanımına sunar.

Bu nedenle finansal piyasa yalnız belirli bir binayı veya elektronik ekranı değil; fon arz edenleri, fon talep edenleri, yatırım ve finansman araçlarını, yardımcı kuruluşları ve bu akımı düzenleyen hukuki-idari kuralları birlikte ifade eder.

Borsa İstanbul da bu daha geniş finansal piyasa yapısının organize piyasa ayağında yer alır.

Finansal piyasalar farklı ölçütlere göre sınıflandırılır.

Piyasa yerine göre organize ve organize olmayan piyasalar ayrımı yapılır.

Türkiye'de organize piyasalara TCMB piyasaları, Borsa İstanbul piyasaları ve Takasbank piyasaları örnek gösterilir; bankalararası tahvil, bankalararası döviz, serbest döviz ve serbest altın piyasaları ise organize olmayan piyasalara örnektir.

Fon arz ve talep süresine göre para piyasası ve sermaye piyasası ayrımı yapılır.

Para piyasası kısa vadeli fonların, genellikle bir yılı aşmayan vadelerle karşılaştığı alandır; hazine bonosu, finansman bonosu, banka bonosu ve repo gibi araçlarla ilişkilendirilir.

Sermaye piyasası ise bir yıldan uzun vadeli finansal varlıkların işlem gördüğü, işletmelerin daha çok duran varlık finansmanına kaynak sağlayabildiği alandır.

Sermaye piyasasında birincil ve ikincil piyasa ayrımı Borsa İstanbul'un işlevini açıklamak için kritiktir.

Birincil piyasada pay senedi veya borçlanma aracı ihraç eden şirketler ile tasarruf sahipleri doğrudan karşılaşır; menkul kıymet ihraççıdan yatırımcıya satılır ve şirkete yeni fon girer.

İkincil piyasada ise daha önce ihraç edilip yatırımcıya satılmış kıymetler yatırımcılar arasında el değiştirir.

Bu işlemler ihraççı şirkete yeni sermaye sağlamaz; fakat yatırımcıya likidite verir.

Kaynakta borsalar ikincil piyasanın en iyi örneği olarak anlatılır.

Bu nedenle Borsa İstanbul'un önemi yalnız alım satım yeri olmasından değil, sermaye piyasası araçlarının paraya çevrilebilirliğini artırarak birincil piyasaya da talep yaratmasından gelir.

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanununa göre borsa, anonim şirket şeklinde kurulan, sermaye piyasası araçları, kambiyo, kıymetli madenler, kıymetli taşlar ve Kurulca uygun görülen diğer sözleşme, belge ve kıymetlerin serbest rekabet şartlarında kolay ve güvenli alınıp satılmasını sağlayan sistemleri ve pazar yerlerini ifade eder.

Borsa, fiyatları tespit ve ilan eder; alım satım emirlerini sonuçlandıracak şekilde bir araya getirir veya bu emirlerin bir araya gelmesini kolaylaştırır.

Bu tanımda üç unsur öne çıkar.

Birincisi borsanın şirket şeklinde örgütlenmesi, ikincisi işlem görebilecek varlıkların Kurul düzeni içinde belirlenmesi, üçüncüsü ise emirlerin güvenli ve düzenli biçimde sonuca bağlanmasıdır.

Borsaların ve piyasa işleticilerinin kuruluşuna Kurulun uygun görüşü üzerine Cumhurbaşkanı tarafından izin verilir; faaliyete geçmeleri ise Kurul iznine tabidir.

Kuruluş için anonim şirket şeklinde kurulma, payların tamamının nama yazılı olması, payların nakit karşılığı çıkarılması, sermayenin Kurulca belirlenen tutardan az olmaması ve tamamen ödenmiş bulunması gibi şartlar aranır.

Kurucuların veya borsa üzerinde doğrudan ya da dolaylı önemli etkiye sahip ortakların Kanunda öngörülen şartları taşıması, esas sözleşmenin mevzuata uygun olması ve ortaklık yapısının açık ve şeffaf olması da gerekir.

Bu şartlar, borsanın sıradan bir ticari şirket değil, piyasa güvenini taşıyan düzenlenmiş altyapı kurumu olduğunu gösterir.

Kanunun 67 nci maddesinde borsaların faaliyet alanı geniş çizilir.

Borsalar, sermaye piyasası araçlarının ve diğer uygun kıymetlerin güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi ortamda işlem görmesini sağlamak üzere kota alınma, kottan çıkarılma, işlem görme ve işlem görmenin durdurulması konularında faaliyet yürütür.

Emirlerin iletilmesi ve eşleştirilmesi, gerçekleşen işlemlere ilişkin yükümlülüklerin zamanında yerine getirilmesi, borsada işlem yapma yetkisinin verilmesi, disiplin düzenlemelerinin yürütülmesi, borsa gelirleri ve tahsili, uyuşmazlıkların çözümü, çıkar çatışmalarının önlenmesi, denetim ve gözetim sistemleri ile piyasa oluşturma, işletme ve yönetme de bu kapsamın içindedir.

Böylece borsa yalnız eşleştirme motoru değil, işlem öncesi kabulden işlem sonrası yükümlülüğe kadar bütün piyasa düzenini yöneten yapıdır.

Borsa ve piyasa işleticisi kavramları da ayrılmalıdır.

Piyasa işleticisi, borsayı veya borsanın piyasalarını yöneten ve işleten anonim ortaklıktır.

Borsalar bir veya daha fazla piyasa işleticisiyle piyasaların işletilmesi veya yönetilmesi için anlaşma yapabilir; ancak bu anlaşma Kurul onayı olmadan hüküm doğurmaz.

Kurul onayı sonrası piyasa işleticisi, borsayla yapılan anlaşma çerçevesinde borsanın haklarını kullanır ve borsa için öngörülen yükümlülüklerin yerine getirilmesini sağlar.

Ayrıca borsa veya piyasa işleticisinin esas sözleşme değişiklikleri, pay devirleri ya da doğrudan veya dolaylı kontrol devri sonucunu doğuran işlemleri Kurul iznine tabidir.

Kurulun izin vermediği işlemler idari açıdan hüküm doğurmaz ve pay defterine kaydedilemez.

Borsa İstanbul'un hukuki kuruluşu 6362 sayılı Kanunun özel hükmüne dayanır.

Borsa İstanbul Anonim Şirketi, Kanunun 67 nci maddesinde belirtilen borsacılık faaliyetlerinde bulunmak üzere aynı Kanunun 138 inci maddesiyle kurulmuştur.

Esas sözleşmesinin ticaret siciline tesciliyle kuruluş ve faaliyet iznini almış sayılmıştır.

Esas sözleşmenin 3 Nisan 2013 tarihinde tesciliyle İstanbul Menkul Kıymetler Borsası ve İstanbul Altın Borsasının tüzel kişilikleri sona ermiş; bunların varlıkları, borç ve alacakları, hak ve yükümlülükleri ile kayıt ve belgeleri Borsa İstanbul'a devrolmuştur.

Borsa İstanbul daha sonra Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A.Ş. paylarının tamamını da devralmıştır.

Bu tarihsel devir, Türkiye'de farklı borsa altyapılarının tek çatı altında toplanması anlamına gelir.

Borsa İstanbul'un hukuki çerçevesi birden fazla düzenlemeye dayanır.

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ana sermaye piyasası çerçevesini, Türk Ticaret Kanunu şirketler hukuku zeminini verir.

Borsalar ve Piyasa İşleticilerinin Kuruluş, Faaliyet, Çalışma ve Denetim Esasları Hakkında Yönetmelik, borsaların kuruluşunu, sermaye yapılarını, faaliyetlerini, denetimini, faaliyetlerin geçici veya sürekli durdurulmasını ve piyasa işleticisine ilişkin ilke ve esasları düzenler.

Bu yönetmelik borsanın kurumsal ve denetimsel çerçevesini kurduğu için, Borsa İstanbul'a özgü işlem kurallarıyla karıştırılmamalıdır.

Borsa İstanbul A.Ş. Borsacılık Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Yönetmeliği ise Borsa İstanbul bünyesinde sermaye piyasası araçlarının ve Kurulca uygun görülen diğer kıymetlerin güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi ortamda işlem görmesine ilişkin usul ve esasları düzenler.

İşlem yapma yetkisi, kotasyon, işlem görme, işlem görmenin durdurulması veya sonlandırılması, emirlerin iletilmesi ve eşleştirilmesi, gerçekleşen işlemlere ilişkin yükümlülükler, pazar ve platformların oluşturulması, işletimi ve yönetimi, denetim, gözetim, uyuşmazlık ve disiplin bu yönetmeliğin kapsamındadır.

Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar ile İlgili Borsacılık Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Yönetmeliği ise kıymetli madenler, kıymetli taşlar ve kıymetli madenlere dayalı sermaye piyasası araçları için Borsa İstanbul bünyesinde oluşturulacak piyasa, pazar, platform ve sistemlerin esaslarını belirler.