SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Pay Piyasası (Piyasanın İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

Pay Piyasası, Borsa İstanbul bünyesinde payların ve belirli sermaye piyasası araçlarının alınıp satıldığı organize piyasa alanıdır.

Kaynakta Sistem, BISTECH Platformu üzerindeki Pay Piyasası Alım Satım Sistemi olarak tanımlanır.

Bu tanım önemlidir; çünkü Pay Piyasası yalnız hukuki bir pazar adı değil, emirlerin elektronik ortamda toplandığı, sıralandığı, gösterildiği ve işlemlerin gerçekleştiği teknik bir alım satım düzenidir.

Her sermaye piyasası aracı için ayrı emir defteri bulunur.

Emir defteri, alış ve satış emirlerinin fiyat ve zaman önceliği gibi kurallara göre izlenmesini ve eşleşmesini sağlar.

Böylece Pay Piyasası, yatırımcı emirlerinin Borsa kuralları içinde karşılaştığı merkezi işlem altyapısıdır.

Pay Piyasasında işlem gören temel araç paydır.

Pay, anonim ortaklıklarca ihraç edilen ve anonim ortaklık sermaye payını temsil eden kıymetli evrak niteliğinde menkul kıymettir; pay sahibi olmak şirkete ortak olmayı ifade eder.

Yeni pay alma hakkı ise payları Borsada işlem gören ortaklıkların bedelli sermaye artırımlarına mevcut ortakların öncelikle katılma hakkıdır.

Kullanım süresi içinde bu hakların alınıp satılabilmesi için ayrı işlem sırası açılabilir.

Bu iki kavram birlikte düşünüldüğünde, Pay Piyasası hem ortaklık payının ikincil piyasadaki dolaşımını hem de sermaye artırımı sırasında mevcut ortaklık hakkının piyasada fiyatlanmasını mümkün kılar.

Pay Piyasasında pay dışı araçlar da yer alabilir.

Borsa yatırım fonu, portföy yönetim şirketi tarafından kurulan ve katılma payları Borsa İstanbul'da işlem gören, genellikle bir endeksin performansını yatırımcıya yansıtmayı amaçlayan malvarlığıdır.

BYF katılma belgeleri Pay Piyasasında alınıp satılır, takasları genellikle işlem gününü izleyen ikinci iş gününde gerçekleşir ve fon değeri seans saatleri içinde ilan edilir.

Varantlar, dayanak varlığı veya göstergeyi belirli fiyattan alma ya da satma hakkı veren menkul kıymetleştirilmiş opsiyon niteliğindeki araçlardır; yatırımcı dayanak varlığı değil, belirli koşullarda hak satın alır.

Sertifikalar ise önceden belirlenmiş koşullar gerçekleştiğinde alacak hakkı veren yapılandırılmış ürünlerdir.

Sahipliğe dayalı kira sertifikaları, gayrimenkul sertifikaları, gayrimenkul yatırım fonları, girişim sermayesi yatırım fonları ve emtia sertifikaları da kendi işlem esaslarıyla Pay Piyasası pazarlarında yer bulabilir.

Pazar yapısı, farklı risk ve likidite özelliklerini tek bir işlem kuralına sıkıştırmamak için oluşturulur.

Kaynakta yeni pazar yapısı Yıldız Pazar, Ana Pazar, Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı, Piyasa Öncesi İşlem Platformu, Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı, Girişim Sermayesi Pazarı ve Emtia Pazarı olarak verilir.

Payların Yıldız, Ana ve Alt Pazar gibi pazarlara ayrılmasında piyasa değeri, fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri, fiili dolaşım oranı, imtiyaz, yerli fon ilgisi, likidite ve temettü gibi ölçütler dikkate alınır.

Değerlendirme yılda en az iki kez yapılır ve payın büyüklük, derinlik ve likidite bakımından benzer nitelikteki paylarla aynı grupta işlem görmesi amaçlanır.

Bu pazar ayrımı doğrudan işlem esaslarına yansır.

Yıldız Pazar ve Ana Pazar paylarında sürekli işlem yöntemi uygulanır ve açığa satış ile kredili işlem mümkündür.

Alt Pazar sürekli işlem görse de açığa satış ve kredili işlem yoktur; brüt takas uygulanabilir ve özkaynak oranı sıfırdır.

Yakın İzleme Pazarı ve PÖİP ise kaynakta tek fiyat yöntemiyle ve daha sınırlayıcı esaslarla anlatılır; bu pazarlarda brüt takas, açığa satış ve kredili işlem yasağı gibi koruyucu kurallar bulunur.

Fiyat marjları da pazara göre farklıdır: Yıldız Pazar daha geniş, Ana Pazar daha dar, Alt Pazar ve izleme platformları daha sınırlı marjlara tabidir.

Bu farklılık, işlem serbestliğinin piyasa kalitesi ve yatırımcı korumasıyla dengelendiğini gösterir.

Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı, BYF katılma belgeleri, varantlar, sertifikalar, sahipliğe dayalı kira sertifikaları, gayrimenkul sertifikaları, gayrimenkul yatırım fonları ve girişim sermayesi yatırım fonları gibi araçları kapsar.

Bu pazardaki araçların sürekli işlem, piyasa yapıcılı sürekli işlem veya tek fiyat gibi yöntemlerle işlem görmesi, aracın niteliğine göre belirlenir.

Girişim Sermayesi Pazarı, halka arz edilmeksizin nitelikli yatırımcılara satılmak üzere ihraç edilen payların yalnız nitelikli yatırımcılar arasında işlem gördüğü pazardır; üye yatırım kuruluşu müşterisinin nitelikli yatırımcı olduğunu bilmek ve gerektiğinde belgelemek zorundadır.

PÖİP ise halka açık statüde olup payları Borsada işlem görmeyen ortaklıkların payları için oluşturulmuş özel bir platformdur; burada tek fiyat yöntemi, brüt takas ve kredili işlem yasağı gibi daha korumacı kurallar uygulanır.

Pay Piyasasında seans, alım satım işlemlerinin yapılması için belirlenen zaman dilimidir.

Tam iş günlerinde temel akış açılış, sürekli işlem, kapanış ve kapanış fiyatından işlemler bölümlerinden oluşur.

Açılışta emirler toplanır ve açılış fiyatı belirlenir.

Sürekli işlem bölümünde emirler işlem kurallarına göre anlık olarak eşleşebilir.

Kapanış bölümünde kapanış marj yayını, emir toplama ve kapanış fiyatının belirlenmesi aşamaları vardır.

Ardından kapanış fiyatından veya tek fiyattan işlemler bölümü gelir.

Yarım iş günlerinde süreler kısalır; ancak işlem akışının mantığı korunur.

Yönetim Kurulu, sermaye piyasası aracı, işlem türü veya yöntemine göre farklı seans süreleri belirleyebilir.

Emir ve işlem esaslarında lot, fiyat, ağırlıklı ortalama fiyat, baz fiyat, fiyat adımı ve fiyat marjı temel kavramlardır.

Pay ve yeni pay alma hakkı işlemlerinde genel işlem birimi bir TL nominal değer eşittir bir adet eşittir bir lot biçiminde uygulanır; küsurat sıraları dışında daha küçük miktarlı emir girilemez.

Borsa tarafından ilan edilen fiyat, bir TL nominal değerli payın veya yeni pay alma hakkının piyasa fiyatıdır.

Ağırlıklı ortalama fiyat, seans içinde gerçekleşen normal emir işlemlerinin miktar ağırlıklı fiyatıdır ve Sistem tarafından hesaplanır.

Baz fiyat, bir sermaye piyasası aracının seans boyunca işlem görebileceği alt ve üst fiyat sınırlarının belirlenmesine esas fiyattır; BISTECH'te genellikle önceki işlem gününün kapanış fiyatı baz fiyat olur.

Fiyat adımı, bir payın fiyatında bir defada gerçekleşebilecek en küçük değişimi ifade eder ve fiyat seviyesine göre değişir.

Emir girilirken bu adımlara uyulması zorunludur.

Fiyat marjı ve fiyat limitleri ise baz fiyattan ne kadar sapılabileceğini gösterir.

Paylarda pazar gruplarına göre farklı oranlar uygulanır; BYF, yeni pay alma hakkı, gayrimenkul fonları, gayrimenkul sertifikaları ve emtia sertifikaları için de ayrı sınırlar bulunur.

Varant ve sertifikalarda piyasa yapıcının alış kotasyonlarını referans alan hareketli fiyat değişme sınırları uygulanabilir; serbest marj nedeniyle klasik baz fiyat sınırı bulunmayabilir.

Bu mekanizma, emirlerin tamamen sınırsız fiyatlardan piyasaya düşmesini engeller ve fiyat oluşumunu ölçülü bir aralıkta tutar.

Pay Piyasasında temel işlem yöntemleri sürekli işlem ve tek fiyat yöntemidir.

Sürekli işlemde sisteme iletilen emirler, belirlenen işlem süreleri boyunca öncelik ve işlem kurallarına uygun olarak farklı fiyat seviyelerinden eşleştirilir; bu nedenle çok fiyat yöntemi olarak da anılır.

Tek fiyat yönteminde ise belirli süre boyunca emirler toplanır ve tek bir eşleşme fiyatı üzerinden işlem gerçekleşir.

Resmi müzayede, birincil piyasa ve yeni pay alma hakkı gibi geçici veya süreli sıralarda işlem yöntemi aracın ve işlemin niteliğine göre uygulanır.

Özel işlem bildirimi ise Borsa tarafından belirlenen miktar, tutar ve fiyat sınırları içinde, miktar ve fiyatı uyuşan karşılıklı emirlerin emir defterine girilmeden sisteme bildirilip işleme dönüştürülmesidir.

Bu yöntem de tamamen serbest değildir; tutar kademeleri ve son işlem fiyatına bağlı fiyat limitleriyle sınırlandırılır.

Devre kesiciler, Pay Piyasasında fiyat hareketi aşırılaştığında işlem akışını geçici olarak yavaşlatan güvenlik mekanizmalarıdır.

Pay bazında devre kesici, sürekli işlem bölümünde çok fiyat yöntemiyle işlem gören bir payda, referans değer üzerinden hesaplanan fiyat değişiminin belirlenen eşiklere ulaşması veya aşması halinde çalışır.

İlgili pay geçici olarak emir toplama aşamasına alınır, tek fiyat yöntemiyle fiyat belirlenir ve sonra sürekli işleme dönülür.

Devre kesici yalnız paylarda ve sürekli işlem bölümlerinde uygulanır; ilgili sıraya bağlı yeni pay alma hakkı veya varant gibi sıralar kesintiye uğramadan devam edebilir.