SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Vadeli İşlemler ve Opsiyon Piyasası (Piyasanın İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

VİOP'u anlamanın ilk yolu, piyasayı yalnız vadeli işlem ve opsiyon adlarından ibaret görmemektir.

Bu piyasa, gelecekteki fiyat, teslimat veya nakdi uzlaşma ilişkisini bugünden kuran sözleşmelerin organize şekilde işlem gördüğü alandır.

Dayanak varlık; sermaye piyasası aracı, mal, kıymet, ekonomik gösterge, finansal gösterge, emtia veya bunlara dayalı senet olabilir.

Bu nedenle VİOP'taki sözleşme, tek başına bir menkul kıymet değil, belirli bir dayanak üzerine kurulan standartlaşmış hak ve yükümlülük ilişkisidir.

Kaynakta döviz, elektrik, emtia, endeks, kıymetli maden, borsa yatırım fonu, pay, yabancı endeks, metal, faiz ve devlet iç borçlanma senetleri türev pazarlarının sayılması da bu geniş dayanak mantığını gösterir.

Vadeli işlem sözleşmesi ile opsiyon sözleşmesi arasındaki fark sınav açısından merkezîdir.

Vadeli işlem sözleşmesi, belirli bir vadede, önceden belirlenmiş fiyat, miktar ve nitelikte dayanak varlığı alma veya satma yükümlülüğü verir.

Burada taraflar açısından hak-yükümlülük dengesi simetriktir; vade geldiğinde sözleşmenin gereği yerine getirilir veya nakdi uzlaşma yapılır.

Opsiyon sözleşmesinde ise alan taraf, ödediği prim karşılığında dayanak varlığı belirli vadede veya vadeye kadar alma ya da satma hakkı kazanır.

Satan taraf ise aldığı prim karşılığında bu hakkın kullanılmasına katlanmakla yükümlüdür.

Opsiyon primi bu hakkın bedelidir.

Dolayısıyla vadeli işlemde esas kavram yükümlülük, opsiyonda ise alan taraf bakımından hak ve satan taraf bakımından yükümlülüktür.

Pozisyon kavramları sözleşmenin türüne göre anlam kazanır.

Açık pozisyon, işlem sonucunda oluşmuş fakat ters işlem, nakdi uzlaşma, fiziki teslimat veya takas mevzuatındaki yöntemlerle kapatılmamış pozisyondur.

Uzun pozisyon, vadeli işlem sözleşmesinde vade geldiğinde dayanak varlığı satın alma veya nakdi uzlaşmada bulunma yükümlülüğü; alım opsiyonunda alma hakkı; satım opsiyonunda satma hakkı veren konumdur.

Kısa pozisyon ise vadeli işlemde dayanak varlığı satma veya nakdi uzlaşma yükümlülüğü; alım opsiyonunda satma yükümlülüğü; satım opsiyonunda satın alma yükümlülüğü doğurur.

Bu nedenle uzun her zaman yalnız alıcı, kısa her zaman yalnız satıcı gibi düşünülmemelidir.

Sözleşmenin yapısı ve opsiyonun türü pozisyonun ekonomik sonucunu belirler.

VİOP'ta işlem gören sözleşmeler pazarlar altında gruplandırılır ve emirlerin eşleşmesi ilgili pazar içinde gerçekleşir.

Pazarlar yalnız isimsel ayrım değildir; sözleşmenin dayanağı, işlem esasları, özel işlem bildirimleri ve istatistiklerin izlenmesi bu yapı üzerinden yürür.

Sistem, emir işleme kapasitesinden etkin yararlanmak için sözleşmeleri gruplara da dağıtabilir.

Böylece organize piyasa, çok sayıda sözleşmenin aynı teknolojik altyapı içinde ama kendi işlem özellikleriyle yönetilmesini sağlar.

Bu bakış, VİOP sorularında dayanak varlık, sözleşme türü, pazar ve işlem yöntemi arasındaki ilişkiyi birlikte okumayı gerektirir.

Günlük iş akışı piyasanın zaman disiplinini belirler.

İşlem yapılmayan dönemlerde sistem açık olsa da emir girişi, özel işlem bildirimi veya işlem gerçekleşmesi yapılamaz; kullanıcılar sisteme bağlanabilir, sorgulama yapabilir, önceki günlerden kalan bazı emirleri iptal edebilir veya daha kötü fiyatla değiştirebilir.

Açılış seansı ise emirlerin belirli bir süre eşleşmeden toplandığı ve sonunda tek fiyat yöntemiyle eşleştirildiği dönemdir.

Emir toplama ve eşleştirme aşamaları ayrı düşünülür.

Açılışta denge fiyatı, en çok işlem miktarını sağlayacak fiyat olarak belirlenir; birden fazla fiyat aynı koşulu sağlarsa işlem görmeden kalan miktarı azaltan ve alım-satım dengesini dikkate alan kurallar uygulanır.

Bu yapı, açılış fiyatının tek tek ilk gelen emirden değil, toplanan emirlerin denge noktasından çıktığını gösterir.

Normal seans, fiyat ve zaman önceliğine dayanan çok fiyat yöntemiyle işlemlerin yürütüldüğü ana dönemdir.

Bu dönemde normal seans ve akşam seansında geçerli olabilecek emirler girilebilir, özel işlem bildirimi yapılabilir, emirlerde miktar, fiyat ve geçerlilik süresi değiştirilebilir, emirler iptal edilebilir veya inaktif emirler aktif hale getirilebilir.

Çok fiyat yöntemi, uygun emirlerin sürekli olarak farklı fiyat seviyelerinde eşleşmesine dayanır.

Açılış seansındaki tek fiyat yöntemi ile normal seanstaki çok fiyat yöntemi bu nedenle karıştırılmamalıdır.

Tek fiyat, belirli bir anda denge fiyatı üretir; çok fiyat, işlem süresi boyunca fiyat ve zaman önceliğine göre ardışık eşleşme üretir.

Uzlaşma fiyatı, hesapların güncellenmesinde ve nakdi uzlaşma ya da fiziki teslimatta kullanılan fiyattır.

Her işlem günü sonunda günlük uzlaşma fiyatları, vade sonunda ise vade sonu uzlaşma fiyatları ilan edilir.

Bu fiyat, türev sözleşmelerde pozisyonların güncel değerlemesi ve yükümlülüklerin hesaplanması açısından önemlidir.

Akşam seansı normal seans sonrasında fiyat ve zaman önceliğine dayanan çok fiyat yöntemiyle çalışır; burada gerçekleşen işlemler bir sonraki normal seans işlemi sayılır.

Gün sonu işlemleri ise raporlama, dağıtım ve sistemin sonraki işlem gününe hazırlanmasını kapsar.

VİOP'ta günün akışı bu nedenle yalnız işlem saatleriyle değil, fiyat üretimi, uzlaşma ve sistem hazırlığıyla birlikte değerlendirilir.

İşlem saatleri sözleşmenin akşam seansına dahil olup olmamasına göre farklılaşabilir.

Akşam seansına dahil olmayan sözleşmelerde tam iş günü seans saatleri 09.20-18.10 aralığında, yarım günlerde daha kısa belirlenmiştir.

Akşam seansına dahil olan sözleşmelerde ise gündüz seansına ek olarak 19.00-23.00 aralığında akşam seansı bulunur.

Takvim yılının son işlem gününde akşam seansı yapılmaması gibi özel kural da vardır.

Sistem, pazar veya sözleşme bazında işlem günü bölümlerini farklılaştırabilir.

Bu ayrıntı, sınavda tek bir VİOP saati ezberinden ziyade sözleşme bazında işlem günü düzeni düşünülmesi gerektiğini gösterir.

Özel işlem bildirimi, piyasa üyelerinin belirli minimum miktar üzerindeki emirlerini emir defterine iletmeden Borsa'ya bildirmesine ve koşullar sağlanınca işleme dönüştürmesine imkân verir.

Tek taraflı özel işlem bildiriminde taraflar farklı piyasa üyeleridir; taraflardan biri kendi alış veya satış bilgilerini ve karşı tarafı sisteme iletir, karşı taraf bildirimi hesap bilgisiyle eşler.

Çift taraflı özel işlem bildiriminde ise aynı piyasa üyesi hem alıcı hem satıcı taraf bilgilerini girer.

Bu işlemlerin fiyat istatistikleri piyasadaki diğer işlemlerden ayrı yayımlanır; ancak hacim ve miktar istatistiklerine dahil olur.