SPL Geniş Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Borsa Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği III-52.2 Konu Anlatımı

Borsa yatırım fonu, katılma payları BİAŞ’ta işlem gören ve belirli bir endeksi izlemek üzere tasarlanan kolektif yatırım aracıdır.

Hukuken yatırım fonu niteliğini korur: portföy yönetim şirketi tarafından içtüzükle kurulur, tüzel kişiliği yoktur ve malvarlığı katılma payı sahipleri hesabına inançlı mülkiyet esasına göre işletilir.

Buna karşılık payların borsada gün içinde alınıp satılabilmesi, onu klasik yatırım fonundan ayırır.

Yatırımcı açısından ana fikir, tek tek endeks bileşenlerini satın almak yerine, endeksi temsil eden bir fon payını borsadan alarak aynı ekonomik sonuca yaklaşmaktır.

Bu yapı özellikle yaygın dağıtım, düşük yönetim maliyeti ve borsa likiditesi nedeniyle endeks yatırımı yapmak isteyen yatırımcılar için işlevseldir.

BYF’nin yatırım fonu ve menkul kıymet yatırım ortaklığı arasında duran karma niteliği, fiyatlama ve işlem düzeninde görülür.

Klasik yatırım fonunda yatırımcı genellikle kurucunun hesapladığı fiyattan fon alır veya fona iade eder.

BYF’de ise iki ayrı değer birlikte izlenir.

Birim pay değeri fon toplam değerinin dolaşımdaki pay sayısına bölünmesiyle bulunur; işlem fiyatı ise borsadaki arz ve talep sonucunda oluşur.

Bu ikisinin birbirinden kopmaması için birincil piyasa yaratma ve iade mekanizması önem taşır.

Belirli büyüklüklerde portföy varlığı veya nakit teslim edilerek yeni BYF payı oluşturulabilir; ters yönde, payların iadesi karşılığında portföyü temsil eden varlıklar veya nakit alınabilir.

Bu mekanizma arbitraj mantığıyla çalışır.

Fon birim pay değeri borsa işlem fiyatından anlamlı ölçüde yüksekse, yatırımcı payı iade edip karşılığındaki varlıkları alarak bunları piyasada satabilir.

İşlem fiyatı birim pay değerinin üzerinde kalırsa, yatırımcı portföy bileşenlerini teslim ederek yeni pay oluşturup bu payları borsada satabilir.

Böylece piyasa katılımcıları kendi kâr motivasyonlarıyla fiyat sapmasını azaltır.

Bu nedenle BYF’lerde iskonto veya prim sorununun, payları borsada işlem gören yatırım ortaklıklarına göre daha sınırlı kalması beklenir.

Ancak birincil piyasa işlemleri asgari işlem birimi ve katlarıyla yapıldığı için daha çok büyük veya nitelikli yatırımcıların kullanabileceği bir yoldur.

BYF’nin ana stratejisi endeks takibidir.

Takip farkı, fonun yıllık getirisi ile izlenen endeksin yıllık getirisi arasındaki farkı gösterir.

Takip hatası ise fon getirisi ile endeks getirisi arasındaki farkın oynaklığını ölçer.

Bu iki ölçüt birlikte okunur: takip farkı ortalama sapmayı, takip hatası ise sapmanın ne kadar değişken olduğunu anlatır.

Kurucu, aylık ve yıllık dönemlerde bu sonuçları KAP’ta açıklar; takip farkı veya takip hatası belirgin biçimde artarsa gerekçeleri de duyurulur.

Bir sonraki yıla ilişkin tahmini takip hatasının ilan edilmesi, yatırımcıya fonun endeksi ne kadar yakın izlemeyi hedeflediği konusunda beklenti verir.

Endeks takibi farklı yöntemlerle yapılabilir.

Fon toplam değerinin en az yüzde sekseni sürekli olarak izlenen endeks kapsamındaki varlıklara yöneltilebilir.

Bu durumda portföy, endeks bileşenlerinin tamamını ağırlıklarıyla içeren tam kopyalama yöntemiyle kurulabileceği gibi, endeksi en iyi temsil eden seçilmiş varlıklardan oluşan örnekleme yöntemiyle de oluşturulabilir.

Örneklemede amaç, her bileşeni birebir almak değil, endeks hareketiyle yüksek ilişki gösteren varlıklarla benzer performans elde etmektir.

Bazı BYF’ler yabancı borsalarda işlem gören ve aynı endeksi izleyen BYF katılma paylarına yatırım yaparak da endeks takibi sağlayabilir.

Endeks dışı varlıklar üzerinden takip stratejisi kuruluyorsa unvanda stratejiyi gösteren ibarenin yer alması gerekir.

Portföy sınırlamaları, BYF’nin endeks fonu niteliğini ve risk profilini korur.

Fon portföyünde Türkiye’deki ihraççılara ait paylar ve borçlanma araçları, yabancı sermaye piyasası araçları, kıymetli madenler, kira sertifikaları, gayrimenkul sertifikaları, varantlar, yatırım kuruluşu sertifikaları, repo ve ters repo, vadeli mevduat ve katılma hesabı, Takasbank para piyasası işlemleri, yabancı para, swap sözleşmeleri ve Kurulca uygun görülen başka araçlar bulunabilir.

Ancak fon bu varlık ve işlemlerden oluşan portföyü işletmek dışında faaliyette bulunamaz.

Varant ve sertifika yatırımları, mevduat, ters repo, kredi kullanımı, swap karşı taraf riski ve türev açık pozisyonu gibi alanlarda oran sınırları getirilmesi, fonun endeks izleme işlevinden uzaklaşmasını engeller.

İçtüzük, BYF’nin hukuki omurgasıdır.

Katılma payı sahipleri ile kurucu, yönetici, portföy saklayıcısı ve yetkilendirilmiş katılımcı arasındaki ilişkiyi belirler; asgari işlem birimi, endeks bilgileri, yatırım politikası, riskler, birincil ve ikincil piyasa işlemleri, değerleme, giderler, yönetim ücreti, temettü ve tasfiye gibi konular burada düzenlenir.

Kuruluş izni ve izahname onayı süreci de yatırımcının doğru bilgiye erişmesi için tasarlanmıştır.

Başvuru belgelerinin tutarlı, anlaşılır ve eksiksiz olması gerekir.

İzahnamenin onaylanması, belgedeki bilgilerin Kurul tarafından garanti edildiği anlamına gelmez; fakat kamuyu bilgilendirme standardının sağlandığını gösterir.

Kamuyu aydınlatma, BYF düzeninin tamamlayıcı parçasıdır.

Endeks değişiklikleri, endeks bileşenlerinin ağırlıkları, kurucu veya saklayıcı değişiklikleri, işlem esaslarının durdurulması, birim pay değerinin hesaplanamaması, portföy yapısı ve değerleme esaslarındaki değişiklikler, borsa dışı sözleşmeler, kredi kullanımı, yönetim ücreti ve fonun sona ermesi gibi yatırım kararını etkileyebilecek konular kamuya duyurulur.

Olağanüstü durumlarda birim pay değeri hesaplanamayabilir veya işlemler durdurulabilir; bu da fonun mekanik bir endeks aracı olmakla birlikte piyasa altyapısı ve değerleme koşullarına bağlı olduğunu gösterir.

Bu nedenle BYF, yalnızca borsada işlem gören bir sepet değil, endeks takibi, fiyat yakınsaması, portföy sınırı ve açıklama yükümlülükleri birlikte çalışan düzenlenmiş bir sermaye piyasası kurumudur.

Unvan kuralları da yatırımcı algısını koruyan bir araçtır.

Fonun adı yatırım stratejisiyle uyumlu olmalı, başka bir fonla karışıklığa yol açmamalı, kurucu veya yöneticinin kanıtlanamayan üstünlüklerini ima etmemelidir.

Portföyünde yabancı para, altın veya diğer kıymetli maden bulunmayan fonlarda TL ibaresi; yabancı para ve yabancı sermaye piyasası araçlarına sürekli olarak yüksek oranda yatırım yapanlarda yabancı ibaresi kullanılır.

Portföyünün tamamı faize dayalı olmayan araçlardan oluşan fonlarda katılım fonu ifadesi yer alabilir.

Bu ayrımlar, yatırımcının fonun riskini ve yatırım evrenini daha baştan doğru okumasına yardım eder.

BYF’nin şemsiye fon şeklinde kurulamaması da onu yatırım fonları içindeki alt fon mantığından ayırır.