Hâkim-Savcı Adli Yargı-Avukat İcra ve İflas Hukuku Konu Anlatımı

İcra ve iflas işlerinde teşkilat, takip işlemlerinin yürütüldüğü icra daireleri ile bu dairelerin işlemlerini denetleyen icra mahkemesi etrafında kurulur. Her asliye yargı çevresinde yeterli icra dairesi bulunur; iş yoğunluğuna göre başmüdür, müdür ve yardımcı personel görevlendirilebilir, bazı yerlerde icra daireleri başkanlığı idari gözetim sağlar. Daire işlemleri tutanakla belgelenir, para ve değerli şeylerin korunması özel kurallara bağlanır. Görevliler kendi menfaatlerini ilgilendiren işlere bakamaz ve takip konusu haklarla işlem yapamaz. Şikayet, icra ve iflas dairelerinin hukuka ya da somut olaya uygun düşmeyen işlemlerine karşı icra mahkemesine başvurudur. Kural olarak öğrenmeden itibaren yedi gün içinde yapılır; bir hakkın yerine getirilmemesi veya sebepsiz sürüncemede bırakılması halinde süreye bağlı değildir.

Genel haciz yolu, para veya teminat alacakları için ilamsız icranın temel takip biçimidir. Alacaklı takip talebiyle icra dairesine başvurur; borçlu süresinde ödeme yapmaz ve takip itirazla durmamış ya da itiraz kaldırılmışsa alacaklı haciz aşamasına geçebilir. Haciz isteme hakkı ödeme emrindeki sürenin dolmasından ve itiraz engelinin kalkmasından sonra doğar; kanun bu hakkı belirli sürelerle sınırlar. Haciz, borçlunun mal ve haklarının takip dosyası için yakalanmasıdır, ancak ölçüsüz değildir. İcra müdürü haczedilecek malın değeri ile alacak miktarı arasında denge kurar, haczi yasak malları dikkate alır ve gerektiğinde kolluktan yardım alabilir. UYAP üzerinden malvarlığı sorgusu yapılabilmesi, haciz işleminin yalnızca fiili aramaya değil kaydi tespitle yürüyen bir aşama olmasını da sağlar.

Genel haciz yolunda ödeme emri, takip talebinin borçluya yöneltilen resmi sonucudur. İcra müdürü takip talebinde kanunun aradığı kayıtları gördüğünde borçluya ödeme emri gönderir; bu emir borcun ödenmesini, borca veya yetkiye itiraz imkanını, senede bağlı takipte imza inkarını ve mal beyanı yükümlülüğünü bildirir. Borçlu ödeme emrine karşı yedi gün içinde icra dairesine yazılı veya sözlü itiraz edebilir. İtiraz borcun tamamına ya da bir kısmına yönelik olabilir; kısmi itirazın geçerli olabilmesi için itiraz edilen miktar açıkça gösterilmelidir. İmza inkarı ayrıca ve açıkça yapılmalıdır. Süresinde yapılan itiraz takibi durdurur; borçlunun kabul ettiği kısım veya itiraz edilmeyen bölüm bakımından takip devam edebilir ve haciz yolu yalnız o çerçevede açılır.

Borçlunun süresinde yaptığı itiraz genel haciz yolunu durdurur; alacaklı takibe devam etmek istiyorsa itiraz engelini kaldırmalıdır. İtirazın iptali genel mahkemede açılan davadır ve alacaklı, itirazın kendisine bildirilmesinden itibaren bir yıl içinde bu yola başvurabilir. Davada alacak genel hükümlerle ispatlanır; haksız itiraz veya kötü niyetli takip halinde tazminat sonuçları doğabilir. İtirazın kaldırılması ise icra mahkemesinde yürür ve alacaklının elindeki belge türüne göre kesin veya geçici nitelik kazanır. Borç ikrarını içeren güçlü belgeler kesin kaldırmaya, adi senetteki imza inkarı ise geçici kaldırma incelemesine konu olur. Geçici kaldırmadan sonra borçlu süresinde borçtan kurtulma davası açmazsa takip kesinleşir ve haciz aşaması açılabilir; takip devam eder.

Kambiyo senetlerine özgü takip, alacağın çek, poliçe veya bono niteliğindeki bir senede dayanması halinde kullanılan özel takip yoludur. Alacak rehinle güvence altına alınmış olsa bile kambiyo senedi alacaklısı bu özel yola başvurabilir. İcra müdürü senedin kambiyo senedi olup olmadığını ve vadesinin gelip gelmediğini inceler; uygun görürse borçluya özel ödeme emri gönderir. Borçlu kısa süreler içinde senedin kambiyo vasfına veya alacaklının takip hakkına şikayet yoluyla, imzaya ya da borca ise icra mahkemesine itiraz yoluyla karşı çıkabilir. Borca itiraz kural olarak takibi durdurmaz, satış işlemlerini etkiler. İmza incelemesi ve senet metninden doğan zamanaşımı savunmaları bu takipte özellikle belirleyicidir; kabul veya ret kararları takibin yönünü doğrudan değiştirir.

İlamlı icra, mahkeme ilamına veya kanunun ilam niteliğinde kabul ettiği belgelere dayanarak yürütülen takip yoludur. Alacaklı ilamı icra dairesine vererek icra emri gönderilmesini ister; borçlu emirde bildirilen süre içinde ilamın gereğini yerine getirmezse cebri icra aşamasına geçilir. Para ve teminat alacaklarında ödeme ya da teminat emri, teslim, tahliye, bir işi yapma veya yapmama gibi edimlerde ise edimin türüne uygun icra usulü uygulanır. Borçlu ancak kanunda gösterilen belgeye dayalı itfa, imhal veya zamanaşımı sebepleriyle icranın geri bırakılmasını isteyebilir. Kanun yollarına başvuru tek başına icrayı durdurmaz; bunun için güvence veya depo koşullarına bağlı geri bırakma kararı gerekir, nafaka ilamları bakımından özel sınırlama vardır.

Haciz, takip kesinleştikten sonra borçlunun mal ve haklarının alacağın tahsili için icra dosyasına bağlanmasıdır. Alacaklı süresinde haciz ister; icra müdürü borca yetecek ölçüde malvarlığı unsurunu tespit eder, haczi yasak veya sınırlı olan değerleri gözetir ve haciz tutanağıyla işlemi görünür kılar. Haczedilen malın paraya çevrilmesi için satış istenir; kanun satış talebini süreye bağlar, satış giderlerinin yatırılmasını ve değer takdirinin yapılmasını öngörür. Borçluya rızai satış yetkisi tanınması, elektronik artırma sistemi ve ihalenin feshi kuralları satış aşamasının önemli denetim araçlarıdır. Satış bedeli kesinleşince önce giderler karşılanır, kalan para alacaklılara sıra ve oran kurallarına göre dağıtılır; alacak tamamen karşılanmazsa aciz belgesi gündeme gelir ve kalan borç ayrıca izlenir.

Rehnin paraya çevrilmesi yolu, alacağın rehinle güvence altına alındığı hallerde kural olarak önce başvurulması gereken takip yoludur. Alacaklı, rehinli malın satılıp bedelinden tahsil yapılmasını ister; rehin bedeli yetmezse kalan alacak için haciz veya iflas yolları gündeme gelebilir. Taşınır rehni ve ipotek bakımından takip talebi, ödeme emri veya icra emri ve itiraz düzeni farklılaşır. Taşınır rehinde borçluya ve varsa üçüncü kişi rehin verene ödeme emri gönderilir; rehin hakkına açıkça itiraz edilmezse bu hak takip içinde tartışılamaz. İpotekte resmi tapu kaydı ve borcun koşulsuz para borcu olarak muaccel olması icra emri bakımından belirleyicidir. Satış isteme süreleri kaçırılırsa takip düşer; rehin açığı belgesi kalan borcun izlenmesini sağlar.

İflas yolları, iflasa tabi borçlu hakkında alacaklı veya borçlu tarafından işletilebilen takip ve dava mekanizmalarını düzenler. Genel ilke, iflas takibinde yetkili icra dairesinin borçlunun muamele merkezinin bulunduğu yer olması, iflas davasının ise yetki sözleşmesiyle değiştirilemeyen biçimde muamele merkezindeki ticaret mahkemesinde açılmasıdır. Adi iflas yolunda ödeme emri borçluya borcu ödeme, itirazlarını bildirme ve konkordato teklif edebilme imkanı tanır; itiraz yoksa alacaklı ticaret mahkemesinden iflas ister, itiraz varsa itirazın kaldırılması ile birlikte iflas talep edilir. Mahkeme depo emriyle borcun faiz ve masraflarıyla ödenmesini veya vezneye yatırılmasını ister; yerine getirilmezse iflas kararı verilebilir. Kambiyo senetlerine mahsus iflas yolunda süreler ve itiraz usulü farklılaşır. Doğrudan iflasta ise bazı hallerde önceden takip yapılmadan alacaklı veya borçlu ticaret mahkemesine başvurabilir.

İflasın sonuçları, iflas kararının borçlunun malvarlığını bireysel tasarruf alanından çıkarıp alacaklıların ortak tatminine özgülenmiş bir masaya dönüştürmesiyle başlar. İflas açıldığı anda müflisin haczi kabil bütün malları, bulundukları yerden bağımsız olarak iflas masasını oluşturur; kapanmaya kadar müflisin uhdesine geçen mallar da masaya girer. Rehinli mallar masaya dahil olmakla birlikte rehinli alacaklının rüçhan hakkı korunur. İhtiyaten veya icraen haczedilmiş fakat paraya çevrilmemiş mallar da masaya katılır. İflas açıldıktan sonra müflisin masa malları üzerindeki tasarrufları alacaklılara karşı hükümsüzdür ve müflise yapılan ödemeler ancak masaya giren değer ölçüsünde borçtan kurtarır. Haciz yoluyla takipler durur, karar kesinleşince düşer; rehnin paraya çevrilmesi takipleri özel olarak devam edebilir. Borçlar muaccel hale gelir, para dışı alacaklar para alacağına çevrilir ve alacaklar kanuni sıraya göre paylaştırılır.

Konkordato, borçlunun alacaklı çoğunluğu ve mahkeme tasdikiyle borçlarını yeniden düzenlemesini sağlayan toplu takip kurumudur. Geçici mühlet kesin mühletin sonuçlarını doğurur; karar ilan edilir, ilgili yerlere bildirilir ve alacaklılara itiraz imkanı tanınır. Kesin mühlet, konkordatonun başarıya ulaşmasının mümkün görülmesi halinde verilir; komiser borçlunun faaliyetlerini gözetir, projeyi tamamlar, alacaklıları bilgilendirir ve mahkemeye rapor sunar. Mühlet içinde kural olarak takip yapılamaz, başlamış takipler durur, ihtiyati tedbir ve haciz uygulanmaz; rehinli alacaklar bakımından takip başlatılabilse de muhafaza ve satış sınırlanır. Proje alacaklılar toplantısında gerekli çoğunlukla kabul edilirse mahkeme tasdik şartlarını inceler. Tasdikle konkordato bağlayıcı hale gelir, hacizler düşebilir, proje dışı fazla vaatler hükümsüzdür. Malvarlığının terki suretiyle konkordatoda tasfiye memurları malvarlığını paraya çevirir; konkordato öncesi işlemler ise iptal davası hükümlerine tabi olabilir.