Hâkim-Savcı Adli Yargı-Avukat Ticaret Hukuku Konu Anlatımı

Tacir sıfatı, TTK’da ticari işletme kavramına bağlanır. Ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten gerçek kişi tacirdir; ticaret şirketleri ve ticari işletme işleten bazı özel hukuk tüzel kişileri de tacir sayılır. Fiilen başlamadan işletmesini ilan eden veya sicile tescil ettiren kişi de tacir gibi değerlendirilir; ticari işletme açmış gibi işlem yapan kişi ise iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu olur. Tacir olmanın sonucu yalnız bir unvan kullanmak değildir. Tacir iflasa tabidir, ticaret unvanı seçer, işletmesini sicile tescil ettirir, defter tutar ve tüm ticari faaliyetlerinde basiretli iş insanı ölçüsüne göre davranır. Tacirin borçları kural olarak ticari sayılır; fatura ve teyit mektubuna süresinde itiraz edilmemesi de önemli sonuçlar doğurur.

TTK’da ticari hüküm, hem Kanunun kendi hükümlerini hem de ticari işletmeyi ilgilendiren işlem ve fiillere ilişkin diğer özel kanun hükümlerini kapsar. Ticari iş ise Kanunda düzenlenen hususlarla bir ticari işletmeyi ilgilendiren bütün işlem ve fiillerden oluşur. Bu ayrım önemlidir; çünkü mahkeme ticari işte önce ticari hükme, yoksa ticari örf ve âdete, o da yoksa genel hükümlere gider. Ticari örf ve âdet, ancak gerçekten bu nitelikte kabul edildiği belirlenirse uygulanır ve yerel ya da dal bazındaki özel örf, genel olana üstün gelebilir. Ticari işlerde teselsül karinesi, faiz serbestisi ve vade ya da ihtarla başlayan faiz düzeni ticari borç ilişkisini genel borç ilişkisinden ayırır. Tacirin borçları kural olarak ticari sayılır; bazı sözleşmelerde tek taraf için ticari nitelik diğer tarafa da yayılır.

Ticaret sicili, ticari hayatta kimlerin hangi hukuki durumla işlem yaptığını görünür kılan resmi kayıt düzenidir. TTK’ya göre sicil, Bakanlığın gözetim ve denetiminde ticaret sicili müdürlükleri ve şubeleri tarafından tutulur; kayıtların elektronik ortamda saklanması ve merkezi veri tabanında sunulması da bu sistemin parçasıdır. Tescil kural olarak ilgilinin istemiyle yapılır, kanunda aksi yoksa istem süresi on beş gündür ve sicil müdürü kanuni şartları, gerçeğe uygunluğu, kamu düzenine aykırılık bulunup bulunmadığını inceler. Sicil yalnız kayıt yeri değildir; herkes sicili ve dayanak belgeleri inceleyebilir. Tescil ve ilan üçüncü kişiler bakımından sonuç doğurur; ilan edilmiş sicil kaydının bilinmediği kural olarak ileri sürülemez. Buna karşılık tescil edilmeyen veya ilanı yapılmayan husus, ancak bilindiği ispatlanırsa üçüncü kişiye karşı kullanılabilir.

Ticaret unvanı, tacirin ticari işletmesine ilişkin işlemleri yürüttüğü ve işletmesiyle ilgili belgeleri imzaladığı addır. TTK her tacire unvan kullanma ve tescil edilen unvanı işletmenin görülebilir bir yerine yazma yükümlülüğü getirir. Gerçek kişi tacirin unvanı ad ve soyadından oluşur; şirketlerde ise tür ve sorumluluk yapısını gösteren çekirdek unsurlar önem kazanır. Unvana eklenecek unsurlar gerçeğe, kamu düzenine ve üçüncü kişilerde yanlış izlenim yaratmama şartına uygun olmalıdır. Usulen tescil ve ilan edilen unvanı kullanma hakkı yalnız sahibine aittir; devri de kural olarak işletmeden ayrı düşünülemez. İşletme adı ise işletme sahibinden çok işletmeyi tanıtan ve benzer işletmelerden ayıran addır. İşletme adının da tescili gerekir ve unvana ilişkin birçok koruma hükmü burada da uygulanır.

Haksız rekabet hükümleri, yalnız rakiplerin menfaatlerini değil, ticari hayata katılan herkesin yararına dürüst ve bozulmamış rekabet düzenini korur. TTK’ya göre rakipler arasında veya tedarik edenlerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı ya da dürüstlük kuralına aykırı davranışlar haksız ve hukuka aykırıdır. Kanun başlıca örnekleri geniş biçimde sayar: yanıltıcı reklamlar, gereksiz kötüleme, karıştırılmaya yol açma, saldırgan satış yöntemleri, sözleşmeye aykırılığa yöneltme, başkasının iş ürününden yetkisiz yararlanma, üretim ve iş sırlarını hukuka aykırı açıklama, iş şartlarına uymama ve dürüstlüğe aykırı genel işlem şartları bunların başlıcalarıdır. Zarar gören veya zarar tehlikesiyle karşılaşan kişi tespit, men, düzeltme, maddi durumun kaldırılması ve tazminat isteyebilir; bazı kurumlar da kamusal nitelikte davalar açabilir.

Cari hesap sözleşmesi, iki kişinin aralarındaki alacakları tek tek istemekten vazgeçip bunları karşılıklı borç ve alacak kalemleri olarak hesaba geçirmesi, hesabın kesilmesinden sonra ortaya çıkan bakiyeyi istemesi esasına dayanır. TTK bu sözleşmenin yazılı yapılmadıkça geçerli olmayacağını kabul eder. Cari hesaba geçirilen alacaklar ayrı ayrı talep edilmez; hesap kesilmeden önce taraflardan biri kesin alacaklı veya borçlu sayılmaz. Hesap devreleri sonunda kalemler karşılaştırılır, bakiye belirlenir ve bakiyeyi gösteren cetvele bir ay içinde belirli yollarla itiraz edilmezse bakiye kabul edilmiş sayılır. Ticari senedin bedeli alınamazsa kayıt silinir; takas edilemeyen veya belirli amaca ayrılmış alacaklar hesaba geçirilemez. Sözleşme süre bitimi, fesih ihbarı veya taraflardan birinin iflası ile sona erer; tasfiyeye ve bakiyeye ilişkin davalar beş yıllık zamanaşımına tabidir.

Acente, ticari işletmeye bağlı bir çalışan veya ticari vekil gibi hukuki konuma sahip olmadan, sözleşmeye dayanarak belirli bir yer ya da bölge içinde sürekli biçimde ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelere aracılık etmeyi veya bunları tacir adına yapmayı meslek edinen kişidir. TTK acenteyi bağımsız fakat müvekkilin menfaatini korumakla yükümlü bir tacir yardımcısı olarak düzenler. Acentenin sözleşme yapma yetkisi özel ve yazılı yetkiye bağlıdır; bu yetki tescil ve ilan edilir. Acente, müvekkili adına hakkı koruyan beyanları yapabilir ve kabul edebilir, belirli uyuşmazlıklarda müvekkili adına dava açabilir veya ona karşı dava açılabilir. Acente, bölgesindeki piyasa ve müşteri durumunu bildirmek, müvekkilin işlerini görmek ve paraları teslim etmekle yükümlüdür. Karşılığında ücret, bilgi isteme, olağanüstü gider, faiz ve hapis hakkı gibi korumalara sahiptir.

TBK bakımından adi ortaklık, iki veya daha fazla kişinin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca ulaşmak üzere birleştirmeyi üstlendikleri sözleşmedir. Kanunla düzenlenmiş ortaklıkların ayırt edici niteliklerini taşımayan ortaklık, adi ortaklık hükümlerine tabi olur. Her ortak para, alacak, mal veya emek olarak katılım payı koyar; aksi kararlaştırılmadıkça paylar ortaklığın amacının gerektirdiği önem ve nitelikte ve birbirine eşit olmalıdır. Kazanç ve zarar payları da aksi yoksa katılım payının değerine bakılmaksızın eşittir. Kararlar oybirliğiyle alınır; sözleşme oy çokluğunu kabul etmişse çoğunluk ortak sayısına göre belirlenir. Yönetim bütün ortaklara ait olabilir veya bir ya da birkaç ortağa yahut üçüncü kişiye bırakılabilir. Ortaklar üçüncü kişilere karşı ortaklık ilişkisi içinde üstlendikleri borçlardan, aksi kararlaştırılmadıkça müteselsilen sorumludur.

TTK ticaret şirketlerini kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketler olarak sayar; kollektif ve komandit şirketleri şahıs şirketi kabul eder. Kollektif şirket, ticari işletmeyi ticaret unvanı altında işletmek amacıyla gerçek kişiler arasında kurulur ve ortakların hiçbiri şirket alacaklılarına karşı sınırlı sorumlu değildir. Yazılı şirket sözleşmesi, zorunlu kayıtlar, tescil ve ilan bu yapının kuruluş temelidir. Şirket tescille tüzel kişilik kazanır; ancak borçlarda önce şirket sorumlu olsa da takip sonuçsuz kalır veya şirket sona ererse ortaklar müteselsilen ve bütün malvarlıklarıyla sorumludur. Komandit şirkette ise en az bir komandite ortak sınırsız, en az bir komanditer ortak koyduğu sermaye ile sınırlı sorumludur. Komandite gerçek kişi olmalıdır; tüzel kişiler ancak komanditer olabilir. Komanditerin yönetim ve temsil alanına girmesi bazı hallerde sınırlı sorumluluğu ortadan kaldırabilir.

Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, borçlarından yalnız kendi malvarlığıyla sorumlu olan sermaye şirketidir. Pay sahiplerinin sorumluluğu şirkete karşı taahhüt ettikleri sermaye payı ile sınırlanır; bu nedenle anonim şirket düzeni, ortakların kişisel malvarlığından ayrı bir şirket malvarlığı ve pay temelli katılma modeli üzerine kuruludur. Kuruluş, esas sözleşmede anonim şirket kurma iradesinin açıklanmasıyla başlar; tüzel kişilik ise ticaret siciline tescille kazanılır. Kanun, sermayenin asgari tutarını, ayni sermayeye elverişli değerleri, pay bedellerinin ödenmesini, yönetim kurulu ile genel kurulun görev alanlarını, payların devrini, kâr dağıtımını, sorumluluğu, sona erme ve tasfiyeyi ayrıntılı biçimde düzenler. Bu ayrıntıların ortak sonucu, sermaye güvenliği ile pay sahipliği haklarının birlikte korunmasıdır.

Limited şirket, bir veya daha çok gerçek ya da tüzel kişi tarafından ticaret unvanı altında kurulan, esas sermayesi belirli ve esas sermaye paylarından oluşan bir sermaye şirketidir. Ortaklar şirket borçlarından sorumlu olmaz; temel yükümlülükleri taahhüt ettikleri esas sermaye payını ödemek, şirket sözleşmesi öngörmüşse ek ödeme ve yan edimleri yerine getirmektir. Ortak sayısı elliyi aşamaz ve tek ortaklı yapı mümkündür. Şirket sözleşmesi, sermaye payları, müdürler, ilanlar, devir sınırlamaları, çıkma ve çıkarılma gibi birçok sonucu belirler. Limited şirkette yönetim ve temsil müdürler eliyle yürür; genel kurul önemli kararların merkezidir. Pay devri, kural olarak yazılı ve noter onaylı işlem ile genel kurul onayına bağlanmıştır.

Türk Ticaret Kanunu kooperatifi, kollektif, komandit, anonim ve limited şirketlerle birlikte ticaret şirketleri arasında sayar. Buna karşılık kooperatifi şahıs veya sermaye şirketi sınıfına yerleştirmez. Kooperatif tüzel kişidir ve ticaret şirketlerine ilişkin genel hükümler, özel düzenleme bulunmadığı ölçüde ona da uygulanır. Birleşme, bölünme ve tür değiştirme kuralları kooperatiflerin diğer ticaret şirketleriyle yapısal ilişkisini ayrıca düzenler; geçerli dönüşüm yönleri ve karar şartları kanunda gösterilir. Sigorta hukukunda karşılıklı sigorta faaliyeti yalnız kooperatif şirket biçiminde yürütülebilir. Bu sınırlı TTK çerçevesi, kooperatifin ticaret şirketi olduğunu kesin biçimde ortaya koyar; ancak kuruluş, ortaklık, organlar ve işleyişin ayrıntıları özel kooperatif mevzuatının alanındadır. Avukatın TTK kaynaklı bir sorunda önce genel hükmü ve yapısal işlem kuralını, sonra özel düzenlemenin bulunup bulunmadığını incelemesi gerekir.

Birleşme, bölünme ve tür değiştirme şirketin hukuki ve malvarlığı yapısını değiştiren, fakat ortakların, alacaklıların ve çalışanların korunmasını da zorunlu kılan işlemlerdir. Birleşmede devralma veya yeni kuruluş modeli bulunur; devrolunan şirketin malvarlığı bir bütün hâlinde geçer ve devrolunan şirket sona erer. Bölünmede tam veya kısmi ayrışma mümkündür; aktif ve pasiflerin hangi şirkete geçeceği sözleşme ya da planla gösterilir. Tür değiştirmede şirket yeni bir hukuki türe dönüşür, fakat devamlılık ilkesi gereği eski şirketin devamı sayılır. Kanun bu işlemlerde yazılı plan, rapor, inceleme hakkı, genel kurul kararı, tescil, alacaklı teminatı, iş ilişkilerinin geçişi, denkleştirme, iptal ve sorumluluk hükümlerini birlikte kurar. Bu yüzden işlem serbestisi, şekil ve koruma mekanizmalarıyla dengelenir.

Kıymetli evrakın genel teorisi, hak ile senet arasındaki sıkı bağı açıklar. Kanuni tanıma göre kıymetli evrakta içerilen hak senetten ayrı ileri sürülemez ve senetten ayrı devredilemez. Bu nedenle borçlu, kural olarak senedin teslimi karşılığında ödeme yapar; ağır kusur veya hile yoksa vade geldiğinde senedin niteliğine göre alacaklı görünen kişiye ödeme yaparak borcundan kurtulur. Devirde zilyetliğin geçirilmesi her hâlde şarttır; emre yazılı senetlerde ciro, nama yazılı senetlerde yazılı devir beyanı gerekir. Nama ve hamile yazılı senetler, hak sahipliğinin ispatı, defiler ve iptal usulleri bakımından farklılaşır. Zayi hâlinde iptal kararı, hakkın senetsiz ileri sürülmesine veya yeni senet düzenlenmesine imkan verir. Böylece senet, hakkın hem ispat hem dolaşım merkezidir.

Poliçe, düzenleyenin muhataba belirli bir bedeli lehtara veya onun emrine ödeme yönünde kayıtsız ve şartsız havale verdiği kambiyo senedidir. Senet metninde poliçe kelimesi, ödeme emri, muhatap, lehtar, vade, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunur; bazı eksikler kanuni tamamlayıcı hükümlerle giderilir. Poliçe kural olarak ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilir. Ciro hem hakkı devreder hem de aksi şart edilmedikçe cirantayı kabul edilmeme ve ödenmeme risklerine karşı sorumlu kılar. Kabul, muhatabı poliçenin asıl ödeme borçlusu hâline getirir. Ödenmeme veya kabul edilmeme durumunda hamil, kanuni ibraz ve protesto şartları gerçekleşmişse düzenleyene, cirantalara ve diğer sorumlulara başvurabilir. Aval ise ödeme güvenliğini kambiyo taahhüdü içinde ayrıca güçlendirir.

Bono veya emre yazılı senet, düzenleyenin kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadini içeren kambiyo senedidir. Poliçeden farklı olarak ödeme emri değil, doğrudan ödeme taahhüdü vardır; bu yüzden bonoyu düzenleyen kişi, kabul etmiş poliçe muhatabı gibi sorumlu tutulur. Senette bono veya emre yazılı senet kelimesi, ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtar, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunmalıdır. Vade, ödeme yeri ve düzenlenme yeri eksiklikleri bazı hâllerde kanunen tamamlanır. Bononun niteliğine aykırı düşmeyen poliçe hükümleri ciro, vade, ödeme, başvurma, aval, zamanaşımı, iptal ve kanunlar ihtilafı bakımından bonoya da uygulanır. Bu nedenle kısa özel düzenleme, geniş poliçe atıflarıyla tamamlanır.

Çek, muhatabı banka olan ve belirli bir bedelin kayıtsız şartsız ödenmesi için düzenlenen kambiyo senedidir. Senet metninde çek kelimesi, ödeme havalesi, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası, seri numarası ve karekod bulunmalıdır. Çek görüldüğünde ödenir; buna aykırı kayıt yazılmamış sayılır. Düzenlendiği yerde ödenecek çek on gün, başka yerde ödenecek çek bir ay, farklı ülkeler arasında ise kanundaki kıta ayrımına göre bir veya üç ay içinde ibraz edilir. Süresinde ibraz edilen çek ödenmezse hamil, protesto veya kanunda buna denk kabul edilen belirlemelerle cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurabilir. Kabul yasağı, çeki poliçeden ayıran temel sonuçtur.

Ciro, emre yazılı kıymetli evrakın ve özellikle poliçenin tedavülünü sağlayan temel işlemdir. Kıymetli evrakın devrinde zilyetliğin geçirilmesi şarttır; emre yazılı senetlerde buna ciro eklenir. Poliçe açıkça emre yazılı olmasa da ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilebilir; düzenleyen emre yazılı değildir kaydı koymuşsa devir alacağın temliki sonucunu doğurur. Ciro kayıtsız ve şartsız olmalı, kısmi ciro batıl sayılmalı, hamiline ciro ise beyaz ciro hükmünde görülmelidir. Ciro poliçe veya alonj üzerine yazılır ve ciranta tarafından imzalanır. Ciro hakları devreder, aksi şart edilmedikçe cirantayı kabul edilmeme ve ödenmeme bakımından sorumlu kılar, yetkili hamil görünümünü belirler. Aval ise poliçe bedelinin tamamen veya kısmen teminat altına alınmasıdır; üçüncü kişi veya poliçede imzası bulunan kişi aval verebilir.

Sigorta sözleşmesi, sigortacının prim karşılığında para ile ölçülebilir bir menfaati zarara uğratan riziko gerçekleşirse zararı tazmin etmeyi veya belirli hayat olaylarına bağlı para ya da başka edimlerde bulunmayı üstlendiği sözleşmedir. Karşılıklı sigorta, birden çok kişinin belli rizikonun gerçekleşmesi halinde doğacak zararları birlikte tazmin etmeyi borçlanmasıdır ve ancak kooperatif şirket şeklinde yürütülebilir. Reasürans sigortacının sigorta ettiği menfaati yeniden sigorta ettirmesidir; bu, sigortacının sigorta ettirene karşı borçlarını kaldırmaz. Sigorta menfaati sözleşme anında yoksa sözleşme geçersizdir; var olan menfaat sonradan ortadan kalkarsa sözleşme o anda geçersiz olur. Sigortacı, sözleşmede öngörülen rizikodan doğan zarar veya bedelden sorumludur ve teminat dışı kalan rizikoyu ispat yükü ona aittir. Sigorta ettirenin temel borcu prim ödeme, temel yükümlülüklerinden biri de önemli hususları bildirmedir.

Deniz ticaretinin temel kavramı gemidir. Tahsis edildiği amaç suda hareket etmesini gerektiren, yüzme özelliği bulunan ve pek küçük olmayan her araç, kendiliğinden hareket edemese de gemi sayılır. Suda ekonomik menfaat sağlama amacına tahsis edilen veya fiilen bu amaçla kullanılan gemi ise, kimin tarafından ve kimin hesabına kullanılırsa kullanılsın ticaret gemisidir. Kanun denize elverişlilik, yola elverişlilik ve yüke elverişlilik ayrımı yapar: ilki geminin esas kısımlarının yolculuğun yapılacağı sudaki tehlikelere dayanabilmesiyle, ikincisi donatım ve insan unsuruyla, üçüncüsü eşya taşımaya ayrılan kısımların yükü kabul ve muhafazaya uygunluğuyla ilgilidir. Gemi taşınır eşyadır; ancak bazı hükümlerde taşınmazlara ilişkin kurallar uygulanabilir. Türk gemisi Türk Bayrağı çeker; bayrak hakkı malik yapısına, gemi tasdiknamesine ve bazı istisnalara bağlanır. Sicil de geminin kimliğini, malikini ve bayrak hakkını görünür kılar.