Hâkim-Savcı Adli Yargı-Avukat Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Konu Anlatımı

Hukuk mahkemelerinin kuruluşu, uyuşmazlığın rastgele bir yargı merciine bırakılmasını önleyen kanuni iş bölümüyle anlaşılır. HMK, mahkemelerin görevini yalnız kanunun belirleyebileceğini ve görev kurallarının kamu düzenine ilişkin olduğunu kabul eder. Bu nedenle tarafların mahkeme seçimi, kabulü veya sessizliği görev alanını değiştirmez. Genel çerçevede asliye hukuk mahkemesi, aksine hüküm bulunmadıkça malvarlığı ve şahıs varlığı davalarında görevli olan temel mahkemedir; başka dava ve işlerde de özel düzenleme yoksa yine asliye hukuk mahkemesi devreye girer. Sulh hukuk mahkemesi ise kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi, yalnız zilyetliğin korunmasına yönelen davalar ve kanunun kendisine bıraktığı diğer işler bakımından özel bir görev alanına sahiptir. Böylece mahkemelerin kuruluşu, isimlerden çok uyuşmazlığın hukuki niteliğine göre çalışan bir yetki değil görev haritası üretir.

Görev, bir hukuk uyuşmazlığının hangi mahkeme türünde görüleceğini belirleyen kanuni ölçüdür. HMK'ya göre mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir ve görev kuralları kamu düzenindendir; bu nedenle tarafların anlaşması, davalının itiraz etmemesi veya mahkemenin başlangıçta davaya devam etmiş olması görevsizliği ortadan kaldırmaz. Genel görevli mahkeme, aksine hüküm yoksa asliye hukuk mahkemesidir. Sulh hukuk mahkemesi ise kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi, zilyetliğin korunması ve kanunla kendisine verilen diğer işler için görevlidir. Görevsizlik kararı verilirse dosya kendiliğinden yeni mahkemeye aktarılmaz. Kararın kesinleşme biçimine göre başlayan iki haftalık süre içinde taraflardan biri dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesini istemelidir. Bu talep yapılmazsa dava açılmamış sayılır ve bu sonuç görevsizlik kararı veren mahkemece kendiliğinden karara bağlanır.

Yetki, görevli mahkeme türü belirlendikten sonra davanın hangi yerdeki mahkemede görüleceğini gösterir. HMK'nın genel kuralına göre dava, davalının dava açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesinde açılır; fakat sözleşmenin ifa yeri, haksız fiilin işlendiği veya zararın doğduğu yer, şube işleminin yapıldığı yer gibi özel yetki bağlantıları da bulunur. Bazı haller kesin yetki doğurur. Taşınmazın aynına ve ayni hak değişikliğine ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer, belirli miras uyuşmazlıklarında miras bırakanın son yerleşim yeri gibi mahkemeler taraf seçimine bırakılmaz. Kesin olmayan yetkide davalı, yetki itirazını cevap dilekçesinde ileri sürmeli ve yetkili mahkemeyi göstermelidir; aksi halde davanın açıldığı mahkeme yetkili olur. Tacirler ve kamu tüzel kişileri yazılı yetki sözleşmesi yapabilir, ancak kesin yetki ve serbestçe tasarruf edilemeyen konular bu imkânın dışındadır.

Hâkimin yasaklılığı ve reddi, yargılamanın tarafsız yürütülmesini güvence altına alan iki ayrı kurumdur. Yasaklılıkta kanun, hâkimin kendisiyle, eşiyle, altsoy ve üstsoyuyla, evlatlığıyla, belirli hısımlarıyla, nişanlısıyla veya daha önce temsil ettiği kişilerle bağlantılı davalara bakmasını yasaklar; hâkim talep beklemeden çekinmek zorundadır. Ret ise hâkimin tarafsızlığından şüphe edilmesini gerektiren önemli bir sebebe dayanır. Tarafa öğüt verilmesi, gereksiz görüş açıklanması, tanık veya bilirkişi olarak dinlenme, uyuşmazlıkta arabuluculuk veya uzlaştırmacılık yapma, yakın yansoy hısımlığı ya da tarafla düşmanlık gibi haller ret sebebi olabilir. Ret talebi süresinde, dilekçeyle ve delil veya emare gösterilerek yapılır; geri alınamaz. Talep süresiz, dayanaksız veya davayı uzatma amaçlıysa geri çevrilebilir. Kötüniyetli ret talebi disiplin para cezası sonucunu doğurabilir.

Eda davası, davacının mahkemeden davalıyı belirli bir davranışa mahkûm etmesini istediği dava türüdür. HMK bu davranışı verme, yapma veya yapmama biçiminde kurar. Bu nedenle eda davası yalnız para alacağına ilişkin değildir; bir şeyin teslimi, bir işin yapılması ya da belirli bir davranıştan kaçınılması da aynı dava türü içinde yer alabilir. Davacının talebi yargılamanın sınırını oluşturur, çünkü mahkeme tarafların istemiyle bağlıdır ve kural olarak istenenden fazlasına veya başka bir şeye karar veremez. Hüküm kurulurken taraflara yüklenen borç ve tanınan hakların açık, tereddütsüz ve uygulanabilir biçimde gösterilmesi gerekir. Eda davası bu yönüyle, soyut bir hukuki ilişkinin açıklanmasından çok, davalı üzerinde somut bir edim sonucu doğurmayı hedefleyen yargısal korumadır.

Tespit davası, mahkemeden bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun belirlenmesini istemeye yarar. HMK, tespit davası açanın kanunlarda belirtilen istisnai durumlar dışında bu davayı açmakta hukuken korunmaya değer güncel bir yararının bulunmasını arar. Bu koşul, tespit davasını soyut görüş alma yoluna dönüşmekten çıkarır. Davacı, mahkeme kararının mevcut belirsizliği gidermesine ihtiyaç duyduğunu gösterebilmelidir. Kanun ayrıca maddi vakıaların tek başına tespit davasına konu edilemeyeceğini belirtir. Bu nedenle tespit davasının konusu, yalnız olay anlatımı değil, bir hak veya hukuki ilişki üzerinde yoğunlaşmalıdır. Mahkeme dava şartlarını kendiliğinden inceleyebildiği için güncel hukuki yararın bulunmaması, davanın esasına girilmesini engelleyebilir ve usulden ret sonucunu doğurabilir.

İnşai dava, davacının mahkemeden yeni bir hukuki durum yaratmasını, mevcut bir hukuki durumu değiştirmesini veya ortadan kaldırmasını istediği dava türüdür. HMK, inşai davanın ancak bir inşai hakkın dava yoluyla kullanılmasının zorunlu olduğu hâllerde açılabileceğini belirtir. Bu nedenle her değişiklik isteği kendiliğinden inşai dava olmaz; dava yoluyla kullanılmayı gerektiren bir yenilik doğuran hak bulunmalıdır. İnşai hüküm gerekli şekli koşullar gerçekleştiğinde, başka bir işleme gerek kalmadan hukuki sonuç doğurur. Kanunlarda aksi belirtilmedikçe bu sonuç geçmişe değil ileriye etkili olur. İnşai dava bu yönüyle eda davasından ayrılır; davalıya bir davranış yüklemekten çok, mahkeme hükmünün kendisiyle hukuki durumun kurulmasına, değiştirilmesine veya sona erdirilmesine hizmet eder.

Belirsiz alacak davası, davanın açıldığı tarihte alacağın miktarını veya değerini tam ve kesin biçimde belirlemenin davacıdan beklenemediği ya da bunun imkânsız olduğu hâllerde başvurulan dava türüdür. HMK, davacının hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktar ya da değeri belirtmesini ister. Karşı tarafın verdiği bilgi veya tahkikat sonucunda alacağın miktarı tam ve kesin belirlenebilir hâle geldiğinde hâkim, tahkikat sona ermeden davacıya iki haftalık kesin süre verir; davacı bu sürede talebini iddianın genişletilmesi yasağına takılmadan tam ve kesin belirleyebilir. Kısmi davada ise bölünebilir talebin yalnız bir kısmı ileri sürülebilir ve bu, açık feragat yoksa kalan kısımdan vazgeçme sayılmaz. Belirsiz alacak davası, baştan belirsizliği dürüstçe açıklanan alacak taleplerini usul içinde kesinleştirmeye yarar.

Dava şartları, mahkemenin uyuşmazlığın esasına girebilmesi için baştan sona varlığını aradığı temel usul koşullarıdır. Türk mahkemelerinin yargı hakkı, yargı yolunun caizliği, görev, kesin yetki, taraf ve dava ehliyeti, temsil, dava takip yetkisi, vekaletname, gider avansı, teminat, hukuki yarar, derdestlik ve kesin hüküm bu eşikte değerlendirilir. Mahkeme bu koşulları davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; taraflar da eksikliği her zaman ileri sürebilir. Eksiklik giderilebilir nitelikteyse kesin süre verilmesi, giderilmezse usulden ret kararı verilmesi esastır. İlk itirazlar ise daha dar bir alana sahiptir: kesin yetki bulunmayan hallerde yetki itirazı ve tahkim itirazı cevap dilekçesinde birlikte ileri sürülmezse dinlenmez. İnceleme sırası da önemlidir; önce dava şartları, sonra ilk itirazlar ele alınır.

Yazılı yargılama usulü, davanın dava dilekçesiyle açılması, cevabın verilmesi, ikinci dilekçeler, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve hüküm aşamalarıyla ilerleyen ana yargılama düzenidir. Dava, dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır; dava dilekçesinde mahkeme, taraflar, talep sonucu, vakıalar, deliller ve hukuki sebepler gibi unsurlar bulunur. Davalı cevap dilekçesini kural olarak iki hafta içinde verir; cevap verilmezse dava dilekçesindeki vakıalar inkar edilmiş sayılır. Taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesiyle iddia ve savunmalarını tamamlar. Ön inceleme, dava şartları ve ilk itirazların incelendiği, uyuşmazlık konularının belirlendiği, delil hazırlığının yapıldığı aşamadır. Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez. Tahkikat, çekişmeli vakıaların delillerle incelendiği aşamadır; sonunda sözlü yargılamaya geçilir ve hüküm verilir.

Basit yargılama usulü, kanunda belirtilen dava ve işlerde yazılı yargılamaya göre daha yoğunlaştırılmış bir düzen kurar. Sulh hukuk mahkemesinin görevine giren işler, dosya üzerinden karar verilebilen işler, geçici hukuki koruma talepleri, nafaka, velayet, vesayet, hizmet ilişkisi, konkordato ve tahkimle bağlantılı bazı işler bu usule tabi olabilir. Dava ve cevap dilekçeyle verilir; cevap süresi iki haftadır ve koşulları varsa en çok iki haftalık ek süre tanınabilir. Taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi veremez. Deliller dilekçelerle birlikte açıkça ve hangi vakıaya ilişkin olduğu belirtilerek sunulur. Ön inceleme ve tahkikat mümkünse duruşmasız yürütülür; duruşma gerekirse mahkeme ilk duruşmada dava şartlarını, ilk itirazları, süre itirazlarını, uyuşmazlık noktalarını ve sulh imkanını ele alır. Hüküm aşamasında ayrıca beyan süresi verilmez.

İspat yükü, bir vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafın o vakıayı ispat etmesi gerektiğini anlatır. HMK, ispatın konusunu tarafların üzerinde anlaşamadığı ve uyuşmazlığın çözümünde etkili olan çekişmeli vakıalarla sınırlar; herkesçe bilinen veya ikrar edilmiş vakıalar çekişmeli sayılmaz. Kanunda özel düzenleme yoksa ispat yükü, lehine hukuki sonuç çıkaran tarafa aittir. Kanuni karineye dayanan taraf ise yalnız karinenin temel vakıasını ispat etmekle yükümlüdür; kural olarak karşı taraf karinenin aksini ispat edebilir. Karşı ispat, ispat yükünü taşıyan tarafın iddiasını çürütmeye yönelik delil sunulmasıdır ve bu faaliyette bulunan taraf ispat yükünü üzerine almış sayılmaz. Somutlaştırma yükü de ispat düzenini tamamlar; taraf, vakıalarını ispata elverişli açıklıkta ortaya koymalı ve delillerini hangi vakıaya bağladığını belirtmelidir.

Kesin deliller, hâkimin delilleri serbestçe değerlendirme alanını daraltan, kanunun belirli sonuçlar bağladığı ispat araçlarıdır. HMK metninde ikrar, mahkeme önünde kabul edilen vakıayı çekişmeli olmaktan çıkarır; maddi hata dışında ikrardan dönülemez. Senet ve belge düzeninde, belirli değeri aşan hukuki işlemler senetle ispat zorunluluğuna bağlanır; senede karşı tanıkla ispat yasağı da senedin hüküm gücünü korur. İlamlar ve düzenleme şeklindeki noter senetleri sahtelik ispatlanmadıkça kesin delil sayılır; bazı resmî belgeler aksi ispatlanıncaya kadar kesin delil niteliği taşır. Mahkeme huzurunda ikrar edilen veya mahkemece inkâr edenden çıktığı kabul edilen adi senetler de aksi ispat edilmedikçe kesin delildir. Güvenli elektronik imzalı veriler senet hükmündedir. Yemin ise çekişmeli ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalar bakımından sonuç doğuran ayrı bir kesin delil düzeni kurar.

Takdiri deliller, kanunun kesin ispat gücü bağlamadığı ve hâkimin diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirdiği ispat araçlarını ifade eder. HMK'nın genel hükmü, kanuni istisnalar dışında hâkimin delilleri serbestçe değerlendireceğini söyler. Bu alanda tanık, bilirkişi, keşif ve uzman görüşü öne çıkar. Tanık, davada taraf olmayan kişidir; tanık listesinde dinletilmek istenen vakıa, kimlik ve adres bilgileri gösterilir. Bilirkişi, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren hallerde görevlendirilir; hukuki nitelendirme hâkime aittir. Keşif, hâkimin uyuşmazlık konusu hakkında bizzat duyu organlarıyla inceleme yaparak bilgi edinmesini sağlar ve gerektiğinde bilirkişi yardımını içerir. Uzman görüşünde taraflar bilimsel mütalaa alabilir; yalnız bu nedenle ayrıca süre istenemez. Bu delillerde ortak nokta, ispat gücünün önceden sabitlenmemesi ve somut yargılama içinde tartılmasıdır.

İstinaf, hukuk yargılamasında ilk derece mahkemesi kararlarının bölge adliye mahkemesi tarafından denetlenmesini sağlayan kanun yoludur. Bu yol, kural olarak nihai kararlara ve kanunda sayılan ihtiyati tedbir ile ihtiyati haciz kararlarına karşı kullanılabilir; malvarlığı davalarında parasal kesinlik sınırı Ek Madde 1 gereği her yıl yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır ve sınırın uygulanmasında davanın açıldığı tarihteki miktar esas alınır. Manevi tazminat kararlarında ise miktara bakılmaksızın istinaf mümkündür. Başvuru dilekçeyle yapılır, dilekçede karar, taraflar, tebliğ tarihi, başvuru sebepleri ve talep sonucu gösterilir. Süre iki haftadır ve ilamın usulen tebliğiyle başlar. Harç ve giderlerin eksikliği tamamlanmazsa başvuru yapılmamış sayılır; süreden sonra veya kesin karara karşı verilen dilekçe ise reddedilir. Bölge adliye mahkemesi önce dosya üzerinden ön inceleme yapar, sonra incelemeyi istinaf sebepleriyle sınırlı yürütür; kamu düzenine aykırılığı ise kendiliğinden gözetir. İstinaf, kural olarak icrayı durdurmaz ve ikinci bir ilk derece yargılaması gibi sınırsız yeni iddia, savunma veya delil alanı açmaz.

Temyiz, hukuk yargılamasında esasen bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin temyizi mümkün nihai kararları ile hakem kararının iptali talebi üzerine verilen kararların Yargıtay tarafından denetlenmesini sağlayan kanun yoludur. Başvuru süresi, kararın tebliğinden itibaren iki haftadır; davada haklı çıkan taraf bile hukuki yararı varsa temyize gidebilir. Buna karşılık her bölge adliye mahkemesi kararı temyize açık değildir. Kanun, parasal sınırın altında kalan malvarlığı kararlarını, belirli sulh hukuk işleriyle ilgili kararları, görev ve yetki kararlarını, çekişmesiz yargı kararlarını, geçici hukuki koruma kararlarını ve bazı başka karar gruplarını temyiz dışı bırakır. Temyiz dilekçesi, kararı ve başvuranı yeterince belli ediyorsa şekil eksiklikleri tek başına incelemeyi engellemez. Temyiz kural olarak icrayı durdurmaz; Yargıtay incelemeyi çoğunlukla dosya üzerinden yapar. Karar hukuk kurallarına uygun ise onama veya kanundaki koşullarla düzelterek ya da gerekçeyi değiştirerek onama gündeme gelir; hukukun veya sözleşmenin yanlış uygulanması, dava şartı aykırılığı, kanuni sebep olmaksızın delil reddi ya da karara etkili yargılama hatası ve eksikliği varsa bozma kararı verilir.

Yargılamanın iadesi, olağan kanun yollarından farklı olarak ancak kesin olarak verilmiş veya kesinleşmiş hükümlere karşı işletilen olağanüstü bir başvuru yoludur. Bu yol, hükmün sırf hatalı görülmesi için değil, HMK'da sınırlı biçimde sayılan ağır sakatlıklar ortaya çıktığında devreye girer. Mahkemenin kanuna uygun oluşmaması, yasaklı veya reddi kabul edilmiş hâkimin karara katılması, gerçek vekil ya da temsilci olmayan kişilerle davanın yürütülmesi, karar sonrasında elde edilen belirleyici belge, sahte senet, yalan tanıklık, gerçeğe aykırı bilirkişi veya tercüman beyanı, yalan yere yemin, dayanak hükmün ortadan kalkması, hile, aynı taraflar ve aynı dava sebebiyle çelişen kesin hükümler ya da AİHM kaynaklı ihlal tespiti bu çerçevenin ana sebepleridir. Talep, kararı veren mahkemece incelenir; mahkeme önce süreyi, hükmün kesinlik niteliğini ve ileri sürülen sebebin kanunda yer alıp almadığını kendiliğinden denetler. Sebep sabit görülürse yeniden yargılama yapılabilir, önceki karar korunabilir veya değiştirilebilir; bazı hâllerde hüküm doğrudan iptal edilir. Başvuru kural olarak icrayı durdurmaz, fakat teminatla icranın durdurulmasına karar verilebilir.

İhtiyati tedbir, dava sonunda verilecek hükmü beklemenin hakkı fiilen korumasız bırakabileceği durumlarda devreye giren geçici hukuki korumadır. Kanunun aradığı temel risk, mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme yüzünden hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşması veya tamamen imkânsızlaşması yahut gecikme sebebiyle sakınca ya da ciddi zarar doğmasıdır. Tedbir, uyuşmazlık konusu hakkında verilir; bu nedenle mahkeme, malın veya hakkın korunmasına, yediemine bırakılmasına, bir şeyin yapılmasına ya da yapılmamasına karar verebilir. Talep dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeye, dava açıldıktan sonra ise asıl davanın görüldüğü mahkemeye yöneltilir. Talep eden, sebebi ve tedbir türünü açıkça göstermeli, esas yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmelidir. Karar çoğunlukla teminatla desteklenir; uygulanması, itirazı, değiştirilmesi, kaldırılması, tamamlayıcı dava açma yükümlülüğü ve haksız tedbirden doğan tazminat sonuçları ayrı süre ve usullere bağlanmıştır.

İhtiyati haciz, para alacağının tahsilini güvenceye almak için borçlunun malları, alacakları ve diğer hakları üzerinde geçici bir koruma sağlayan haciz yoludur. Kural olarak rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş para borçlarında istenebilir. Vadesi gelmemiş borçlarda ise kanun daha dar davranır: borçlunun belirli bir yerleşim yerinin bulunmaması ya da taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya, kendisi kaçmaya veya alacaklıyı zarara sokan hileli işlemlere yönelmesi gerekir. Karar yetkili mahkemeden alınır; alacaklı, alacağını ve gerekiyorsa ihtiyati haciz sebebini mahkemede kanaat oluşturacak delillerle göstermelidir. Mahkeme tarafları dinleyebilir, fakat dinlemek zorunda değildir. Kararın verilmesinden sonra alacaklı on gün içinde icra dairesinden infaz istemezse karar kendiliğinden kalkar. İhtiyati haciz tek başına tahsil sağlamaz; alacaklı yedi günlük ve bazı hâllerde bir aylık tamamlayıcı süreleri izleyerek takip veya dava yoluyla bu korumayı asıl uyuşmazlığa bağlamalıdır.

Delil tespiti, görülmekte olan bir davada henüz inceleme sırası gelmemiş veya ileride açılacak bir davada ileri sürülecek bir vakıanın önceden belirlenmesini sağlayan geçici hukuki korumadır. Amaç, davanın esası hakkında şimdiden hüküm kurmak değil; keşif, bilirkişi incelemesi veya tanık ifadesi gibi işlemlerle ispat aracını güvence altına almaktır. Bu yola başvurulabilmesi için hukuki yarar gerekir. Kanunda açıkça öngörülen hâller dışında, delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolması veya ileride ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması ihtimali hukuki yararın var sayılması için yeterlidir. Dava açılmadan önce görev ve yetki daha geniş düzenlenmişken, dava açıldıktan sonra delil tespiti talebi yalnızca asıl davayı gören mahkemeye yöneltilir. Talep dilekçeyle yapılır, gider avansı ödenmeden işlem ilerlemez, karar kural olarak karşı tarafa tebliğ edilir; acele hâllerde ise önce tespit yapılabilir, ardından karşı tarafa bildirim ve itiraz imkânı tanınır.

Tahkim, tarafların tahkime elverişli bir uyuşmazlığı devlet mahkemesi yerine hakem veya hakem kuruluna bırakma anlaşmasına dayanır. Taşınmaz üzerindeki ayni haklar ile taraf iradesine tabi olmayan işler tahkime elverişli değildir. Tahkim sözleşmesi yazılı olmalı ve mevcut ya da doğabilecek belirli hukuki ilişkiden kaynaklanan uyuşmazlığı kapsamalıdır. Aynı uyuşmazlık mahkemeye taşınırsa davalı tahkim ilk itirazını cevap dilekçesinde ileri sürmelidir; anlaşma hükümsüz, etkisiz veya uygulanamaz değilse dava usulden reddedilir. Arabuluculuğun özel kanunla dava şartı yapıldığı uyuşmazlıklarda ise HMK'nın diğer kanunlardaki dava şartlarını saklı tutan hükmü ve dava şartı eksikliğinin giderilmesine ilişkin rejimi uygulanır. Ön incelemede mahkeme dava şartlarını tahkim ilk itirazından önce değerlendirir; dava şartı arabuluculuk ile ihtiyari arabuluculuğa teşvik birbirinden ayrılmalıdır.