Hâkim-Savcı Adli Yargı-Avukat Borçlar Hukuku Konu Anlatımı

Sözleşmeden doğan borç, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulan borç ilişkisidir. TBK, irade açıklamasının açık veya örtülü olabileceğini kabul eder; esaslı noktalarda anlaşma varsa ikinci derecedeki noktaların sonradan tamamlanması mümkündür. Sözleşmenin içeriği kural olarak taraflarca serbestçe belirlenir, fakat emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkansız sözleşmeler kesin hükümsüzdür. Şekil bakımından temel kural serbestliktir; kanunda öngörülen şekil ise kural olarak geçerlilik şartıdır. Sözleşmeden doğan borçların ifasında şahsen ifa zorunluluğu her zaman yoktur, ifa yeri ve zamanı taraf iradesiyle belirlenir, aksi yoksa kanuni tamamlayıcı kurallar uygulanır. Borç gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kusursuzluğunu ispat etmedikçe zararı gidermekle yükümlü olur.

Haksız fiilden doğan borç, kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verilmesi halinde zararı giderme yükümlülüğüdür. TBK, zarar verici fiili yasaklayan açık bir hukuk kuralı olmasa bile ahlaka aykırı bir fiille kasten zarar verilmesini de sorumluluk sebebi sayar. Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat eder; zarar miktarı tam ispatlanamıyorsa hâkim olayların olağan akışına ve alınan önlemlere göre hakkaniyete uygun belirleme yapar. Tazminatın kapsamı ve ödeme biçimi durumun gereği, özellikle kusurun ağırlığı dikkate alınarak belirlenir; zarar görenin rızası veya zararın doğmasına katkısı tazminatı azaltabilir. TBK ayrıca hakkaniyet, adam çalıştıran, hayvan bulunduran, yapı maliki ve tehlike sorumluluğu gibi kusursuz sorumluluk hallerini düzenler.

Sebepsiz zenginleşme, haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişinin bu zenginleşmeyi geri vermesi borcudur. TBK, özellikle geçerli olmayan, gerçekleşmemiş veya sona ermiş sebebe dayanan kazandırmalarda bu borcun doğacağını belirtir. Borçlanmadığı edimi kendi isteğiyle yerine getiren kişi, geri isteme hakkını ancak kendisini borçlu sandığını ispat ederse kullanabilir; zamanaşımına uğramış borcun ifası veya ahlaki ödevin yerine getirilmesi geri istenemez. Geri vermenin kapsamı zenginleşenin iyiniyetine göre değişir. İyiniyetli zenginleşen, geri istenme sırasında elinde kalmayan kısmı ispat ederse bundan sorumlu olmaz; iyiniyetli olmayan veya geri verme ihtimalini hesaba katması gereken kişi zenginleşmenin tamamını geri verir. İstem hakkı öğrenmeden itibaren iki yıl ve her halde zenginleşmeden itibaren on yıl içinde zamanaşımına uğrar.

Öneri ve kabul, sözleşmenin kurulmasında karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarının zamana bağlanan görünümüdür. Öneri süreli yapılmışsa öneren, belirlenen süre doluncaya kadar bu açıklamasıyla bağlı kalır; kabul bu süre içinde ulaşmazsa bağlılık sona erer. Süresiz öneride hazır olanlar ile hazır olmayanlar ayrılır: hazır kişiye yapılan öneri hemen kabul edilmezse bağlayıcılık kalkar, hazır olmayan kişiye yapılan öneri ise zamanında gönderilmiş uygun bir cevabın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar bağlar. Açık kabul her zaman zorunlu değildir; kanun, işin özelliği veya durum gereği açık kabul beklenmiyorsa uygun sürede ret gelmemesi sözleşmeyi kurabilir. Geri alma açıklaması ise öneriden veya kabulden önce ya da aynı anda ulaşırsa, yahut sonra ulaşsa bile diğer tarafça önce öğrenilirse açıklama yapılmamış sayılır.

TBK irade bozukluklarını yanılma, aldatma ve korkutma olarak düzenler ve ortak sonucu sözleşmeyle bağlı olmama imkanıdır. Yanılmada bu sonuç yalnız esaslı yanılma halinde doğar; açıklamada yanılma, belirli kişide yanılma, önemli ölçüde fazla edim veya az karşı edim üstlenme gibi haller esaslı sayılır. Saikte yanılma kural olarak esaslı değildir, ancak saikin sözleşmenin temeli sayılması, bunun dürüstlük kurallarına uygun olması ve karşı tarafça bilinebilir bulunması halinde sonuç değişir. Aldatmada yanılmanın esaslı olması aranmaz; üçüncü kişinin aldatması ise karşı tarafın aldatmayı bilmesi veya bilecek durumda olması halinde bağlayıcılığı kaldırır. Korkutma, ağır ve yakın zarar tehlikesine haklı inanmayı gerektirir. Yanılan, aldatılan veya korkutulan kişi bir yıl içinde bağlı olmadığını bildirmezse sözleşmeyi onamış sayılır.

Muvazaa, TBK sisteminde sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken görünen sözlere değil tarafların gerçek ve ortak iradesine bakılması kuralıyla açıklanır. Taraflar yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için farklı sözcükler kullanmış olabilir; bu durumda hukuki değerlendirme, kullanılan etiketlere değil birlikte yöneldikleri gerçek sonuca dayanır. Bu yaklaşım, görünüşteki işlem ile tarafların içte amaçladığı hukuki durum arasındaki ayrımı ortaya çıkarır. Kanun ayrıca üçüncü kişilerin güvenini koruyan özel bir sınır koyar: borçlu, yazılı borç tanımasına güvenerek alacağı kazanmış olan üçüncü kişiye karşı bu işlemin muvazaalı olduğu savunmasını ileri süremez. Böylece muvazaa, taraflar arasındaki gerçek iradenin araştırılmasını gerektirirken, yazılı borç tanımasına güvenen üçüncü kişinin kazanımı karşısında savunma olarak kullanılamaz.

TBK, sözleşmelerde şekil serbestisini temel kural olarak kabul eder: kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmenin geçerliliği belirli bir biçime bağlı değildir. Ancak kanun bir şekil öngörmüşse bu şekil kural olarak geçerlilik şeklidir ve ona uyulmadan yapılan sözleşme hüküm doğurmaz. Yazılı şeklin merkezinde borç altına girenlerin imzası bulunur; güvenli elektronik imza da el yazısıyla atılmış imzanın sonuçlarını doğurur. Kanunda yazılı şekil aranan bir sözleşmenin değiştirilmesinde de aynı şekle uyulur, fakat sözleşme metniyle çelişmeyen tamamlayıcı yan hükümler bu zorunluluğun dışında kalır. Taraflar kanunun şekle bağlamadığı bir sözleşme için kendi aralarında belirli bir şekil kararlaştırabilirler. Böyle bir iradi şekil kararlaştırılmışsa, belirlenen biçime uyulmayan sözleşme tarafları bağlamaz.

Temsil, bir hukuki işlemin temsilci tarafından yapılmasına rağmen sonuçlarının başka bir kişinin alanında doğmasını sağlayan borçlar hukuku kurumudur. Yetkili temsilci başkası adına ve hesabına işlem yaptığında, işlem temsil olunanı doğrudan bağlar. Temsilci bu sıfatı açıklamazsa kural olarak sonuçlar kendisine ait olur; ancak karşı taraf temsil ilişkisinin varlığını durumdan çıkarabiliyorsa veya işlemin temsilciyle ya da temsil olunanla yapılması fark etmiyorsa sonuç yine temsil olunana yönelir. Temsil yetkisinin kaynağı kamu hukuku ya da hukuki işlem olabilir; kapsam da kaynağa göre belirlenir. Hukuki işlemden doğan yetki her zaman sınırlanabilir veya geri alınabilir, fakat üçüncü kişilere bildirilen yetkinin geri alındığı iyiniyetli üçüncü kişilere bildirilmedikçe onlara karşı ileri sürülemez. Yetkisiz temsil ise temsil olunanın onamasına bağlıdır; onama yoksa doğan geçersizlik zararından şartlarına göre yetkisiz temsilci sorumlu olur.

İfa, borç ilişkisinin doğal hedefidir; borçlu edimini yerine getirir ve borç buna bağlı olarak amacına ulaşır. Türk Borçlar Kanunu ifayı yalnızca ödeme anı olarak değil, kimin ifa edeceği, neyin ifa edileceği, nerede ve ne zaman ifa edileceği gibi unsurlarla düzenler. Borcun bizzat borçlu tarafından yerine getirilmesi ancak alacaklının bu konuda menfaati varsa zorunludur. Borcun tamamı belli ve muaccel olduğunda alacaklı kısmi ifayı reddedebilir; bölünemeyen borçlarda ise alacaklı veya borçlu çokluğu özel sonuçlar doğurur. Çeşit ve seçimlik borçlarda edimin seçimi kural olarak borçluya aittir. İfa yeri taraf iradesiyle belirlenir; anlaşma yoksa para, parça ve diğer borçlar için farklı tamamlayıcı kurallar uygulanır. İfa zamanı da taraf kararı veya hukuki ilişkinin özelliğiyle belirlenmemişse borcun doğduğu anda muacceliyet esasına bağlanır.

Borçlunun temerrüdü, muaccel bir borcun zamanında yerine getirilmemesiyle doğan nitelikli gecikme hâlidir. Kural olarak borçlu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer; fakat ifa gününün birlikte belirlenmesi, sözleşmede saklı hakka dayanılarak usulünce belirlenmesi, haksız fiil veya sebepsiz zenginleşme gibi durumlarda ihtara gerek bulunmayabilir. Temerrüt, borçlunun borcu hâlâ ifa edebilir durumda olmasına rağmen gecikmenin hukuki sonuçlara bağlanmasıdır. Genel sonuç, borçlunun gecikme zararını gidermesidir; borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumluluktan kurtulamaz. Temerrüde düşen borçlu beklenmedik hâlden de sorumlu olur, ancak belirli ispat imkânlarıyla bu ağırlaşmış sorumluluktan kurtulabilir. Para borçlarında temerrüt faizi, aşkın zarar ve faizlere ilişkin özel kurallar uygulanır. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde ise süre verme, süre gerekmeyen hâller ve alacaklının ifa, tazminat, dönme veya fesih eksenli seçimlik hakları öne çıkar.

İfa imkânsızlığı, borç ilişkisinde borçlunun edimini artık yerine getirememesi hâlinde hangi sonucun doğacağını belirleyen sona erme kurumudur. Burada ayırt edici ölçüt, imkânsızlaşmanın borçluya yüklenemeyecek bir sebepten doğmasıdır; bu durumda borç sona erer. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde sonuç yalnız borçlunun kendi ediminden kurtulmasıyla sınırlı kalmaz: Borçlu daha önce aldığı edimi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri vermekle yükümlü olur ve henüz kendisine ifa edilmemiş karşı edimi isteme hakkını kaybeder. Kısmi imkânsızlıkta kural, borçlunun yalnız imkânsızlaşan kısımdan kurtulmasıdır; fakat tarafların bu ihtimali bilseler sözleşmeyi kurmayacakları açıkça anlaşılıyorsa borcun tamamı sona erer. Karşılıklı sözleşmelerde alacaklının kısmi ifayı kabul edip etmemesi ve karşı edimin bölünüp bölünememesi ayrıca belirleyicidir. Aşırı ifa güçlüğü ise imkânsızlıktan farklıdır; edim yapılabilir kalır, fakat olağanüstü ve borçludan kaynaklanmayan değişiklikler yüzünden dürüstlük kuralına aykırı ölçüde ağırlaşır.

Alacaklının temerrüdü, borçlunun edimini gereği gibi sunmasına rağmen alacaklının haklı sebep olmadan kabulden kaçınması veya borçlunun ifa edebilmesi için kendisinin yapması gereken hazırlık fiillerini yapmaması hâlidir. Bu kurum, borçlunun temerrüdünden farklı olarak gecikmenin borçlu tarafındaki kusurlu ifa eksikliğine değil, alacaklı tarafındaki kabul veya işbirliği eksikliğine bağlanır. Yapma ya da verme edimi usulüne uygun önerilmiş olmalı; alacaklı da bunu kabul etmemekte veya gerekli hazırlığı yapmamakta haklı bir sebebe dayanmamalıdır. Temerrüt gerçekleşirse, teslim edilecek şey bakımından borçlu hasar ve giderleri alacaklıya ait olmak üzere tevdi yoluyla borcundan kurtulabilir; bazı hâllerde hâkim izniyle satma ve bedeli tevdi etme yolu açılır. Teslim dışındaki edimlerde ise borçlu, borçlunun temerrüdüne ilişkin hükümlere göre sözleşmeden dönebilir. Kanun ayrıca, alacağın kime ait olduğu veya alacaklının kimliği konusunda borçluya yüklenemeyen duraksamalarda da benzer korumayı tanır.

Müteselsil borçluluk, birden çok borçlunun alacaklıya karşı aynı borcun tamamından sorumlu olduğu özel bir borçluluk düzenidir. Bu sonuç, borçluların her birinin borcun tamamından sorumlu olmayı kabul ettiğini bildirmesiyle doğabilir; böyle bir bildirim yoksa ancak kanunda öngörülen hâllerde ortaya çıkar. Dış ilişkide alacaklı güçlü konumdadır: borcun tamamını veya bir kısmını borçluların hepsinden isteyebileceği gibi yalnız birinden de isteyebilir ve sorumluluk borcun tamamı ödeninceye kadar devam eder. Buna karşılık her borçlu her savunmayı değil, kendi kişisel ilişkisinden veya borcun sebep ya da konusundan doğan savunmaları ileri sürebilir. Borç tamamen ya da kısmen ifa veya takasla sona ererse diğer borçlular da o oranda kurtulur. İç ilişkide ise, aksi kararlaştırılmamışsa borçlular eşit paylarla sorumludur; payından fazla ödeyen borçlu, fazlayı diğerlerine payları oranında rücu eder ve ödediği ölçüde alacaklının haklarına halef olur.

Cezai şart, Türk Borçlar Kanunu’nun ifa edilmeme riskine bağladığı ceza koşulu düzenidir. Taraflar, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi için bir ceza kararlaştırmışsa, sözleşmeden aksi anlaşılmadıkça alacaklı ya asıl borcun ifasını ya da cezanın ifasını isteyebilir; ikisini birlikte isteyemez. Buna karşılık ceza, borcun belirlenen zamanda veya yerde ifa edilmemesi için konulmuşsa, alacaklı hakkından açıkça vazgeçmedikçe veya ifayı çekincesiz kabul etmedikçe asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir. Ceza koşulunun zarardan ayrılan yönü belirgindir: alacaklı hiç zarar görmese bile kararlaştırılan ceza ödenir, fakat zarar ceza tutarını aşarsa aşan kısmı isteyebilmek için borçlunun kusurunu ispat etmek gerekir. Asıl borç geçersizse veya borçlunun sorumlu tutulamayacağı sonraki imkânsızlık varsa ceza istenemez; buna karşılık cezanın geçersizliği asıl borcu geçersiz kılmaz. Hâkim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir.

Bağlanma parası, sözleşme yapılırken bir tarafça verilen para veya benzeri değerin kural olarak sözleşmenin kurulduğunu kanıtlama işlevi görmesidir. Türk Borçlar Kanunu bu parayı, aksi sözleşmeden veya yerel âdetten anlaşılmadıkça cayma parası saymaz. Bu ayrım önemlidir; çünkü bağlanma parasında taraflardan biri sırf bu parayı bırakarak veya iki katını vererek sözleşmeden serbestçe çıkma yetkisi kazanmaz. Bağlanma parası, sözleşmenin ciddiyetini ve kurulmuş olduğunu gösterir; ayrıca aksine sözleşme veya yerel âdet yoksa esas alacaktan düşülür. Cayma parası ise farklıdır: Taraflar cayma parası kararlaştırmışsa her biri sözleşmeden caymaya yetkili sayılır; parayı veren cayarsa verdiğini bırakır, alan cayarsa aldığının iki katını geri verir. Ceza koşulu da ayrı bir kurumdur; borcun hiç, gereği gibi, zamanında veya yerinde ifa edilmemesine bağlanan sözleşmesel yaptırım niteliği taşır.

Alacağın devri, alacaklının borçlunun rızasını aramadan alacağını üçüncü kişiye geçirebilmesini sağlayan taraf değişikliği kurumudur; ancak kanun, sözleşme veya işin niteliği devre engel olabilir. İradi devir yazılı şekle bağlıdır, fakat alacağın devrini vaat etmek için şekil şartı aranmaz. Devir kanun veya mahkeme kararı gereğince gerçekleşirse özel şekle ve önceki alacaklının rızasına ihtiyaç olmadan üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir. Borçlu, devir kendisine bildirilmemişse iyiniyetle önceki alacaklıya ödeme yaparak kurtulabilir; alacağın kime ait olduğu çekişmeliyse ifadan kaçınıp tevdi yoluna gidebilir. Devir bilgisi borçluya ulaştığı anda eski alacaklıya yöneltebileceği itiraz ve defiler, yeni alacaklıya karşı da korunur. Devredenin kişiliğine özgü olanlar dışındaki bağlı haklar ve işlemiş faizler devralana geçer; edim karşılığı devirde devreden belirli ölçüde garanti sorumluluğu taşır.

Borcun üstlenilmesi, borç ilişkisinde borçlu tarafın değişmesine yönelik kuralları anlatır. İç üstlenme sözleşmesinde borçlu ile üçüncü kişi arasında ilişki kurulur; üstlenen, borcu bizzat ifa ederek veya alacaklının rızasıyla borcu üzerine alarak borçluyu kurtarma yükümlülüğü altına girer. Dış üstlenme ise borcu üstlenen ile alacaklı arasında yapılır ve borçlunun yerine yenisinin geçmesi sonucunu doğurur. Alacaklının kabulü açık olabileceği gibi, üstlenenin ifasını çekincesiz kabul etmesi gibi örtülü davranışlarla da gerçekleşebilir. Borçlu değişse bile alacaklının kişiye özgü olmayan bağlı hakları korunur; fakat kefil ve üçüncü kişinin rehni, ancak yazılı rızaları varsa devam eder. Yeni borçlu üstlenilen borca ilişkin savunmaları ileri sürebilir, ancak kural olarak önceki borçlunun kişisel savunmalarını ve iç üstlenmeden kaynaklanan savunmaları alacaklıya karşı kullanamaz.

İbra, mevcut bir borcun alacaklı ve borçlu arasında yapılan bir anlaşmayla tamamen ya da kısmen sona erdirilmesidir. Bu kurumun ayırt edici yönü, borcu doğuran işlem özel bir şekle bağlı olsa bile ibra sözleşmesinin şekle bağlı olmamasıdır. Böylece kanun, borcun kurulması ile borcun kaldırılması arasında bilinçli bir ayrım kurar: şekil şartı borcun doğduğu sözleşmede aranmış olabilir, fakat taraflar sonradan borcu ortadan kaldırmak için aynı şekli tekrarlamak zorunda değildir. İbra tek taraflı vazgeçme değil, karşılıklı uygun irade açıklamalarına dayanan bir sözleşmedir. Sonuç borcun tamamının silinmesi olabileceği gibi, yalnız belirli bir kısmın kaldırılması da olabilir. Asıl borç ortadan kalktığında ona bağlı hak ve borçların da kural olarak sona ermesi, ibra sonucunu pratik bakımdan daha geniş etkili hâle getirir.

Yenileme, mevcut bir borcun yeni bir borçla sona erdirilmesidir; fakat bu sonuç kendiliğinden veya her yeni belge düzenlendiğinde doğmaz. Kanun, yenilemenin ancak tarafların açık yenileme iradesiyle gerçekleşeceğini kabul eder. Bu nedenle mevcut borç için kambiyo taahhüdünde bulunulması, yeni bir alacak senedi çıkarılması veya yeni bir kefalet senedi düzenlenmesi tek başına eski borcu ortadan kaldırmaz. Cari hesap bakımından da yalnızca çeşitli kalemlerin hesaba yazılması yenileme anlamına gelmez. Hesap kesilir ve hesap sonucu diğer tarafça kabul edilirse borç yenilenmiş olur. Güvence bakımından özel bir denge kurulmuştur: cari hesaptaki kalemlerden biri güvenceye bağlıysa, aksi kararlaştırılmadıkça hesabın kesilmesi ve sonucun kabulü bu güvenceyi sona erdirmez. Yenilemenin özü, borcun varlığını başka bir borç yapısıyla değiştiren açık anlaşmadır.

Takas, iki kişinin birbirine karşı aynı türden ve muaccel edimleri borçlu olduğu durumda, borçların daha az olan tutar kadar sona ermesini sağlar. Kural olarak para borçları veya özdeş edimler arasında uygulanır ve karşılıklı alacaklardan biri çekişmeli olsa bile ileri sürülebilir. Zamanaşımına uğramış bir alacak, takas edilebildiği anda henüz zamanaşımına uğramamışsa sonradan takasa konu olabilir. Takas kendiliğinden gerçekleşmez; borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesi gerekir. Kefalette, asıl borçlunun takas hakkı bulunduğu sürece kefil ifadan kaçınabilir. Üçüncü kişi yararına borçlanan kişi ise bu borcu, sözleşmenin diğer tarafından olan alacağıyla takas edemez. Bazı alacaklar, özellikle tevdi edilmiş eşyanın geri verilmesi, haksız alınan şeyler ve bakım için zorunlu alacaklar, hak doğduktan sonra ancak alacaklının rızasıyla takas edilebilir.

Zamanaşımı, alacağın belirli süre geçtikten sonra borçlu tarafından ileri sürülebilen bir savunmayla etkisizleştirilmesini sağlayan süre rejimidir. Kanunda aksine hüküm yoksa her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir; kira, dönemsel edimler, konaklama ve yeme içme bedelleri, küçük sanat ve perakende satış alacakları, bazı ortaklık ilişkileri, vekâlet, komisyon, acentalık ve belirli eser sözleşmesi alacakları için beş yıllık süre uygulanır. Bu süreler sözleşmeyle değiştirilemez. Zamanaşımı alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar; süre hesabında başlangıç günü sayılmaz. Bazı aile, vesayet, hizmet, intifa, mahkemede ileri sürememe ve sıfat birleşmesi durumlarında süre başlamaz veya durur. Borcun ikrarı, dava, def'i, icra takibi ya da iflas masasına başvuru zamanaşımını keser. Zamanaşımı hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınmaz; ileri sürülmesi gerekir.

Satış sözleşmesi, satıcının satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretmeyi, alıcının da buna karşılık bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Aksi kararlaştırılmadıkça veya âdet gerektirmedikçe satıcı ve alıcı borçlarını aynı anda ifa eder. Bedel durum ve koşullara göre belirlenebiliyorsa kararlaştırılmış sayılır. Yarar ve hasar, taşınır satışında zilyetliğin devrine, taşınmaz satışında tescile kadar kural olarak satıcıdadır; alıcının devralmada temerrüdü veya satılanın taşıyıcıya teslimi bu sonucu değiştirebilir. Taşınır satışında satıcı mülkiyeti geçirmek amacıyla zilyetliği devretmekle, alıcı da bedeli ödemek ve satılanı devralmakla yükümlüdür. Satıcının temerrüdü, zapttan sorumluluğu ve ayıptan sorumluluğu satış rejiminin merkezindedir. Taşınmaz satışında resmî şekil gerekir; taşınır satışına ilişkin kurallar uygun düştükçe taşınmaz satışında da uygulanır.

Bağışlama sözleşmesi, bağışlayanın sağlararası sonuç doğurmak üzere malvarlığından bağışlanana karşılıksız kazandırma yapmayı üstlendiği sözleşmedir. Henüz edinilmemiş bir haktan feragat, mirası reddetme ve ahlaki ödevin yerine getirilmesi bağışlama sayılmaz. Bağışlayan bakımından fiil ehliyeti aranır; eşler arasındaki mal rejimi ve miras hukukundan doğan sınırlamalar saklıdır. Bağışlanan ayırt etme gücüne sahipse fiil ehliyeti bulunmasa da kabul edebilir, fakat yasal temsilcinin yasaklaması veya geri verme emri bağışlamayı ortadan kaldırır. Bağışlama sözü yazılı şekle, taşınmaz veya taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin bağışlama sözü resmî şekle bağlıdır. Elden bağışlama taşınırın teslimiyle kurulur. Bağışlama koşula veya yüklemeye bağlanabilir; bağışlayan ağır kusuru olmadıkça zarardan sorumlu değildir ve kanundaki sebeplerle geri alma veya ifadan kaçınma imkanlarına sahiptir.

Kira sözleşmesi, kiraya verenin bir şeyin kullanılmasını veya kullanmayla birlikte ondan yararlanılmasını kiracıya bırakmayı, kiracının da kararlaştırılan kira bedelini ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Sözleşme belirli veya belirsiz süreli kurulabilir; belirli sürede süre bitimiyle sona erme öngörülür, diğer hâllerde belirsiz süre kabul edilir. Kiraya verenin temel borcu kiralananı kararlaştırılan tarihte, amaca elverişli biçimde teslim etmek ve sözleşme boyunca bu durumda bulundurmaktır. Kiracı ise kira bedelini öder, kiralananı özenle kullanır, komşulara saygı gösterir ve kendisine ait olmayan ayıpları bildirir. Kanun ayıp, alt kira, kira ilişkisinin devri, erken geri verme, fesih, geri verme ve konut ile çatılı işyeri kiralarına özgü koruyucu hükümleri ayrıntılı biçimde düzenler.

Ödünç sözleşmeleri, Türk Borçlar Kanununda kullanım ödüncü ve tüketim ödüncü olarak iki ayrı yapı içinde düzenlenir. Kullanım ödüncünde ödünç veren, bir şeyin karşılıksız kullanılmasını ödünç alana bırakır; ödünç alan da kullandıktan sonra aynı şeyi geri vermeyi üstlenir. Bu sözleşmede kullanım tarzı, bakım giderleri, başkasına kullandırma yasağı ve geri isteme halleri öne çıkar. Tüketim ödüncünde ise ödünç veren bir miktar parayı veya tüketilebilen şeyi ödünç alana devreder; ödünç alan aynı nitelik ve miktarda şeyi geri verir. Bu nedenle tüketim ödüncünde mülkiyet ve iade konusu kullanım ödüncünden farklıdır. Faiz, zamanaşımı, ödeme güçsüzlüğü ve geri verme zamanı özel hükümlerle belirlenmiştir. Ayrım sonuçları belirler.

Hizmet sözleşmesi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirsiz süreyle işgörmeyi, işverenin de zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Kanun, kural olarak özel şekil aramaz; durumun gereklerine göre ancak ücretle yapılabilecek işin belli süre görülmesi ve işveren tarafından kabul edilmesi de hizmet sözleşmesi kurulmuş sayılabilir. İşçinin borçları bizzat çalışma, özen, sadakat, teslim ve hesap verme, talimata uyma ve kusuruyla verdiği zarardan sorumluluk çevresinde toplanır. İşveren ise ücret ödeme, gerekli araç ve giderleri karşılama, işçinin kişiliğini koruma, izin ve hizmet belgesi verme gibi borçlar altındadır. Sona erme rejimi belirli ve belirsiz süreli sözleşmeler ile haklı sebep hallerine göre ayrılır.

Eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, işsahibinin de bunun karşılığında bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Bu sözleşmenin ağırlık merkezi yalnızca çalışmak değil, kararlaştırılan sonucun ortaya çıkarılmasıdır. Yüklenici işsahibinin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle davranır; mesleki ve teknik kurallara uygun hareket etmeli, kural olarak eseri doğrudan kendisi veya kendi yönetimi altında yaptırmalıdır. Malzeme yüklenici tarafından sağlanmışsa satıcı gibi sorumluluk doğar; işsahibi sağlamışsa yüklenici özenle kullanıp hesap verir. İşsahibi teslimden sonra eseri gözden geçirip ayıpları bildirmelidir. Ayıp hâlinde dönme, bedel indirimi veya onarım gibi seçimlik haklar; bedel, yaklaşık bedelin aşılması, eserin yok olması ve fesih de özel hükümlere bağlanmıştır. Risk dengesi önemlidir.

Vekâlet ilişkisinde vekil, vekâlet veren adına bir işi yürütmeyi ya da onun işlem alanında hareket etmeyi kabul eder. Kanun, vekâlet hükümlerinin niteliklerine uygun düştüğü ölçüde düzenlenmemiş işgörme sözleşmelerine de uygulanacağını belirtir; ücret ise sözleşme veya teamül varsa doğar. Vekâletin kapsamı sözleşmede açık gösterilmemişse görülecek işin niteliğine göre belirlenir ve gerekli hukuki işlemleri kapsar; fakat dava açma, sulh, hakeme başvurma, kefalet, bağışlama veya taşınmaz devri gibi işlemler özel yetki gerektirir. Vekilin temel borçları talimata uygun ifa, şahsen ifa, sadakat, özen, hesap verme ve aldıklarını teslimdir. Vekâlet veren giderleri, avansları ve vekilin üstlendiği borçları karşılar. Taraflar sözleşmeyi her zaman sona erdirebilir; zarar dengesi korunur. Güven ilişkisi merkezde kalır.

Kefalet sözleşmesi, kefilin alacaklıya karşı asıl borçlunun borcu ifa etmemesinin sonuçlarından kişisel olarak sorumlu olmayı üstlendiği bir güvence ilişkisidir. Bu nedenle kefalet, kural olarak mevcut ve geçerli bir asıl borca bağlıdır; gelecekte doğacak veya koşula bağlı borçlar için de ancak borç doğduğunda ya da koşul gerçekleştiğinde hüküm ifade eder. Kanun kefili ağır bir şekil koruması altına alır: sözleşmenin yazılı yapılması, azami sorumluluk miktarı ve kefalet tarihinin belirtilmesi, bazı kayıtların kefilin el yazısıyla yazılması gerekir. Eşin rızası da kural olarak geçerlilik şartıdır. Kefaletin türüne göre alacaklının önce borçluya başvurma zorunluluğu değişir; adi kefalette koruma daha belirgin, müteselsil kefalette ise takip imkanı daha güçlüdür. Buna karşılık kefil defileri ileri sürebilir, ödeme sonrası alacaklının haklarına halef olur ve belirli sona erme kurallarıyla borçtan kurtulur.

Adi ortaklık, iki veya daha fazla kişinin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca erişmek üzere birleştirmeyi üstlendiği sözleşmedir. Kanunla düzenlenmiş şirket tiplerinin ayırt edici niteliklerini taşımayan ortaklıklar bu hükümlere tabi olur. Ortakların her biri para, alacak, mal veya emek şeklinde katılım payı koyar; aksi kararlaştırılmamışsa kazanç ve zarar payları eşittir. Ortaklık kararları oybirliğiyle alınır, yönetim ayrıca bırakılmamışsa bütün ortaklara aittir. Yönetici olmayan ortak bile bilgi alma, defter ve kayıtları inceleme ve mali durumu öğrenme hakkını korur. Üçüncü kişilerle ilişkide temsil kuralları belirleyicidir; ortaklık adına işlem yapan ortağın yetkisi varsa sonuçlar ortaklara yönelir ve ortaklık borçlarında kural olarak müteselsil sorumluluk doğar. Ortaklık, amacın gerçekleşmesi, imkansızlaşması, süre bitimi, fesih bildirimi, ölüm, iflas veya haklı sebeple mahkeme kararı gibi nedenlerle sona erebilir; tasfiye sonunda borçlar, avanslar, giderler ve katılım payları dikkate alınır.