Hâkim-Savcı Adli Yargı-Avukat Anayasa Hukuku Konu Anlatımı

Anayasa hukukunun genel çerçevesi, devlet yetkisinin kaynağını, kullanılma biçimini ve sınırlarını gösteren temel kurallar bütününden anlaşılır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, başlangıç kısmını metne dahil ederek yorum yönünü belirler; egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu kabul eder, fakat bu egemenliğin ancak Anayasanın gösterdiği yetkili organlar eliyle kullanılabileceğini söyler. Böylece hiçbir kişi veya organ, kaynağını Anayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz. Yasama, yürütme ve yargı ayrı ayrı düzenlenir; yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisine, yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanına, yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelere bağlanır. Anayasanın üstünlüğü, kanunların ona aykırı olamamasıyla tamamlanır. Temel haklar ise dokunulmaz ve devredilmez nitelikte tanınır; ancak kanunla, ilgili maddelerdeki sebeplere bağlı, ölçülü ve öze dokunmayan sınırlamalara konu olabilir.

Türk anayasa tarihi bu kaynakta, 1982 Anayasasının kabulü, halkoylaması ve daha sonra yapılan anayasa değişiklikleri üzerinden izlenir. Anayasa, Kurucu Meclis tarafından 18 Ekim 1982'de halkoyuna sunulmak üzere kabul edilmiş, 7 Kasım 1982'de halkoyuna sunulmuş ve 9 Kasım 1982'de Resmî Gazetede yeniden yayımlanmıştır. Metin, kabul anındaki geçiş hükümleriyle Milli Güvenlik Konseyi, Danışma Meclisi, ilk seçimler, Cumhurbaşkanlığı Konseyi ve yeni kurumların kuruluş kanunları için özel bir intibak dönemi öngörür. Sonraki değişiklikler de anayasal gelişimin parçasıdır: 1987, 2010 ve 2017 değişiklikleri halkoylamasıyla kabul edilen büyük dönemeçler olarak kaydedilir. Özellikle 2017 değişiklikleri, Cumhurbaşkanlığı seçim sistemi, yürütme yetkisi, kararnameler, olağanüstü hal yönetimi, yargı organları ve bütçe süreci üzerinde geniş etkiler doğuran yürürlük hükümleriyle birlikte düzenlenmiştir.

Devletin temel nitelikleri, Anayasanın ilk kısmında birbirini tamamlayan hükümler halinde düzenlenir. Türkiye Devleti Cumhuriyet olarak tanımlanır; Cumhuriyet, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti niteliğiyle açıklanır. Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, resmi dili, bayrağı, milli marşı ve başkenti anayasal kimliğin unsurlarıdır. Bu kurucu hükümler değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez. Devletin temel amaç ve görevleri, bağımsızlığı, bütünlüğü, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumakla birlikte kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamaya yönelir. Egemenlik millete aittir; kullanımı Anayasanın gösterdiği yetkili organlarla sınırlıdır. Kanun önünde eşitlik ve Anayasanın bağlayıcılığı, bu devlet düzeninin hukuk devleti niteliğini somutlaştırır.

Yasama, Anayasada Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisine ait devredilemez bir yetki olarak kurulur. Meclis genel oyla seçilen altı yüz milletvekilinden oluşur; milletvekilleri seçildikleri bölgeyi değil bütün milleti temsil eder. Seçim ve halkoylaması düzeni, oy hakkının genelliği, gizliliği, eşitliği, tek dereceli kullanılması, sayım ve dökümün açıklığı ve sürecin yargısal yönetim-denetime bağlılığı üzerine kurulur. Meclisin görev ve yetkileri kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına, savaş ilanına, milletlerarası andlaşmaların uygun bulunmasına ve belirli çoğunlukla af ilanına karar vermek gibi alanları kapsar. Yasama faaliyeti, kanun tekliflerinin içtüzükte belirlenen usulle görüşülmesi, Cumhurbaşkanının yayımlama veya geri gönderme yetkisi, toplantı ve karar yeter sayıları, açık görüşme ilkesi ve Meclisin bilgi edinme-denetim yollarıyla birlikte işler.

Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, yürütme yetkisi ve görevinin Cumhurbaşkanında toplandığı anayasal yapıyı ifade eder. Cumhurbaşkanı adaylığı, kırk yaş, yükseköğrenim, milletvekili seçilme yeterliliği ve Türk vatandaşlığı şartlarına bağlanmış; seçim ise doğrudan halkoyuna bırakılmıştır. Görev süresi beş yıldır ve bir kişi en fazla iki defa seçilebilir. Cumhurbaşkanı devletin başıdır, yürütme yetkisi ona aittir, devleti ve milletin birliğini temsil eder, Anayasanın uygulanmasını ve devlet organlarının uyumlu çalışmasını gözetir. Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve görevden alınır; milletvekili iken bu görevlere atananların Meclis üyeliği sona erer. Cumhurbaşkanı ve yardımcıları ile bakanlar hakkında cezai sorumluluk özel Meclis çoğunluklarına ve Yüce Divan sürecine bağlanmıştır. Meclis veya Cumhurbaşkanı seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; yenileme halinde iki seçim birlikte yapılır.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanının çıkarabileceği düzenleyici işlemdir; fakat Anayasa bu yetkiyi sınırsız bırakmaz. İkinci kısmın birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümde yer alan siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez. Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve kanunda açıkça düzenlenen alanlarda da kararname çıkarılamaz. Kararname ile kanun arasında farklı hüküm bulunursa kanun uygulanır; Türkiye Büyük Millet Meclisi aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz hale gelir. Kararnameler, yayımdan sonraki bir tarih belirlenmedikçe Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girer. Olağanüstü hallerde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ise ayrı bir rejime tabidir; kanun hükmündedir, aynı gün Meclis onayına sunulur ve belirli süre içinde görüşülmezse yürürlükten kalkar.

Olağanüstü hâl rejimi, Anayasanın olağan dönemdeki hak sınırlama düzeninden farklı çalışan istisnai bir yönetim yoludur. Olağan dönemde temel hak ve hürriyetler yalnızca ilgili anayasa maddelerinde gösterilen sebeplere bağlı olarak, kanunla, özlerine dokunulmadan ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde sınırlanabilir. Olağanüstü hâlde ise savaş, seferberlik, yaygın şiddet hareketleri, kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması, tabii afet, tehlikeli salgın hastalık veya ağır ekonomik bunalım gibi ağır sebepler ortaya çıktığında Cumhurbaşkanı yurdun tamamında veya bir bölgesinde, altı ayı geçmemek üzere olağanüstü hâl ilan edebilir. Bu karar aynı gün Resmî Gazetede yayımlanır ve Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur. Meclis gerekirse süreyi kısaltır, uzatır veya olağanüstü hâli kaldırır. Bu dönemde hakların kullanılması durumun gerektirdiği ölçüde durdurulabilir; ancak yaşama hakkının çekirdeği, maddi ve manevi bütünlük, din ve kanaat açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geçmişe yürütülmemesi ve masumiyet karinesi korunur.

Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Anayasa, hakimlerin görevlerinde bağımsız olduğunu, Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm vereceklerini kabul eder; devlet organları, makamlar ve kişiler yargılama faaliyeti sırasında mahkemeleri yönlendirecek emir, talimat, genelge, tavsiye veya telkin veremez. Yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır; kararları değiştiremez ve yerine getirilmesini geciktiremez. Hakimlik ve savcılık teminatı, azlolunamama, istek dışında yaş haddinden önce emekliye ayrılamama ve özlük haklarından yoksun bırakılamama güvenceleriyle kurulur. Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir. Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi, Hakimler ve Savcılar Kurulu ve Sayıştay yargı düzeninin anayasal kurumları olarak özel görev ve oluşum kurallarına bağlanmıştır.

Anayasa, temel hak ve hürriyetleri tek bir dağınık hak listesi olarak değil, kendi içinde anlamlı bölümlere ayrılmış bir sistem olarak kurar. İkinci kısmın başlangıcında genel hükümler yer alır; burada hakların kişiye bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez niteliği, sınırlama rejimi, kötüye kullanma yasağı, olağanüstü dönemlerde durdurma ve yabancıların durumu açıklanır. Ardından kişinin hakları ve ödevleri gelir; yaşama, kişi hürriyeti, özel hayat, din ve vicdan, düşünce, basın, toplantı, mülkiyet, hak arama ve kanuni hakim güvencesi bu alanda toplanır. Sosyal ve ekonomik haklar, aileden eğitim ve çalışmaya, sosyal güvenlikten çevreye kadar devletin olumlu görevleriyle bağlantılıdır. Siyasi haklar ise vatandaşlık, seçim, siyasi parti, kamu hizmetine girme, vatan hizmeti, vergi ve dilekçe gibi kamusal katılım başlıklarını kapsar.

Temel hakların sınırlandırılması, Anayasanın hak tanıyan hükümleriyle sınırlama rejimini birlikte okumayı gerektirir. Genel kural, hak ve hürriyetlerin yalnızca kanunla ve ancak ilgili maddede belirtilen sebeplere bağlı olarak sınırlanabilmesidir. Bu sınırlama hakkın özüne dokunamaz; Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Bazı hak maddeleri kendi özel sınırlama sebeplerini ayrıca gösterir; örneğin özel hayat, konut ve haberleşme alanında milli güvenlik, kamu düzeni, suçun önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak veya başkalarının hak ve özgürlükleri gibi sebepler öne çıkar. Olağanüstü dönemlerde hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir, fakat yaşam hakkı, manevi varlık, din ve düşünce açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geçmişe yürütülmemesi ve masumiyet güvencesi korunur.

Anayasa, hak ve hürriyetleri yalnızca ilan etmekle kalmaz; ihlal edildiğinde işletilecek koruma yollarını da kurar. Hak arama hürriyeti, herkesin meşru vasıta ve yollardan yararlanarak yargı mercileri önünde iddia, savunma ve adil yargılanma hakkına sahip olduğunu kabul eder. Kanuni hakim güvencesi, kişinin kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamayacağını belirtir. Suç ve ceza alanında kanunilik, masumiyet, kendini ve yakınlarını suçlayıcı beyanda bulunmaya zorlanmama, hukuka aykırı delilin kabul edilmemesi ve ceza sorumluluğunun şahsiliği koruma düzeninin parçasıdır. Ayrıca hakları ihlal edilen herkese yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkanının sağlanması gerekir; devlet işlemlerinde başvuru yollarını, mercileri ve süreleri göstermek zorundadır. İdarenin eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık olması da hak korumasını kamu gücü karşısında tamamlar.