Hâkim-Savcı Adli Yargı-Avukat Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Konu Anlatımı

Milletlerarası hukukun kaynakları, bir davranışın hangi yolla bağlayıcı hukuk kuralı haline geldiğini gösterir. UAD Statüsü’nün 38. maddesi bu konuda temel çerçeveyi verir: andlaşmalar, milletlerarası örf ve adet kuralları ve hukukun genel prensipleri asli kaynaklardır; yargı kararları ile doktrin ise kuralın tespitinde yardımcı rol oynar. Andlaşma açık rızaya, örf ve adet devlet uygulaması ile hukuki zorunluluk inancına, genel prensipler ise ulusal hukuk düzenlerinde ortaklaşan temel hukuk düşüncelerinin milletlerarası düzene aktarılmasına dayanır. Kaynaklar arasında ilişkiyi somut olayın niteliği belirler.

Devletin milletlerarası hukuk kişiliği, insan topluluğu, ülke ve üstün otorite unsurlarının birlikte bulunmasına dayanır. İnsan topluluğu devlete bağlı yerleşik nüfusu, ülke devlet yetkisinin kullanılacağı kara, deniz ve hava alanını, üstün otorite ise bu alan üzerinde etkili ve bağımsız kamu gücünü ifade eder. Tanıma, bu unsurları taşıdığı ileri sürülen bir siyasi oluşumun başka bir devlet tarafından hukuka uygun ilişki kurulabilir bir durum olarak kabul edilmesidir. Ağırlıklı yaklaşım tanımayı devleti kuran bir şart değil, var olan durumu açıklayan tek taraflı işlem olarak görür.

Andlaşmalar hukuku, milletlerarası hukuk kişilerinin yazılı veya hukuken sonuç doğuran irade uyuşmalarının kurulmasını, uygulanmasını ve sona ermesini inceler. Andlaşmanın bağlayıcılığı ahde vefa ilkesine dayanır; taraflar üstlendikleri yükümlülükleri iyi niyetle yerine getirmek zorundadır. Yetki, imza, onay, çekince, yürürlük, yorum, üçüncü devletlere etki ve sona erme meseleleri bu alanın ana başlıklarıdır. Türk hukuku bakımından usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir; temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanun çatıştığında andlaşma hükümleri esas alınır.

Uluslararası örgütler, devletlerin kurucu andlaşmayla belirli amaçlar için oluşturduğu ve organları aracılığıyla irade açıklayabilen yapılardır. Birleşmiş Milletler bu yapıların en kapsamlı örneğidir. BM’nin temel ilkeleri egemen eşitlik, yükümlülüklerin iyi niyetle yerine getirilmesi, uyuşmazlıkların barışçı yollarla çözülmesi ve kuvvet kullanma yasağı etrafında şekillenir. Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Vesayet Konseyi, Uluslararası Adalet Divanı ve Sekreterlik ana organlardır. Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında özel yetkili organdır.

Devlet ülkesi kara, deniz ve hava alanlarının birlikte oluşturduğu egemenlik sahasıdır. Kara ülkesi devlet yetkisinin temel zeminidir; sınırlar çoğu kez andlaşmalarla belirlenir ve doğal ya da yapay unsurlara dayanabilir. Deniz alanlarında iç sular, karasuları, bitişik bölge, kıta sahanlığı, münhasır ekonomik bölge ve açık deniz farklı yetki rejimleri doğurur. Hava sahası ise kara ülkesi ile egemen deniz alanlarının üzerindeki hava alanını kapsar. Devletin ülkesel yetkisi güçlüdür, ancak zararsız geçiş, sınırlandırma ve uluslararası rejimler bu yetkiyi belirli ölçüde sınırlar.

Uluslararası sorumluluk, bir devletin milletlerarası yükümlülüğe aykırı davranışının kendisine isnat edilebilmesi halinde doğar. Sonuç, ihlalin sona erdirilmesi, tekrarlanmama güvencesi ve zararın giderilmesi gibi yükümlülükler olabilir. Uyuşmazlıkların çözümünde temel ilke barışçı yöntemlere başvurmaktır; görüşme, arabuluculuk, uzlaştırma, hakemlik ve yargı yolları bu çerçevede kullanılır. Birleşmiş Milletler sistemi, devletlerin uyuşmazlıkları barışçı yollarla çözmesini ve kuvvet kullanmaktan kaçınmasını ister. Uluslararası Adalet Divanı devletler arası hukuki uyuşmazlıklarda rızaya bağlı yargı yetkisiyle öne çıkar.

İnsan Hakları Avrupa Sistemi, Sözleşme ile güvence altına alınan hakların öncelikle taraf devletlerce korunmasına, ardından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından denetlenmesine dayanır. Sözleşme, yaşam hakkı, işkence yasağı, özgürlük ve güvenlik, adil yargılanma, kanunsuz ceza olmaz, özel hayat, din, ifade, toplantı, evlenme, etkili başvuru ve ayrımcılık yasağı gibi çekirdek hakları düzenler; bazı haklarda demokratik toplumda gerekli ve kanunla öngörülen sınırlamalar kabul edilir. AİHM, taraf devlet sayısı kadar yargıçtan oluşan ve sürekli çalışan denetim mahkemesidir. Devletlerarası başvuru ve bireysel başvuru yolları vardır. Bireysel başvuruda mağdur olduğunu ileri süren gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grupları Mahkemeye gidebilir; iç hukuk yollarının tüketilmesi ve kesin karardan itibaren dört aylık süre temel kabul edilebilirlik koşuludur. Mahkeme kararları kesinleştiğinde bağlayıcıdır ve infaz Bakanlar Komitesi gözetimine bağlanır.

Türk vatandaşlığının kazanılması, 5901 sayılı Kanunda iki ana eksende kurulur: doğumla kazanma ve sonradan kazanma. Doğumla kazanılan vatandaşlık soy bağına veya doğum yeri esasına dayanır ve doğum anından itibaren hüküm doğurur. Sonradan kazanma ise kendiliğinden sonuç veren bir hak gibi değil, kanunda gösterilen yollarla işleyen bir statü değişikliği olarak düzenlenir. Yetkili makam kararıyla vatandaşlık kazanmak isteyen yabancı, erginlik, ayırt etme gücü, Türkiye’de kesintisiz ikamet, yerleşme iradesi, iyi ahlak, yeterli Türkçe, geçim imkânı ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel bulunmaması gibi şartlarla değerlendirilir; fakat şartları taşımak mutlak hak sağlamaz. Evlenme, evlat edinilme, yeniden kazanma ve seçme hakkı da ayrı sonuç ve usullere bağlanmıştır.

Türk vatandaşlığının kaybı, kişinin vatandaşlık bağının hangi hukuki sebeple sona erdiğini gösterir ve 5901 sayılı Kanunda yetkili makam kararı veya seçme hakkı üzerinden düzenlenir. Yetkili makam kararıyla kayıp; çıkma, kaybettirme ve vatandaşlığa alınmanın iptali biçimlerinde ortaya çıkar. Çıkma, kişinin talebine bağlıdır ve erginlik, ayırt etme gücü, yabancı vatandaşlığın kazanılmış olması veya kazanılacağına dair inandırıcı belirti, aranmama ve mali-cezai tahdit bulunmaması şartlarına bağlanır. Kaybettirme ise belirli eylemler ve Cumhurbaşkanı kararıyla sonuç doğurur. İptal, vatandaşlığın yalan beyan veya önemli hususların gizlenmesiyle kazanılmış olmasına dayanır. Seçme hakkıyla kayıp ise erginlikten itibaren üç yıllık süre ve vatansız kalmama güvencesiyle sınırlandırılmıştır. Her yolun hüküm anı ve aile etkisi ayrıca belirlenir.

Yabancılar hukuku, Türkiye Cumhuriyeti ile vatandaşlık bağı bulunmayan kişilerin ülkeye girişini, Türkiye’de kalışını, ülkeden çıkışını ve koruma taleplerini düzenler. 6458 sayılı Kanun yabancıyı vatandaşlık bağı bulunmayan kişi olarak tanımlar; vize, ikamet izni, vatansız kişi, uluslararası koruma ve geçici koruma kavramlarını aynı sistem içinde kullanır. Türkiye’ye giriş ve çıkış kural olarak sınır kapılarından geçerli pasaport veya pasaport yerine geçen belgeyle yapılır; vize Türkiye’ye giriş için mutlak hak sağlamaz. Doksan günü aşan kalışlarda ikamet izni gerekir. Sınır dışı etme, kanunda sayılan sebeplerle verilen ayrı bir karardır; fakat geri gönderme yasağı ve sınır dışı kararı alınmayacak kişiler hakkındaki hükümler, idarenin işlem alanını insan onuru ve temel riskler bakımından sınırlar.

Kanunlar ihtilafı, yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerinde hangi ülke hukukunun uygulanacağını belirleyen sistemdir. MOHUK önce hâkime Türk kanunlar ihtilafı kurallarını ve bu kuralların gösterdiği yabancı hukuku kendiliğinden uygulama görevi yükler. Yabancı hukuk araştırılamazsa Türk hukuku devreye girer; ancak atıf yalnızca kişi hukuku ve aile hukuku uyuşmazlıklarında dikkate alınır. Bağlama kuralları bazen vatandaşlığa, bazen yerleşim yerine, mutad meskene, malın bulunduğu yere veya tarafların hukuk seçimine dayanır. Bu nedenle her uyuşmazlıkta önce ilişkinin niteliği belirlenir, sonra ilgili bağlama noktası aranır. Kamu düzeni, doğrudan uygulanan kurallar, şekil ve zamanaşımı hükümleri ise yetkili hukukun uygulanmasını sınırlayan veya tamamlayan genel çerçeveyi kurar ve somut olayda uygulanacak norm sırasını belirginleştirir.

Milletlerarası yetki, yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıkta Türk mahkemesinin davaya bakıp bakamayacağını belirler. MOHUK temel kural olarak Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibarıyla yetki kurallarına bağlar. Bunun yanında kişi halleri, miras, iş, tüketici ve sigorta uyuşmazlıkları için özel yetki bağlantıları kurulur. Türk vatandaşlarının kişi hallerine ilişkin davalarında yabancı mahkemede dava açılamaması veya açılmaması halinde Türkiye’deki yetkili mahkeme, bulunmazsa sakin olunan yer, son yerleşim yeri ya da Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemeleri devreye girer. Yetki anlaşması ancak münhasır yetki bulunmayan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda yabancı mahkemeyi gösterebilir. İş, tüketici ve sigorta davalarındaki koruyucu yetkiler taraf anlaşmasıyla kaldırılamaz; teminat ve yargı muafiyeti hükümleri de yargılamanın erişilebilir sınırlarını tamamlar.

Tanıma ve tenfiz, yabancı mahkeme veya hakem kararının Türkiye’de hangi etkiyi doğuracağını belirleyen usul kurumlarıdır. Tenfiz, yabancı ilamın Türkiye’de icra edilebilmesi için yetkili Türk mahkemesinden karar alınmasını gerektirir. Tanıma ise yabancı ilamın kesin hüküm veya kesin delil etkisinin kabul edilmesidir ve karşılıklılık şartı aranmadan tenfiz şartlarının varlığına dayanır. Tenfiz isteminde hukuki yararı bulunan herkes dilekçeyle başvurabilir; yabancı ilam, kesinleşme belgesi ve tercümeler gibi belgeler eklenir. Mahkeme karşılıklılık, münhasır yetki, kamu düzeni ve savunma hakkına ilişkin koşulları inceler. Yabancı hakem kararlarında tahkim anlaşması, kararın bağlayıcılığı, tahkime elverişlilik, usulüne uygun temsil ve kamu düzeni gibi ret sebepleri ayrıca değerlendirilir ve tanıma talepleri de aynı sistematik içinde ele alınır.