Hâkim-Savcı Adli Yargı-Avukat Ceza Hukuku Konu Anlatımı

Kanunilik ilkesi, ceza hukukunda yaptırım gücünün ancak kanunla kurulabileceğini anlatır. TCK, açıkça suç sayılmayan fiil için ceza verilemeyeceğini ve güvenlik tedbiri uygulanamayacağını söylerken yalnız suçun değil, cezanın ve güvenlik tedbirinin de kanunda gösterilmesini ister. Bu ilke idarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulmasını engeller; böylece ceza sorumluluğunun kaynağı idarî takdir değil kanun olur. Aynı ilkenin yorum boyutu da önemlidir: suç ve ceza içeren hükümler kıyasla uygulanamaz, kıyasa yol açacak biçimde genişletilemez. Kanunu bilmemek de mazeret sayılmadığından, sistem bir yandan kanuna bağlılık isterken diğer yandan kanunun bağlayıcılığını herkes bakımından kabul eder. Özel ceza kanunları bakımından da TCK genel hükümlerinin uygulanması, kanunilik ilkesini dağınık ceza mevzuatı içinde ortak bir temel haline getirir.

TCK'nın yer bakımından uygulanması, bir suç ile Türkiye arasındaki mekânsal bağın hangi hâllerde Türk kanunlarını devreye sokacağını açıklar. Temel kural, Türkiye'de işlenen suçlar hakkında Türk kanunlarının uygulanmasıdır; fiilin kısmen veya tamamen Türkiye'de işlenmesi ya da neticenin Türkiye'de gerçekleşmesi suçun Türkiye'de işlenmiş sayılması için yeterlidir. Kanun ayrıca kara ve hava sahası, karasuları, Türk deniz ve hava araçları, savaş araçları ve kıta sahanlığı ile münhasır ekonomik bölgedeki sabit platformlar bakımından Türkiye'de işlenmiş sayma kuralları kurar. Yabancı ülkede işlenen bazı fiillerde ise failin vatandaş veya yabancı olması, suçun Türkiye'nin ya da Türk vatandaşının zararına işlenmesi, failin Türkiye'de bulunması, şikayet veya Adalet Bakanı istemi gibi şartlar önem kazanır.

TCK'nın zaman bakımından uygulanması, suç tarihi ile kanun değişikliği arasındaki ilişkiyi düzenler. Temel kural, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanuna göre suç sayılmayan fiilden dolayı ceza ve güvenlik tedbiri uygulanamamasıdır. Fiilden sonra yürürlüğe giren kanun artık o davranışı suç saymıyorsa kişi cezalandırılamaz; hükmolunmuş ceza veya güvenlik tedbirinin infazı ve kanuni sonuçları kendiliğinden kalkar. Suç tarihinde yürürlükte olan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanun farklı hükümler taşıyorsa failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz edilir. Buna karşılık infaz rejimine ilişkin hükümler kural olarak derhal uygulanır; hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili hükümler bu derhal uygulama kuralının dışında tutulmuştur. Geçici veya süreli kanunlar ise yürürlükte oldukları dönemde işlenen suçlara uygulanmaya devam eder.

TCK, suçun maddi unsurlarını ayrı bir tanım maddesinde listelemez; fakat kanunun bütün sisteminde suçun kanuni tanımındaki unsurlar, fiil, netice, fail, mağdur, konu ve kullanılan araç kavramları sürekli birlikte işler. Kast hükmü, kanuni tanımdaki unsurların bilinerek ve istenerek gerçekleştirilmesini arar; taksir hükmü ise dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranışla kanuni tanımda belirtilen neticenin öngörülmeden gerçekleşmesini esas alır. Bu dil, suçun dış dünyadaki görünümünün fiil ve netice etrafında kurulduğunu gösterir. Ceza sorumluluğunun şahsiliği gereği kimse başkasının fiilinden sorumlu tutulamaz; tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanmaz, ancak kanunda öngörülen güvenlik tedbirleri saklıdır. Cezanın belirlenmesinde suçun işleniş biçimi, kullanılan araç, zaman, yer, konunun önem ve değeri ile zarar veya tehlikenin ağırlığı ayrıca dikkate alınır.

TCK, suçun oluşmasını kural olarak kastın varlığına bağlar. Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir. Olası kastta kişi unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işler; kanun bu halde ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet gerektiren suçlarda daha hafif hapis cezaları, diğer suçlarda ise temel cezada indirim öngörür. Taksir ise ancak kanunun açıkça belirttiği hallerde cezalandırılır. Taksirde kişi dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranır ve kanuni tanımdaki neticeyi öngörmeden gerçekleştirir. Bilinçli taksirde netice öngörülür fakat istenmez; bu durumda taksirli suça ilişkin ceza artırılır. Birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkes kendi kusurundan sorumludur. Hata hükümleri de manevi unsurla doğrudan bağlantılıdır; maddi unsurları bilmeyen kişi kasten hareket etmiş olmaz.

TCK'da hukuka aykırılık, suç tanımındaki fiilin ceza sorumluluğu doğurabilmesi için hukukun izin verdiği bir alanda kalmaması gerektiğini gösterir. Kanun bazı durumlarda fiil kanuni tipe yaklaşsa bile faile ceza verilmeyeceğini açıkça düzenler. Kanunun hükmünü yerine getiren kimseye ceza verilmez; yetkili merciden verilen ve görev gereği yerine getirilmesi zorunlu olan emir uygulanınca sorumluluk doğmaz, fakat konusu suç teşkil eden emir yerine getirilemez. Meşru savunma, haksız saldırıyı o anda ve orantılı biçimde defetme zorunluluğuna dayanır. Zorunluluk halinde ise kişinin bilerek neden olmadığı ağır ve muhakkak tehlikeden başka türlü korunma imkanı yoktur. Hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası da ceza verilmemesi sonucunu doğurabilir. Bu nedenlerde sınır kast olmaksızın aşılırsa özel indirim veya cezasızlık kuralları devreye girer.

TCK, nedensellik bağını teorik bir tanım halinde açıklamaz; fakat birçok hükümde sorumluluğu fiilin belirli bir neticeye neden olmasına bağlar. Taksirde davranış, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla kanuni tanımda belirtilen neticeyi gerçekleştirir. Netice sebebiyle ağırlaşmış suçta, kastedilenden daha ağır veya başka bir neticenin oluşması halinde bu neticeden sorumluluk için en azından taksir gerekir. Kasten öldürmenin ihmali davranışla işlenmesinde ölüm neticesinden sorumluluk, yükümlü olunan icrai davranışın yapılmamasıyla meydana gelen sonuç arasında bağ kurulmasına ve ihmalin icrai davranışa eşdeğer sayılmasına bağlıdır. Taksirle öldürme, taksirle yaralama, çevrenin taksirle kirletilmesi ve kamu hizmetinin aksamasına neden olma gibi hükümler, TCK'nın neticeye sebebiyet verme dilini farklı suç tiplerinde nasıl kullandığını gösterir.

Meşru savunma, TCK'da ceza verilmemesi sonucuna bağlanan temel hallerden biridir. Kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelen haksız saldırı bulunmalıdır. Bu saldırı gerçekleşen, gerçekleşmesi muhakkak olan veya tekrarı muhakkak olan bir saldırı olabilir. Savunma, saldırıyı o anda ve hal ile koşullara göre saldırıyla orantılı biçimde defetme zorunluluğuna dayanmalıdır. Bu nedenle meşru savunma, geçmişte kalmış bir saldırının intikamı veya geleceği belirsiz bir ihtimalin karşılığı değildir; saldırıyı durdurma gereğiyle sınırlıdır. TCK, meşru savunmada sınırın aşılmasını da ayrıca düzenler. Sınır kast olmaksızın aşılır ve fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa indirimli ceza gündeme gelir. Sınırın aşılması mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse faile ceza verilmez.

Zorunluluk hâli, kişinin kendisine veya bir başkasına ait bir hakkı ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtarmak için suç tipine uyan bir fiil işlemesi durumunda ceza verilmemesini anlatır. Bu kurumun merkezi, saldırıyı bertaraf etmeye değil, bilerek neden olunmamış bir tehlikeden başka türlü korunma olanağı bulunmamasına dayanır. Bu nedenle tehlikenin soyut ya da uzak olması yetmez; somut, ağır ve gerçekleşmesi kesin nitelikte olması gerekir. Fiil, kurtarılmak istenen hak ile kullanılan araç arasında ölçülü kalmalıdır. Tehlikenin ağırlığına göre kullanılan yol gereksiz biçimde ağırsa zorunluluk hâli kurulamaz. Meşru savunmadan ayrıldığı nokta da buradadır: meşru savunma haksız saldırıya karşıdır, zorunluluk hâli ise ağır ve kaçınılmaz tehlike karşısında bir kurtarma davranışıdır.

Kusurluluğu etkileyen nedenler, fiilin suç tipine uygunluğu ile failin cezalandırılabilirliği arasındaki ikinci değerlendirme katmanını kurar. TCK bu alanda kanunun hükmünü ve yetkili merci emrini, karşı konulamaz cebir veya ağır tehdidi, haksız tahriki, hatayı, yaş küçüklüğünü, akıl hastalığını, sağır ve dilsizliği, geçici nedenleri ve alkol ya da uyuşturucu etkisini düzenler. Bazı nedenler ceza verilmemesine yol açar; bazıları cezayı azaltır; bazıları ise yalnız belirli koşullarda sonuç doğurur. Özellikle suç oluşturan emrin yerine getirilememesi, haksızlık yanılgısının kaçınılmaz olması, çocuklarda yaş aralıklarına göre değişen sorumluluk ve iradi alkol ya da uyuşturucu etkisinin koruma sağlamaması bu alanın ayırt edici çizgileridir. Ortak ölçü, failin somut olayda kınanabilirliğinin ne kadar korunabildiğidir.

Teşebbüs, failin işlemeyi kastettiği suça elverişli hareketlerle doğrudan icraya başlamasına rağmen, elinde olmayan nedenlerle suçu tamamlayamaması durumudur. Bu kurum hazırlık hareketi ile tamamlanmış suç arasındaki alanı düzenler. Failin kastı belirli bir suça yönelmiş olmalı, hareketler o suçun icrasına doğrudan bağlanmalı ve tamamlanamama failin iradesi dışındaki sebeplerden kaynaklanmalıdır. Ceza, doğan zarar veya tehlikenin ağırlığına göre indirilerek belirlenir. Gönüllü vazgeçmede ise fail icra hareketlerinden kendi isteğiyle döner veya neticenin gerçekleşmesini kendi çabasıyla önler; bu durumda teşebbüsten ceza verilmez, fakat o ana kadar tamamlanan kısım ayrıca suç oluşturuyorsa yalnız o suçtan sorumluluk doğar. Bu ayrım, failin neden durduğunu ve hangi aşamada durduğunu merkeze alır.

İştirak, bir suçun birden fazla kişinin katkısıyla işlenmesi halinde kimin hangi sıfatla sorumlu tutulacağını belirler. TCK, fiili birlikte gerçekleştirenleri fail sayar; başkasını araç olarak kullanan kişi de fail gibi sorumlu olur. Azmettiren, başkasında suç işleme kararını doğuran kişidir ve işlenen suçun cezasıyla karşılaşır. Yardım eden ise suç kararını destekleyen, yol gösteren, araç sağlayan veya icrayı kolaylaştıran kişidir; cezası kanunda gösterilen şekilde indirilir. Bağlılık kuralı, iştirak için kasten ve hukuka aykırı bir fiilin bulunmasını yeterli görür, fakat herkes kendi kusurlu fiiline göre cezalandırılır. Özgü suçlarda fail ancak özel niteliği taşıyan kişi olabilir. Gönüllü vazgeçme ise yalnız vazgeçen ortak bakımından sonuç doğurur.

İçtima, tek olay veya bağlantılı davranışlar içinde birden fazla suç görünümü ortaya çıktığında cezanın nasıl kurulacağını belirler. TCK üç ana yapı düzenler. Bileşik suçta bir suç diğerinin unsuru veya ağırlaştırıcı nedeni hâline geldiği için tek fiil sayılır ve ayrıca içtima hükümleri uygulanmaz. Zincirleme suçta aynı suç, bir suç işleme kararının icrası kapsamında değişik zamanlarda aynı kişiye karşı birden fazla işlenir; tek ceza verilir fakat ceza artırılır. Aynı suçun tek fiille birden fazla kişiye karşı işlenmesinde de aynı sonuç benimsenir. Fikri içtimada ise tek fiil birden fazla farklı suçu oluşturur ve fail yalnız en ağır cezayı gerektiren suçtan cezalandırılır. Böylece fiil, suç ve mağdur ilişkisi dengelenir.

TCK yaptırımları iki ana eksende düzenler: cezalar ve güvenlik tedbirleri. Ceza türleri hapis ve adli para cezasıdır. Hapis cezası ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve süreli hapis olarak ayrılır; bir yıl veya daha az süreli hapis kısa süreli kabul edilir ve belirli koşullarda seçenek yaptırımlara çevrilebilir. Hapis cezasının ertelenmesi, failin önceki mahkûmiyeti, pişmanlığı ve yeniden suç işlemeyeceği yönündeki kanaatle bağlantılıdır. Adli para cezası gün sayısı ile bir gün karşılığı miktarın çarpımıyla hesaplanır. Güvenlik tedbirleri ise hak yoksunlukları, eşya ve kazanç müsaderesi, çocuklara ve akıl hastalarına özgü tedbirler, tekerrür, sınır dışı edilme ve tüzel kişilere ilişkin sonuçlarla cezanın yanında koruyucu işlev görür. Cezanın belirlenmesinde somut olayın özellikleri ayrıca dikkate alınır.

Davayı ve cezayı düşüren nedenler, suç isnadı veya hükmedilmiş ceza varlığını sürdürse bile ceza muhakemesi ya da infaz sonucunun devam etmesini engelleyen kurallardır. Sanığın ölümü kamu davasını düşürür; hükümlünün ölümü hapis ve infaz edilmemiş adli para cezasını ortadan kaldırır. Genel af dava ve cezayı bütün sonuçlarıyla kaldırırken, özel af daha çok cezanın infazına etki eder ve hak yoksunluklarını kural olarak sürdürür. Dava ve ceza zamanaşımı farklı başlangıç ve kesilme kurallarına bağlıdır. Şikayete bağlı suçlarda altı aylık süre, vazgeçme ve kabul meseleleri önem taşır. Önödeme ise belirli hafif suçlarda kanunda gösterilen miktarın ödenmesiyle dava açılmasını veya davanın devamını önleyebilir. Kişisel haklar ve müsadere sonuçları ayrıca korunabilir.

Kişilere karşı suçlar, TCK'nın bireyin yaşamını, beden bütünlüğünü, cinsel dokunulmazlığını, özgürlüğünü, şerefini, özel hayatını ve kişisel verilerini koruyan geniş suç grubudur. Bu anlatım çerçevesi, özel hayat ve kişisel veri hükümlerinden sonra malvarlığına karşı suçları da içerir; bu nedenle hırsızlık, yağma, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, karşılıksız yararlanma ve suç eşyasına ilişkin hükümler aynı anlatım içinde görülmelidir. İlk bölümde mağdurun maddi ve manevi kişisel değerleri korunurken, malvarlığı bölümünde taşınır veya taşınmaz mal üzerindeki fiili hâkimiyet, ekonomik yarar, zilyetlik güveni, hileyle irade sakatlanması ve zararın giderilmesi öne çıkar. Yağma, cebir veya tehditle malvarlığına yöneldiği için hırsızlıktan ayrılır; güveni kötüye kullanma devredilmiş zilyetliğin amacından sapar; dolandırıcılık ise hileli davranışla aldatma üzerinden kurulur.

Malvarlığına karşı suçlar, TCK'da başkasının malvarlığı değerleri üzerindeki fiili veya hukuki hakimiyeti ihlal eden farklı davranış biçimlerini kapsar. Hırsızlıkta başkasına ait taşınır mal, zilyedin rızası olmadan yarar sağlama amacıyla bulunduğu yerden alınır; yağmada ise cebir veya tehdit, malın teslimine ya da alınmasına karşı koymamaya zorlamanın aracıdır. Mala zarar verme, malı yıkma, bozma, yok etme, kullanılamaz hale getirme veya kirletme biçiminde ortaya çıkar. Güveni kötüye kullanmada mal baştan rızayla teslim edilmiştir, fakat teslim amacı dışında tasarruf veya devir olgusunu inkar cezalandırılır. Dolandırıcılık hileli davranışla aldatma, zarar ve yarar ekseninde kurulur. Hileli iflas, karşılıksız yararlanma, suç eşyasının kabulü, bilgi vermeme, akrabalık kaynaklı cezasızlık veya indirim, etkin pişmanlık ve tüzel kişilere güvenlik tedbiri bu bölümün tamamlayıcı yapısını oluşturur.

Topluma ve devlete karşı suçlar, bireysel mağdurun ötesinde kamu güvenliği, çevre, genel sağlık, kamu güveni, kamu barışı, ulaşım, aile düzeni, ekonomi, bilişim, kamu idaresi, adliye, devlet egemenliği, anayasal düzen, milli savunma ve devlet sırları gibi ortak hukuki değerleri korur. TCK'da topluma karşı suçlar genel tehlike yaratma, çevre, uyuşturucu, para ve belge sahteciliği, kamu barışı, ulaşım araçları, genel ahlak, aile, ekonomi ve bilişim alanlarında görünür. Millete ve devlete karşı suçlarda ise kamu idaresinin güvenilirliği, rüşvet ve nüfuz ticareti, görevi kötüye kullanma, adliyeye karşı suçlar, devletin egemenlik alametleri, güvenliği, anayasal düzeni, milli savunma ve devlet sırları korunur. Bu geniş alanda bazı suçlar tehlike yaratmayı, bazıları somut zararı, bazıları görev veya güven ilişkisinin kötüye kullanılmasını, bazıları da devletin varlığına yönelen ağır fiilleri cezalandırır.