Hâkim-Savcı Adli Yargı-Avukat İdari Yargılama Usulü (İYUK) Konu Anlatımı

Danıştay, Anayasa ile görevlendirilmiş yüksek idare mahkemesi, danışma ve inceleme merciidir. Kanun Danıştayın bağımsız olduğunu, yönetim ve temsilinin Danıştay Başkanına ait bulunduğunu belirtir. Meslek mensupları Danıştay Başkanı, Başsavcı, başkanvekili, daire başkanları ve üyelerden oluşur; bunlar yüksek mahkeme hâkimleri olarak anayasal ve kanuni teminat altındadır. Danıştayın karar organları daireler, genel kurul, idari işler kurulu, idari ve vergi dava daireleri kurulları, içtihatları birleştirme kurulu, başkanlar kurulu, başkanlık kurulu ve disiplin kurullarıdır. Görev alanı iki ana eksende işler: idare ve vergi mahkemeleri kararları ile Danıştayın ilk derece kararlarına karşı temyiz incelemesi yapmak ve kanunda sayılan bazı davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakmak. Ayrıca kamu hizmeti imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında düşünce bildirir.

Bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemeleriyle birlikte kanunla verilen görevleri yerine getirmek üzere kurulmuş genel görevli bağımsız idari yargı mahkemeleridir. Kuruluşlarında bölgelerin coğrafi durumu ve iş hacmi dikkate alınır; yargı çevreleri belirlenir ve kuruluş, kaldırma veya yargı çevresi değişiklikleri Resmî Gazete’de yayımlanır. Bölge idare mahkemeleri başkanlık, başkanlar kurulu, daireler, adalet komisyonu ve müdürlüklerden oluşur; en az biri idare, biri vergi olmak üzere iki daire bulunur. Temel görevleri istinaf başvurularını inceleyip karara bağlamak, yargı çevresindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev ve yetki uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmek ve kanunlarla verilen diğer işleri yapmaktır. Daireler ayrıca yürütmenin durdurulmasına ilişkin itirazları ve ilk derece mahkemeleri arasındaki yetki sorunlarını karara bağlar.

İdare ve vergi mahkemeleri, idari yargının ilk derece mahkemeleridir ve bölge idare mahkemeleriyle birlikte genel görevli bağımsız mahkemeler olarak düzenlenir. Kuruluşlarında coğrafi durum ve iş hacmi dikkate alınır; aynı yargı çevresinde birden fazla mahkeme varsa işlerin yoğunluğu ve niteliğine göre mahkemeler arasında iş bölümü belirlenebilir. Her idare ve vergi mahkemesinde bir başkan ve yeteri kadar üye bulunur; mahkeme kurulu başkan ve iki üyeden oluşur. İdare mahkemeleri, vergi mahkemelerinin görevine giren ve ilk derecede Danıştayda çözümlenecek davalar dışında iptal davalarını, tam yargı davalarını ve tahkim yolu öngörülenler hariç kamu hizmeti idari sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkları çözer. Vergi mahkemeleri ise vergi, resim, harç, benzeri mali yükümler, bunların zam ve cezaları ile 6183 sayılı Kanun uygulamalarına ilişkin davalara bakar.

İptal davası, idari işlemin hukuka uygunluğunu denetleyen temel idari dava türüdür. Bu dava, idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırı olduğu iddiasına dayanır ve menfaati ihlal edilen kişi tarafından açılır. Mahkemenin incelemesi işlemin yerinde olup olmadığına değil, hukuk düzenine uyup uymadığına yönelir. Bu nedenle idari yargı, idarenin takdir yetkisini ortadan kaldıracak veya idari işlem niteliğinde karar verecek biçimde davranamaz. İptal davasında dilekçe, işlem, bildirim tarihi, taraflar, sebepler ve deliller birlikte önem taşır; dava açma süresi çoğu idari uyuşmazlıkta yazılı bildirimi izleyen günden başlar. Düzenleyici işlemlerde ise ilan ve uygulama işlemi arasındaki ilişki ayrıca belirleyicidir ve korunur.

Tam yargı davası, idari eylem veya işlemler nedeniyle kişisel hakkı doğrudan etkilenen kişinin zararının giderilmesini istemesine dayanır. İptal davasından farklı olarak merkezde işlemin hukuk düzeninden kaldırılması değil, hak ihlalinin parasal veya hukuki sonucunun karşılanması vardır. İdari işlemden zarar gören kişi doğrudan tam yargı davası açabilir, iptal davasıyla birlikte talepte bulunabilir veya önce iptal davası açıp kararın tebliğinden sonra zarar için ayrıca dava yoluna gidebilir. İdari eylemler bakımından ise önce idareye başvuru zorunluluğu öne çıkar; kişi eylemi öğrendiği tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvurmalıdır. Ret veya zımni ret üzerine dava açma süresi işler.

İdari yargıda görev ve yetki, davanın hangi yargı düzeninde ve hangi yerdeki mahkemede görüleceğini belirleyen usul temelidir. İYUK, görevli yargı yerini Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleri çerçevesinde ele alır; ilk incelemede görev ve yetki en başta denetlenir. Genel yetki kuralı, özel düzenleme yoksa dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yer mahkemesini gösterir. Kamu görevlileri, taşınmazlar, taşınırlar, tam yargı davaları ve vergi uyuşmazlıkları için özel yetki kuralları vardır. Görevsizlik veya yetkisizlik halinde dosya görevli ve yetkili mahkemeye gönderilir; uyuşmazlık çıkarsa bölge idare mahkemesi veya Danıştay kesin biçimde çözüm kurar ve bildirir, kesinleştirir.

İYUK’ta süreler, davanın açılabilirliğini ve yargılamanın ilerleyişini belirleyen temel usul ölçüleridir. Özel kanunda farklı süre yoksa dava açma süresi Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış gün, vergi mahkemelerinde otuz gündür. Süreler kural olarak tebliğ, yayın veya ilan tarihini izleyen günden itibaren işlemeye başlar. Tatil günleri sürelere dahil edilir; son gün tatil gününe rastlarsa süre izleyen çalışma günü sonunda biter. Çalışmaya ara verme zamanına rastlayan İYUK süreleri ise ara vermenin sona erdiği günü izleyen tarihten itibaren yedi gün uzamış sayılır. İdari başvuru yolları süreleri etkiler: bazı başvurular süreyi durdurur, idarenin susması ise belirli koşullarda ret sayılarak dava süresini başlatır ve yönlendirir, tamamlar.

Yürütmenin durdurulması, dava açılmasının idari işlemi kendiliğinden durdurmadığı kuralına istisna oluşturan geçici yargısal korumadır. İYUK’a göre Danıştay veya idari mahkemeler, idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zarar doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartları birlikte gerçekleşirse yürütmenin durdurulmasına karar verebilir. Kural olarak davalı idarenin savunması alınır veya savunma süresi beklenir; ancak uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerde savunma alınmadan, sonradan yeniden karar verilmek üzere durdurma kararı verilebilir. Vergi davalarında dava açılması, dava konusu edilen tarhiyatın tahsilini kural olarak durdurur. Yürütmenin durdurulması kararlarına karşı yedi gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir ve itiraz üzerine verilen karar kesindir, bağlayıcıdır, uygulanır.

İYUK’ta kanun yolları, ilk derece kararının hangi merci tarafından ve hangi sınırlar içinde denetleneceğini düzenler. İstinaf, idare ve vergi mahkemesi kararlarına karşı kural olarak kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesine başvurulmasıdır; bazı parasal sınırların altında kalan kararlar kesin kabul edilir. Bölge idare mahkemesi kararı hukuka uygun bulursa başvuruyu reddeder, hukuka uygun bulmazsa kararı kaldırarak esas hakkında yeniden karar verir. Temyiz, Danıştayın ve belirli bölge idare mahkemesi kararlarının Danıştayca incelenmesidir. Temyiz incelemesinde karar onanabilir, gerekçesi değiştirilerek onanabilir, düzeltilerek onanabilir veya hukuka aykırılık ve usul hataları nedeniyle bozulabilir. Yargılamanın yenilenmesi ise kanunda sayılan özel sebeplere bağlı olağanüstü bir yoldur.