Hâkim-Savcı Adli Yargı-Avukat Medeni Hukuk Konu Anlatımı

Türk Medeni Kanunu, özel hukuk ilişkilerinin başlangıcına iki temel davranış ölçüsü yerleştirir: dürüstlük kuralı ve iyiniyet. Dürüstlük kuralı, herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken uymak zorunda olduğu objektif davranış standardıdır; bu nedenle kişinin yalnızca hakkın varlığına dayanması yetmez, hakkı kullanma biçimi de hukuk düzenince korunabilir olmalıdır. Bir hakkın açıkça kötüye kullanılması korunmaz. İyiniyet ise her olayda genel bir iyi davranış emri değil, kanunun iyiniyete hukuki sonuç bağladığı durumlarda önem kazanan bir bilgi ve özen durumudur. Kanun böyle bir sonuç bağlamışsa iyiniyetin varlığı asıldır; fakat durumun gereklerine göre kendisinden beklenen özeni göstermeyen kişi iyiniyet iddiasında bulunamaz. Bu ayrım, hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar verme yetkisiyle birlikte düşünülmelidir: dürüstlük hakkın sınırını, iyiniyet ise belirli kazanım veya korunma sonuçlarının şartını gösterir.

Hâkimin takdir yetkisi, kanunun her somut olayı mekanik bir sonuçla çözmediği alanlarda devreye giren sınırlı ve hukuki bir karar yetkisidir. Türk Medenî Kanunu, kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya da haklı sebepleri gözetmeyi emrettiği konularda hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vereceğini belirtir. Bu nedenle takdir yetkisi keyfilik değildir; hâkim, kanunun çizdiği alanda, olayın özelliklerini değerlendirir ve kararını hukuk düzeninin genel ilkeleriyle uyumlu biçimde kurar. Takdir yetkisi, kanun boşluğunda hâkimin kanun koyucu gibi kural kurmasından da ayrılır. Boşlukta uygulanabilir hüküm ve örf yoktur; takdirde ise kanun vardır, fakat sonucu somut durumun gereklerine bırakmıştır. Hakkaniyet, bu esnekliği olayın adil çözümüne bağlayan ölçüdür.

İspat yükü, bir hakkın hangi olgulara dayandırıldığını ve bu olgular gerçekleşmiş sayılmazsa sonuca kimin katlanacağını gösteren temel medeni hukuk kuralıdır. Türk Medenî Kanununa göre kanunda aksine hüküm bulunmadıkça taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatlamakla yükümlüdür. Bu genel kural, davada kimin haklı olduğunu doğrudan söylemez; fakat iddia edilen vakıa ispatlanamazsa o vakıadan lehine sonuç çıkarmak isteyen tarafın korunamayacağını anlatır. Kanun ayrıca resmî sicil ve senetlere özel bir ispat gücü tanır: bunlar belgeledikleri olguların doğruluğuna kanıt oluşturur. Bununla birlikte içeriklerinin doğru olmadığını ispat etmek, kanunda başka bir hüküm yoksa özel bir şekle bağlı değildir. Böylece ispat yükü genel dağılımı kurarken, resmî belgeler başlangıçta güçlü fakat çürütülebilir bir kanıt değeri taşır.

Türk Medenî Kanununda kanunun uygulanması, yalnız metindeki kelimelere bakmakla sınırlı değildir. Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır; bu nedenle yorumda hem lafız hem de hükmün amacı ve sistemi dikkate alınır. Uygulanabilir kanun hükmü bulunmadığında hâkim önce örf ve âdet hukukuna başvurur. Böyle bir kaynak da yoksa, kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Bu boşluk doldurma yetkisi, hâkimi serbest bırakan sınırsız bir alan değildir; hâkim karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır. Başlangıç hükümlerindeki dürüstlük, iyiniyet, takdir yetkisi, genel nitelikli hükümlerin özel hukuk ilişkilerine uygulanması ve ispat kuralları da kanunun yorumunda hukuki ilişkiyi tamamlayan temel ölçüler olarak çalışır.

Gerçek kişiler hukuku, insanın özel hukuk düzenindeki kişi olarak varlığını ve bu varlığa bağlanan temel sonuçları açıklar. Türk Medenî Kanunu her insanın hak ehliyetine sahip olduğunu ve insanların hukuk düzeninin sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olmada eşit olduğunu kabul eder. Kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer; fakat çocuk sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan başlayarak hak ehliyetini elde eder. Doğum ve ölüm kural olarak nüfus sicilindeki kayıtlarla ispatlanır; kayıt yoksa veya doğru değilse gerçek durum her türlü kanıtla gösterilebilir. Gerçek kişiler bakımından sağ olma, ölüm karinesi, gaiplik, hısımlık, yerleşim yeri ve kişisel durum sicili, kişinin hukuki ilişkilerde tanınmasını ve haklarının kim tarafından, nerede ve hangi statüyle kullanılacağını belirleyen tamamlayıcı kurumlardır.

Hak ehliyeti ve fiil ehliyeti, gerçek kişinin hukuk düzenindeki iki ayrı kapasitesini gösterir. Hak ehliyeti her insanda vardır ve kişiyi haklara ve borçlara ehil olabilen bir hukuk süjesi yapar. Fiil ehliyeti ise kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilmesi ve borç altına girebilmesidir; bunun için ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama birlikte aranır. Erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar, evlenme kişiyi ergin kılar ve on beş yaşını dolduran küçük belirli şartlarla mahkemece ergin kılınabilir. Ayırt etme gücü, akla uygun davranma yeteneğinden yoksun olmama üzerinden tanımlanır. Ayırt etme gücü bulunmayanların fiilleri kural olarak hukuki sonuç doğurmaz. Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar ise yasal temsilci rızası olmadan borç altına giremez; fakat karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda bu rıza aranmaz.

Kişiliğin korunması, kişinin hak ve fiil ehliyetinden, özgürlüklerinden ve kişilik hakkından vazgeçmeye veya hukuka aykırı saldırıya karşı korunmasını amaçlar. Türk Medenî Kanunu kimsenin hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemeyeceğini, özgürlüklerinden vazgeçemeyeceğini ve onları hukuka ya da ahlaka aykırı olarak sınırlayamayacağını düzenler. Kişilik hakkına hukuka aykırı saldırı olduğunda kişi hâkimden korunma isteyebilir. Kişilik hakkı zedelenen kişinin rızası, daha üstün özel veya kamusal yarar ya da kanunun verdiği yetkinin kullanılması yoksa saldırı hukuka aykırıdır. Koruma davaları yalnız gerçekleşmiş saldırıya karşı değildir; saldırı tehlikesinin önlenmesi, süren saldırının durdurulması ve sona ermiş olsa bile etkisi devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespiti istenebilir. Maddi ve manevi tazminat ile kazancın verilmesi talepleri saklıdır.

Ad ve yerleşim yeri, gerçek kişinin hukuk düzeninde tanınmasını ve hukuki ilişkilerde nerede konumlandırılacağını belirleyen iki temel kişisel durum unsurudur. Ad üzerindeki hak bakımından, adının kullanılması çekişmeli olan kişi hakkının tespitini dava edebilir. Adı haksız olarak kullanılan kişi buna son verilmesini, haksız kullanan kusurluysa maddi zararının giderilmesini ve haksızlığın niteliği gerektiriyorsa manevi tazminat ödenmesini isteyebilir. Ad değişikliği ise ancak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenir; değişiklik kişisel durumu değiştirmez ve zarar gören kişi öğrendiği günden başlayarak bir yıl içinde kararın kaldırılmasını dava edebilir. Yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir. Kural olarak bir kimsenin aynı anda birden çok yerleşim yeri olamaz; çocuklar ve vesayet altındakiler için yasal yerleşim yeri özel olarak belirlenir.

Tüzel kişi, hukukun gerçek kişiler dışında bağımsız hak ve borç süjesi olarak tanıdığı örgütlenmiş varlıktır. Türk Medenî Kanunu bu yapıyı iki ana görünüm üzerinden kurar: belirli bir amacı gerçekleştirmek için örgütlenen kişi toplulukları ve belirli bir amaca ayrılmış bağımsız mal toplulukları. Bu varlıklar özel hükümlerine göre kişilik kazanır; amacı hukuka veya ahlaka aykırı olan topluluk ise tüzel kişilik elde edemez. Tüzel kişinin hak ehliyeti geniştir, fakat insanın cinsiyet, yaş, hısımlık gibi doğasına bağlı hak ve borçları tüzel kişiye uygun düşmez. Fiil ehliyeti ise organlara bağlıdır: gerekli organlar oluştuğunda tüzel kişi iradesini bu organlar aracılığıyla açıklar. Organların işlemleri tüzel kişiyi borçlandırır; organların kendi kusurlarından doğan kişisel sorumluluğu ayrıca saklıdır. Sona ermede kişilik hemen bütünüyle silinmez, tasfiye amacıyla sınırlı olarak devam eder.

Dernek ve vakıf, tüzel kişiliğin iki ayrı kuruluş mantığını gösterir. Dernek, gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ortak bir amaç için bilgi ve çalışmalarını sürekli biçimde birleştirmesiyle oluşan kişi topluluğudur. Kurucuların fiil ehliyeti gerekir; kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin en büyük mülki amire verilmesiyle tüzel kişilik kazanılır. Dernekte üyelik serbestliği, eşitlik, organlı yapı ve genel kurulun üstün karar konumu belirleyicidir. Vakıf ise kişi topluluğu değil, yeterli mal ve hakların belirli ve sürekli bir amaca özgülenmesiyle doğan mal topluluğudur. Vakıf kurma iradesi resmi senetle veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanır, tüzel kişilik mahkeme siciline tescille kazanılır. Dernek üyelik ve organ iradesiyle işlerken, vakıfta amaç, özgülenen malvarlığı, yönetim organı ve denetim öne çıkar.

Nişanlanma, evlenme vaadiyle kurulan aile hukuku ilişkisidir; ancak bu vaat, taraflara evlenmeye zorlama davası açma hakkı vermez. Küçük veya kısıtlı bakımından yasal temsilcinin rızası bulunmadıkça nişanlanma bağlayıcı sonuç doğurmaz. Kanun nişanlılığı evliliğe hazırlık ilişkisi olarak tanır, fakat kişiyi evlenmeye zorlayacak bir borç ilişkisine dönüştürmez. Bu nedenle evlenmeden kaçınma için kararlaştırılmış cayma tazminatı veya ceza şartı dava edilemez; yapılmış ödemeler de geri istenemez. Nişanın bozulması ise bazı malvarlığı ve kişilik sonuçları doğurabilir. Haklı sebep olmadan nişanı bozan veya kendisine yüklenebilen sebeple nişanın bozulmasına yol açan kusurlu taraf, dürüstlük çerçevesinde yapılan evlenme amaçlı harcamalar için uygun maddi tazminat ödeyebilir. Kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf manevi tazminat isteyebilir; alışılmışın dışındaki hediyeler de geri istenebilir.

Evlenme, tarafların serbest iradesiyle kurulur; fakat geçerli biçimde kurulabilmesi için ehliyet, engel bulunmaması, başvuru ve tören koşulları birlikte gerçekleşmelidir. Yaş bakımından erkek veya kadın on yedi yaşını doldurmadıkça evlenemez; olağanüstü durumlarda ve pek önemli sebeple on altı yaşını dolduran kişi için hakim izni mümkündür. Ayırt etme gücü bulunmayanlar evlenemez; küçük ve kısıtlılar için yasal temsilci izni gerekir, haklı sebep olmadan izin verilmezse hakim devreye girebilir. Hısımlık, önceki evliliğin sona ermemiş olması, gaiplik halinde evliliğin feshedilmemesi, kadın için bekleme süresi ve evlenmeye engel akıl hastalığı evlenme düzeninin önemli sınırlarıdır. Başvuru evlendirme memurluğuna yapılır, gerekli belgeler incelenir, tören yetkili memur ve iki tanık önünde gerçekleşir. Mutlak veya nisbi butlan sebepleri varsa evlilik ancak hakim kararıyla sona erer.

Evliliğin genel hükümleri, evlenme ile kurulan birliğin günlük ve hukuki işleyişini düzenler. Evlenmeyle eşler arasında evlilik birliği doğar; eşler bu birliğin mutluluğunu birlikte sağlamak, çocukların bakımına, eğitimine ve gözetimine beraberce özen göstermek, birlikte yaşamak, sadık kalmak ve birbirine yardımcı olmak zorundadır. Konut birlikte seçilir, birlik beraber yönetilir ve giderlere eşler güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılır. Ortak yaşam sürerken her eş ailenin sürekli ihtiyaçları için birliği temsil eder; diğer ihtiyaçlarda temsil, diğer eşin veya haklı sebeple hakimin yetkilendirmesine ya da gecikme sakıncası bulunan hallere bağlıdır. Aile konutu özel koruma altındadır: açık rıza olmadan kira feshedilemez, konut devredilemez veya haklar sınırlanamaz. Birlik yükümlülükleri aksarsa hakim uyarı, uzlaştırma, parasal katkı, ayrı yaşama ve tasarruf sınırlaması gibi önlemler alabilir.

Mal rejimleri, evlilikte eşlerin malvarlığı değerlerinin yönetimini, borçlara karşı sorumluluğunu ve sona ermede paylaşımını düzenler. Kanuni esas, edinilmiş mallara katılma rejimidir; eşler mal rejimi sözleşmesiyle kanunda yazılı diğer rejimleri seçebilir, kaldırabilir veya değiştirebilir. Sözleşme evlenmeden önce veya sonra yapılabilir, ayırt etme gücü gerekir, küçük ve kısıtlılar için yasal temsilci rızası aranır ve şekil noterde düzenleme ya da onaylama biçimindedir; evlenme başvurusunda yazılı seçim de mümkündür. Haklı sebeplerle hakim mal ayrılığına geçişe karar verebilir; iflas veya alacaklıyı zarara uğratan haciz de mal ortaklığında olağanüstü sonuçlar doğurur. Edinilmiş mallara katılma rejimi, edinilmiş mallar ile kişisel malları ayırır; ispat edilemeyen mallar edinilmiş mal sayılır. Tasfiyede değer artış payı, denkleştirme, artık değer ve katılma alacağı kavramları belirleyicidir.

Boşanma, kanunda sayılan sebeplerden birine dayanarak evlilik birliğinin hakim kararıyla sona erdirilmesidir. Zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, küçük düşürücü suç işleme veya haysiyetsiz hayat sürme, terk, akıl hastalığı ve evlilik birliğinin temelinden sarsılması farklı koşullara bağlanmıştır. Bazı sebeplerde öğrenmeden itibaren altı ay ve olaydan itibaren beş yıllık hak düşürücü süre ile affın dava hakkını kaldırması önemlidir. Terkte en az altı aylık ayrılık, ihtar ve ihtardan sonra iki ay bekleme düzeni vardır. Evlilik birliğinin sarsılmasında ortak hayatın beklenemeyecek derecede temelinden sarsılması aranır; bir yıl süren evlilikte tarafların birlikte başvurması veya bir eşin davayı kabul etmesi özel sonuç doğurur. Boşanma davasında geçici önlemler, ayrılık kararı, tazminat, nafaka, mal rejimi tasfiyesi, miras hakları ve çocuklarla kişisel ilişki ayrıca düzenlenir.

Soybağı, çocuk ile ana ve baba arasındaki aile hukuku bağını ifade eder. Ana ile soybağı doğumla kurulur; baba ile soybağı ana ile evlilik, tanıma veya hakim hükmüyle kurulur. Evlat edinme de soybağı kuran ayrı bir yoldur. Soybağı davalarında hakim maddi olguları resen araştırır, kanıtları serbestçe takdir eder ve taraflar ile üçüncü kişiler zorunlu, sağlık yönünden tehlikesiz incelemelere katlanmakla yükümlüdür. Evlilik devam ederken veya sona ermesinden itibaren üç yüz gün içinde doğan çocuğun babası koca sayılır; bu karine soybağının reddi davasıyla çürütülebilir. Evlilik dışında doğan çocuk ana babanın sonradan evlenmesiyle evlilik içi çocuk hükümlerine tabi olur. Tanıma, babanın resmi mercilere başvurusu veya resmi senet ya da vasiyetname beyanıyla gerçekleşir. Babalık hükmünü ana ve çocuk isteyebilir. Soybağının hükümleri soyadı, karşılıklı aile yükümlülükleri, kişisel ilişki, bakım giderleri ve velayetle tamamlanır.

Velayet, ergin olmayan çocuğun kişiliği, bakımı, eğitimi, temsili ve malları üzerinde ana ve babaya tanınan hak ve yükümlülükler bütünüdür. Kanun, evlilik devam ederken ana ve babanın velayeti birlikte kullanmasını esas alır; ortak hayatın sona ermesi, ayrılık, ölüm, boşanma veya evlilik dışı doğum gibi durumlarda velayetin kime ait olacağı ayrıca belirlenir. Velayetin merkezinde ana babanın menfaati değil, çocuğun menfaati ve gelişmesi bulunur. Bu nedenle ana baba çocuğun bakımını, eğitimini, dini eğitimini, temsilini ve mallarını yönetirken onun olgunluğunu ve önemli konulardaki düşüncesini dikkate almak zorundadır. Çocuğun menfaati tehlikeye düşerse hâkim önce uygun koruma önlemlerini alır; bunlar yetersiz kalırsa yerleştirme, velayetin kaldırılması, vasi atanması veya malların kayyıma devri gibi daha güçlü sonuçlar doğabilir.

Vesayet, velayet altında korunamayan küçükler ile belirli sebeplerle kısıtlanan erginlerin kişiliğini ve malvarlığını koruyan kamusal denetimli bir düzendir. Bu düzende vesayet daireleri, vasi ve kayyım birlikte işler; kamu vesayetinde vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vasi, vesayet altındaki kişinin kişisel ve malvarlıksal menfaatlerini korur ve onu temsil eder. Kayyım ise belirli bir işi görmek veya bir malvarlığını yönetmek için atanır; atanması kural olarak kişinin fiil ehliyetini ortadan kaldırmaz. Küçüklük, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, savurganlık, bağımlılık, kötü yaşam tarzı, kötü yönetim, bazı hapis halleri ve kişinin kendi isteği vesayet veya koruma kurumlarını doğurabilir. Sistem, atama, izin, hesap, şikayet, sorumluluk ve sona erme kurallarıyla sürekli denetime dayanır.

Nafaka, aile ve hısımlık ilişkilerinden doğan bakım veya yardım yükümlülüğünün para borcu olarak somutlaşmasıdır. Çocuk bakımında ana ve baba, çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderleri karşılar; bu borç erginliğe kadar sürer, eğitim devam ediyorsa durum ve koşulların elverdiği ölçüde eğitimin sonuna kadar devam edebilir. Çocuğun günlük bakımını üstlenen ana ya da baba, nafaka istemini çocuk adına diğer ebeveyne yöneltebilir; ayırt etme gücü bulunan küçük de bu yola başvurabilir. Hâkim miktarı çocuğun ihtiyaçları, ana babanın hayat koşulları, ödeme güçleri ve çocuğun gelirlerini gözeterek belirler. Yardım nafakasında ise kişi, yardım edilmezse yoksulluğa düşecek üstsoy, altsoy ve kardeşlerine karşı yükümlüdür; kardeşler bakımından refah içinde bulunma şartı aranır.

Yasal mirasçılık, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruf yapmadığı veya tasarrufun dışında bıraktığı tereke kısmının kimlere geçeceğini belirler. Kanun önce kan hısımlarını zümre sistemi içinde düzenler. Birinci derece mirasçılar altsoydur ve çocuklar eşit mirasçıdır; mirasbırakandan önce ölen çocuğun yerini kendi altsoyu halefiyet yoluyla alır. Altsoy yoksa ana ve baba zümresi, onlar da yoksa büyük ana ve büyük baba zümresi devreye girer. Baba ile soybağı tanıma ya da mahkeme kararıyla kurulan evlilik dışı çocuklar, miras hukukunda baba tarafındaki evlilik içi hısımlarla aynı konuma yerleşir. Sağ kalan eş, hangi zümreyle birlikte mirasçı olduğuna göre farklı oranlarda pay alır. Evlatlık ve altsoyu evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur; mirasçı bulunmazsa miras Devlete geçer.

Ölüme bağlı tasarruflar, mirasbırakanın ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere malvarlığı üzerinde yaptığı düzenlemelerdir. Kanun, vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücü ve on beş yaşın doldurulmasını; miras sözleşmesi için ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmamayı arar. Tasarruf özgürlüğü saklı paylı mirasçıların korunmasıyla sınırlıdır; altsoy, ana ve baba veya eş varsa mirasbırakan ancak saklı paylar dışında kalan kısımda serbestçe tasarruf edebilir. Tasarruflar mirasçı atama, belirli mal bırakma, yedek mirasçı, artmirasçı, vakıf kurma, miras sözleşmesi veya mirastan feragat gibi görünümler alabilir. Vasiyet resmi, el yazılı veya sözlü biçimde yapılır; miras sözleşmesi ise resmi vasiyetname şekline bağlıdır. Ehliyetsizlik, irade sakatlığı, hukuka veya ahlaka aykırılık ve şekil eksikliği iptal sebebi olabilir.

Saklı pay, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü belirli yasal mirasçılar lehine sınırlayan koruma alanıdır. Altsoy, ana ve baba veya eş varsa mirasbırakan yalnız saklı paylar dışında kalan kısım üzerinde serbestçe tasarruf edebilir. Saklı pay oranları yasal miras payı üzerinden hesaplanır; altsoy için yarı, ana ve babadan her biri için dörtte bir, sağ kalan eş için ise birlikte bulunduğu zümreye göre yasal payın tamamı veya dörtte üçü korunur. Tasarruf edilebilir kısım terekenin ölüm anındaki durumuna göre, borç ve giderler indirildikten sonra belirlenir; tenkise tabi bazı sağlararası kazandırmalar ve hayat sigortası değerleri hesaba eklenebilir. Saklı pay karşılığını alamayan mirasçı, mirasbırakanın tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmalarının tenkisini isteyerek korumayı fiilen işletir.

Mirasın geçmesi, mirasbırakanın ölümüyle başlayan ve terekenin hak sahiplerine intikalini sağlayan süreçtir. Miras, ölümle açılır ve mirasbırakanın yerleşim yerinde açılmış sayılır. Mirasçılar mirası bir bütün olarak kanun gereğince kazanır; ayni haklar, alacaklar, diğer malvarlığı hakları, zilyetlikler ve borçlar kural olarak doğrudan doğruya geçer. Vasiyet alacaklısı ise mirasçı gibi terekeye doğrudan sahip olmaz; vasiyeti yerine getirme görevlisine veya mirasçılara karşı kişisel istem hakkı kazanır. Mirasın geçmesinde sağ olmak, mirasa ehliyet, mirastan yoksunluk ve ceninin sağ doğması gibi koşullar belirleyicidir. Tereke korunması için sulh hâkimi defter tutma, mühürleme, resmi yönetim ve vasiyetnamenin açılması gibi önlemler alabilir. Mirasçı ret, resmi defter veya resmi tasfiye yollarıyla sorumluluğunu şekillendirebilir.

Mirasın paylaşılması, birden çok mirasçının tereke üzerindeki elbirliği ilişkisini sona erdirip hakları somut paylara dönüştüren süreçtir. Mirasın geçmesiyle mirasçılar arasında, paylaşmaya kadar terekedeki bütün hak ve borçları kapsayan miras ortaklığı meydana gelir. Mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olur ve kural olarak tereke hakları üzerinde birlikte tasarruf eder; borçlardan ise müteselsilen sorumludurlar. Her mirasçı, ortaklığı sürdürme yükümlülüğü yoksa paylaşmayı isteyebilir. Paylaşma aynen bölüşme, satış, payların oluşturulması, kur'a, denkleştirme, aile konutu ve ev eşyasının sağ kalan eşe özgülenmesi gibi yollarla yapılabilir. Mirasbırakan paylaşma kuralları koyabilir; mirasçılar da yazılı paylaşma sözleşmesiyle anlaşabilir. Paylaşma tamamlandıktan sonra mirasçılar birbirlerine karşı garanti, üçüncü kişilere karşı ise belirli süre müteselsil sorumluluk taşır.

Zilyetlik, eşya üzerinde fiili hakimiyet kuran kişinin hukuken tanınan konumudur; malik olmak şart değildir. Bir kişi şeyi malik sıfatıyla elinde tutuyorsa asli zilyet, sınırlı ayni hak veya kişisel hak sebebiyle elinde tutuyorsa fer'i zilyet olabilir. Fiili hakimiyet doğrudan kullanılabileceği gibi başka bir kişi aracılığıyla da sürdürülebilir; geçici engeller zilyetliği kendiliğinden sona erdirmez. Zilyetliğin önemi, hakkın kendisinden bağımsız bir koruma sağlamasında görülür. Gasp veya saldırıya uğrayan zilyet, ölçülü kuvvetle savunma yapabilir ve dava açabilir; bu davalarda saldırganın daha üstün bir hak ileri sürmesi kural olarak iade veya saldırının önlenmesi yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Taşınırlarda zilyetlik ayrıca mülkiyet karinesi ve iyiniyetli edinim bakımından belirleyicidir. İyiniyetli zilyet geri verme anına kadar kullanımdan doğan tazminattan korunurken, iyiniyetli olmayan zilyet haksız alıkoyma zararlarından ve ürünlerden sorumlu olur.

Tapu sicili, taşınmazlar üzerindeki hakları görünür ve güvenilir hale getiren resmi kayıt düzenidir. Sicil yalnız tapu kütüğünden ibaret değildir; kat mülkiyeti kütüğü, yevmiye defteri, dayanak belgeler ve planlar da bu yapıyı tamamlar. Arazi, bağımsız ve sürekli haklar ile kat mülkiyetine konu bağımsız bölümler taşınmaz olarak kaydedilebilir; kamunun yararlanmasına ayrılan ve özel mülkiyete tabi olmayan taşınmazlar ise kural olarak kütüğe girmez. Tescil, mülkiyet, irtifak, taşınmaz yükü ve rehin gibi ayni hakların doğumunda ana işlemdir. Şerhler kişisel hakları veya tasarruf kısıtlamalarını sonraki hak sahiplerine karşı etkili kılar; beyanlar ise eklenti ve kamu hukuku kısıtlamaları gibi açıklayıcı kayıtları taşır. Sicilin açıklığı, ilgisini inandırıcı kılan kişiye inceleme imkanı verir ve kimse sicildeki kaydı bilmediğini ileri süremez. Yolsuz tescil iyiniyetli üçüncü kişiyi koruyabilir; iyiniyetli olmayan kişiye karşı ise sicil düzeltilmesi istenebilir.

Mülkiyet hakkı, malike hukuk düzeninin sınırları içinde şeyi kullanma, ondan yararlanma ve üzerinde tasarrufta bulunma yetkisi verir. Bu yetkiler sınırsız değildir; malik haksız zilyede karşı istihkak, haksız elatmaya karşı elatmanın önlenmesi davası açabilir. Mülkiyetin kapsamı yalnız asıl şeyle bitmez. Bütünleyici parçalar asıl şeyden ayrılamayacak kadar ona bağlıdır; doğal ürünler ayrılıncaya kadar asıl şeyin parçasıdır; eklenti ise asıl şeyin işletilmesi, korunması veya yarar sağlaması için sürekli özgülenen taşınırdır. Birden çok kişinin aynı eşya üzerindeki mülkiyeti paylı veya elbirliği şeklinde kurulabilir. Paylı mülkiyette paylar belirli ve devredilebilir; yönetim işleri önem derecesine göre tek başına, çoğunlukla veya oybirliğiyle yapılır. Elbirliği mülkiyetinde paylar belirli değildir, hak ortaklığa giren malların tamamına yayılır ve kural olarak yönetim ile tasarruf oybirliği gerektirir.

Taşınmaz mülkiyeti araziyi, tapu kütüğünde ayrı sayfaya kaydedilen bağımsız ve sürekli hakları ve kat mülkiyeti kütüğündeki bağımsız bölümleri konu alır. Kural olarak kazanma tescille olur; miras, mahkeme kararı, cebri icra, işgal, kamulaştırma ve kanunda öngörülen bazı hallerde mülkiyet tescilden önce kazanılabilir, fakat tasarruf işlemi için tapuya tescil gerekir. Hukuki işlemle devir resmi şekle bağlıdır. Kazandırıcı zamanaşımı, olağan ve olağanüstü biçimleriyle zilyetlik, iyiniyet veya malik sıfatıyla elde bulundurma koşullarına dayanır. Taşınmazın sınırı tapu planları ve arazi üzerindeki işaretlerle belirlenir; uyuşmazlıkta kural olarak plan esastır. Arazi mülkiyeti yararlı kullanım ölçüsünde üstündeki hava ve altındaki katmanları, yapıları, bitkileri ve kaynakları kapsar. Ancak komşuluk hukuku, önalım, mecra, geçit, su ve kamu yararı kısıtlamaları malikin yetkilerini kanun gereği sınırlar.

Taşınır mülkiyeti, nitelikleri gereği taşınabilen maddi şeyleri ve taşınmaz mülkiyetinin kapsamına girmeyen edinmeye elverişli doğal güçleri konu alır. Devirde temel unsur zilyetliğin geçirilmesidir; iyiniyetle ve malik olmak üzere devralan kişi, zilyetlik hükümlerinin koruduğu durumlarda devreden yetkisiz olsa bile malik olabilir. Mülkiyeti saklı tutma kaydı resmi sözleşme ve özel sicil kaydıyla geçerlilik kazanır; hayvan satışlarında bu kayıt kurulamaz. Teslimsiz devir mümkündür, fakat üçüncü kişileri zarara sokmak veya taşınır rehni kurallarından kaçınmak için yapılırsa sonuç doğurmaz. Taşınır mülkiyeti ayrıca sahiplenme, bulunmuş eşya, define, sürüklenen şeyler, işleme, karışma ve birleşme ile kazanılabilir. Başkasının taşınırını beş yıl davasız, aralıksız, iyiniyetle ve malik sıfatıyla zilyetliğinde bulunduran kişi zamanaşımıyla malik olur. Sadece zilyetliğin kaybı, malik terk etmedikçe veya başkası kazanmadıkça mülkiyeti sona erdirmez.

Sınırlı ayni haklar, mülkiyeti devretmeden bir eşya üzerinde belirli yararlanma, katlanma veya güvence yetkileri kurar. İrtifak haklarında yüklü taşınmaz maliki bazı mülkiyet yetkilerini kullanmaktan kaçınır veya yararlanan taşınmaz malikinin belirli kullanımlarına katlanır; yapma borçları tek başına irtifakın konusu olamaz. Taşınmaz lehine irtifak kural olarak tapuya tescille kurulur, resmi sözleşmeye dayanır ve tescilin terkini ya da taşınmazın yok olmasıyla sona erer. İntifa hakkı taşınır, taşınmaz, hak veya malvarlığı üzerinde tam yararlanma yetkisi sağlar; taşınırda zilyetliğin devri, alacakta alacağın devri, taşınmazda tescil gerekir. Oturma hakkı konuttan yararlanma sağlar ve kişiye sıkı bağlıdır. Üst hakkı, başkasının arazisinde yapı yapma veya mevcut yapıyı koruma yetkisidir. Taşınmaz yükü ise maliki yalnız taşınmazla sorumlu olacak biçimde verme veya yapma edimine bağlar.

Rehin hakkı, alacağı güvence altına alan sınırlı ayni haktır; borç ödenmezse alacaklı değerden tatmin olmayı ister, fakat borç ödenmedi diye rehinli şeyin mülkiyetinin kendiliğinden alacaklıya geçeceği kararlaştırılamaz. Taşınmaz rehni yalnız ipotek, ipotekli borç senedi veya irat senedi biçiminde kurulabilir; tapuya kayıtlı ve belirli taşınmazlar üzerinde tescille doğar. Güvence belirli alacak veya üst sınırla gösterilir, rehin derecesi alacaklının sırasını belirler, satış bedeli sıralarına göre dağıtılır. İpotek mevcut, doğması kesin veya olası alacakları güvence altına alabilir ve taşınmazın borçluya ait olması şart değildir. Taşınır rehni kural olarak zilyetliğin alacaklıya devriyle kurulur; taşınır rehninde alacaklı zilyetliği kaybeder ve üçüncü kişiden geri alamazsa rehin sona erer. Hapis hakkı, alacaklının borçluya ait ve rızayla zilyedi olduğu taşınırı borç ödeninceye kadar tutmasına imkan verir.