Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Danıştay Konu Anlatımı

Danıştay, idari yargı düzeninin en üst ve en karakteristik kurumlarından biridir.

Kanun onu Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ile görevlendirilmiş yüksek idare mahkemesi, danışma ve inceleme mercii olarak tanımlar.

Bu tanım Danıştayın yalnızca bir temyiz mahkemesi olmadığını gösterir.

Danıştay bir yandan idari yargı kararlarının hukuka uygunluğunu denetler, diğer yandan bazı idari davalara ilk derece mahkemesi olarak bakar ve bazı idari işlerde görüş bildiren danışma mercii olarak görev yapar.

Bu çok yönlü konum, Danıştayın idare hukuku ile idari yargılama usulü arasındaki merkezî rolünü açıklar.

Danıştayın bağımsızlığı kanunun başlangıç hükümlerinde özel olarak vurgulanır.

Danıştay bağımsızdır; yönetimi ve temsili Danıştay Başkanına aittir.

Yürütmeyle ilgili işleri Cumhurbaşkanlığı aracılığıyla yürütülür.

Bu ifade, Danıştayın idari işleyiş bakımından bazı bağlantıları bulunsa da yargısal niteliğinin bağımsızlık esasına dayandığını gösterir.

Danıştay meslek mensupları Danıştay Başkanı, Danıştay Başsavcısı, başkanvekili, daire başkanları ve üyelerden oluşur.

Bu kişiler yüksek mahkeme hâkimleri olarak Anayasa ve kanunların sağladığı teminat altında görev yaparlar.

Dolayısıyla Danıştayın kurumsal yapısı, yüksek mahkeme hâkimliği teminatıyla desteklenen bir yargı organı kimliği taşır.

Danıştayın karar organları geniş bir yapıya sahiptir.

Kanun daireleri, Danıştay Genel Kurulunu, İdari İşler Kurulunu, İdari Dava Daireleri Kurulunu, Vergi Dava Daireleri Kurulunu, İçtihatları Birleştirme Kurulunu, Başkanlar Kurulunu, Başkanlık Kurulunu, Yüksek Disiplin Kurulunu ve Disiplin Kurulunu karar organları arasında sayar.

Bu organlar farklı işlevlere sahiptir.

Daireler dava veya idari iş bölümlerinin temel çalışma birimleridir.

Genel Kurul seçim görevleri, içtüzük ve yönetmelikler gibi kanunda verilen görevleri yerine getirir.

Dava daireleri kurulları, idari ve vergi uyuşmazlıklarında belirli temyiz görevlerini üstlenir.

İçtihatları Birleştirme Kurulu ise Danıştay daireleri veya dava daireleri kurulları arasında aykırılık ya da uyuşmazlık doğduğunda içtihadın birleştirilmesi veya değiştirilmesi hakkında karar verebilir.

Daire yapısı Danıştayın günlük yargısal işleyişinde belirleyicidir.

Kanun Danıştayın dokuzu dava, biri idari daire olmak üzere on daireden oluştuğunu belirtir.

Her dairede bir başkan ve yeteri kadar üye bulunur.

Heyetler bir başkan ve dört üyenin katılmasıyla toplanır ve salt çoğunlukla karar verir; müzakereler gizlidir.

Dava dairelerinden üçüncü, dördüncü, yedinci ve dokuzuncu daireler vergi dava dairesi, diğer dava daireleri idari dava dairesi olarak görev yapar.

Daireler arasındaki iş bölümü, uyuşmazlığın kaynaklandığı mevzuat, zararın doğduğu işlem veya eylem, vergi ve benzeri mali yükümlerin kaynağı gibi ölçütlere göre belirlenir.

Danıştayın temel yargısal görevlerinden biri temyiz incelemesidir.

İdare ve vergi mahkemelerinin nihai kararları ile Danıştayın ilk derece sıfatıyla karara bağladığı uyuşmazlıklarda verilen nihai hükümler, temyiz aşamasında Danıştayın önüne gelir.

Bu aşamadaki inceleme, dosyadaki her olguyu yeniden kurmaktan çok, uygulanması gereken hukuk kuralının uygulanıp uygulanmadığını ve yanlış uygulanıp uygulanmadığını denetlemeye yönelir.

Bu sınırlama önemlidir; Danıştay temyizde olayın tamamını baştan gören sıradan bir mahkeme gibi değil, hukuki denetim yapan yüksek mahkeme gibi çalışır.

Böylece temyiz görevi, idari yargıda kararların hukuki çizgisini denetleyen üst mahkeme işlevi kazanır.

Danıştay bazı davalarda ilk derece mahkemesi olarak da görevlidir.

Kanun, Cumhurbaşkanı kararlarına, Cumhurbaşkanınca çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri dışındaki düzenleyici işlemlere, bakanlıklar ile kamu kuruluşları veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarınca çıkarılan ve ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlemlere karşı açılacak davaları bu kapsamda sayar.

Ayrıca Danıştay İdari Dairesi veya İdari İşler Kurulu kararları üzerine uygulanan eylem ve işlemler, birden çok idare veya vergi mahkemesinin yetki alanına giren işler, Danıştay Yüksek Disiplin Kurulu kararları ve bu kurulun görev alanıyla ilgili Danıştay Başkanlığı işlemleri de ilk derece görev alanında yer alır.

Tahkim yolu öngörülmeyen kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan idari davalar da Danıştayda görülür.

Danıştayın danışma ve inceleme işlevi idari işler alanında ortaya çıkar.

İdari işlere ilişkin uyuşmazlıklar ve görevler Birinci Daire ve İdari İşler Kurulunda görülür.

Birinci Daire, kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerini, kanunlarında Danıştaydan alınacağı yazılı bulunan düşünce isteklerini ve kanunda sayılan diğer idari işleri inceler; gereğine göre karar verir veya düşüncesini bildirir.

İdari İşler Kurulu da kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerini, kanunlarda kurulda görüşüleceği yazılı işleri, Danıştay idari daire ve kurulları arasında çıkacak görev uyuşmazlıklarını ve Danıştay Başkanının havale edeceği işleri inceler.

Kamu hizmeti imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında düşünce bildirme görevinin geliş tarihinden itibaren iki ay içinde sonuçlandırılması gerekir.

İçtihatları birleştirme mekanizması Danıştayın hukuk düzenindeki bütünleştirici rolünü gösterir.

Dava daireleri veya idari ve vergi dava daireleri kurullarının kararları arasında aykırılık ya da uyuşmazlık görülürse, Danıştay Başkanının havalesi üzerine ve Başsavcının düşüncesi alındıktan sonra kurul işi inceler.

Danıştay Başkanı, ilgili daireler, dava daireleri kurulları veya Başsavcı içtihatların birleştirilmesini isteyebilir; aykırı kararlarla ilgili kişiler de başvurabilir.