Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Görev ve Yetki Konu Anlatımı

Görev ve yetki, idari davanın esasına girilmeden önce doğru yargısal kapının belirlenmesini sağlar.

Görev, uyuşmazlığın idari yargının ve bu yargı içindeki hangi mahkeme türünün alanına girip girmediğiyle ilgilidir.

Yetki ise görevli mahkeme türleri içinde hangi yer mahkemesinin davaya bakacağını gösterir.

İYUK’un başlangıcında, Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinin görevine giren uyuşmazlıkların bu Kanundaki usullere tabi olduğu belirtilir.

Bu çerçeve, idari yargılama usulünün yalnızca dava açma ve karar verme aşamalarını değil, uyuşmazlığın doğru merciye yöneltilmesini de kapsadığını gösterir.

Dilekçe üzerine yapılan ilk incelemede görev ve yetki ilk sırada yer alır.

Dilekçeler, Danıştayda görevlendirilen tetkik hakimi, idare ve vergi mahkemelerinde ise mahkeme başkanı veya görevlendirilen üye tarafından belirli yönlerden incelenir; bu incelemenin başında görev ve yetki gelir.

Görevli olmayan veya yetkisiz mahkemede dava açılmışsa, mahkeme işin esasına geçmeden usuli karar verir.

İdari yargının görevli olduğu fakat yanlış mahkemeye gidildiği durumlarda dava, görev veya yetki yönünden reddedilerek dosya görevli veya yetkili mahkemeye gönderilir.

Buna karşılık adli yargının görevli olduğu konularda açılan dava reddedilir.

Bu ayrım, görevin yalnızca mahkemeler arası işbölümü olmadığını, bazen yargı düzenleri arasındaki sınırı da belirlediğini gösterir.

Genel yetki kuralı, özel bir kanun hükmü bulunmadığında yetkili mahkemeyi belirler.

Göreve ilişkin hükümler saklı kalmak üzere, özel kanunda yetkili idare mahkemesi gösterilmemişse yetkili mahkeme, dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.

İYUK, yetkinin kamu düzeninden olduğunu da belirtir.

Bu ifade, yetki meselesinin yalnızca tarafların tercihine bırakılmadığını; mahkemenin bunu kendiliğinden gözetebileceğini anlatır.

Ancak genel kural her uyuşmazlık için tek başına yeterli değildir; Kanun bazı uyuşmazlık türleri için özel yetki bağları kurar.

Kamu görevlileriyle ilgili davalarda yetki, işlemin türüne göre değişir.

Atama ve nakil davalarında yetkili mahkeme, kamu görevlisinin yeni veya eski görev yeri idare mahkemesidir.

Göreve son verme, emekli edilme veya görevden uzaklaştırma gibi görev ilişkisinin ağır biçimde etkilendiği işlemlerde yetkili mahkeme, kamu görevlisinin son görev yaptığı yer idare mahkemesidir.

Görevle ilişkinin kesilmesi sonucunu doğurmayan disiplin cezaları, ilerleme, yükselme, sicil, intibak, özlük ve parasal haklar ile mahalli idare organlarının geçici olarak görevden uzaklaştırılması gibi konularda ise ilgilinin görevli bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.

Hakim ve savcıların bazı mali, sosyal hak ve sicil konularında daha özel bir yetki kuralı ayrıca düzenlenmiştir.

Taşınmaz ve taşınır mallara ilişkin davalarda yetki, uyuşmazlık konusu malın bağlantı noktasına göre belirlenir.

İmar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat, iskan gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasında veya bunlara bağlı haklara ve kamu mallarına ilişkin davalarda yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Köy, belediye ve özel idareleri ilgilendiren mevzuatın uygulanmasına ilişkin davalarla sınır uyuşmazlıklarında da ilgili mülki idari birimin, köyün, belediyenin veya mahallenin bulunduğu yahut yeni bağlandığı yer mahkemesi esas alınır.

Taşınır mallara ilişkin davalarda ise taşınır malın bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.

Tam yargı davalarında yetki daha kademeli bir sistemle kurulur.

İdari sözleşmelerden doğanlar dışındaki tam yargı davalarında ilk olarak zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözümlemeye yetkili mahkeme aranır.

Zarar bayındırlık ve ulaştırma gibi bir hizmetten veya idarenin herhangi bir eyleminden doğmuşsa hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir.

Diğer hallerde davacının ikametgahının bulunduğu yer idare mahkemesi devreye girer.

Vergi uyuşmazlıklarında ise tarh ve tahakkuk işlemini yapan, ceza kesen, ödeme emrini düzenleyen veya diğer uyuşmazlıklarda dava konusu işlemi yapan dairenin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesi yetkilidir.

Görevsizlik ve yetkisizlik kararlarının ardından dosyanın nasıl ilerleyeceği de ayrıca düzenlenmiştir.

İdare ve vergi mahkemeleri, idari yargının görev alanına giren bir davada görevsizlik veya yetkisizlik nedeniyle davayı reddederse dosyayı Danıştaya veya görevli ve yetkili idare ya da vergi mahkemesine gönderir.

Görevsizlik sebebiyle gönderilen dosyada Danıştay davayı kendi görevi içinde görmezse, dosyanın yetkili ve görevli mahkemeye gönderilmesine karar verir.

Dosyanın gönderildiği mahkeme de kendisini görevsiz veya yetkisiz görürse, uyuşmazlık aynı bölge idare mahkemesi çevresindeyse bölge idare mahkemesince, değilse Danıştayca çözülür.

Bu kararlar kesindir ve ilgili mahkemelere bildirilir.

Merci tayini düzenlemesi, yetki meselesinin yalnızca klasik yetkisizlik kararlarıyla sınırlı olmadığını gösterir.

Yetkili mahkemenin davaya bakmasına fiili veya hukuki bir engel çıkarsa, iki mahkemenin yargı çevresi sınırlarında tereddüt edilirse veya iki mahkeme aynı davaya bakmaya yetkili olduklarına karar verirse dosya merci tayini için gönderilir.