Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Bölge İdare Mahkemeleri Konu Anlatımı

Bölge idare mahkemeleri, idari yargı teşkilatında ilk derece mahkemeleri ile Danıştay arasındaki ara denetim ve koordinasyon basamağını oluşturur.

Kanun, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerini bu kanunla verilen görevleri yerine getirmek üzere kurulmuş genel görevli bağımsız mahkemeler olarak tanımlar.

Bu tanım, bölge idare mahkemelerinin özel veya geçici kurul niteliğinde olmadığını, idari yargı düzeninin sürekli ve bağımsız mahkemeleri arasında yer aldığını gösterir.

İdare ve vergi mahkemelerinin verdiği bazı kararlar, doğrudan Danıştaya gitmeden önce bölge idare mahkemesi önünde istinaf denetimine tabi olur.

Kuruluş bakımından bölge idare mahkemeleri coğrafi durum ve iş hacmi ölçütlerine bağlanmıştır.

Kanuna göre bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleri, bölgelerin coğrafi durumları ve iş hacmi göz önünde tutularak Adalet Bakanlığınca kurulur ve yargı çevreleri tespit olunur.

Kuruluş ve yargı çevresinin belirlenmesinde ilgili bakanlıkların görüşleri alınır.

Kaldırma veya yargı çevresini değiştirme konusunda da belirli görüş ve karar süreci öngörülür.

Bu mahkemelerin kurulmaları, kaldırılmaları ve yargı çevrelerinin değiştirilmeleri hakkındaki kararların Resmî Gazete’de yayımlanması, mahkemelerin yargı çevresinin aleniyet ve hukuki belirlilik içinde saptanmasını sağlar.

Bölge idare mahkemelerinin teşkilatı çok parçalıdır.

Kanun, bu mahkemelerin başkanlık, başkanlar kurulu, daireler, bölge idare mahkemesi adalet komisyonu ve müdürlüklerden oluştuğunu belirtir.

Her bölge idare mahkemesinde biri idare, diğeri vergi olmak üzere en az iki daire bulunur.

Gerekli hâllerde daire sayısı artırılıp azaltılabilir.

Dairelerde bir başkan ve yeteri kadar üye bulunur.

Başkan ve üyelerin atanması Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından yapılır.

Bu yapı, bölge idare mahkemesinin yalnızca tek bir kuruldan ibaret olmadığını; idari uyuşmazlıklar ve vergi uyuşmazlıkları bakımından ihtisaslaşmaya elverişli dairelerden oluştuğunu gösterir.

Bölge idare mahkemesinin temel görevleri kanunda açıkça sayılmıştır.

Birincisi, istinaf başvurularını inceleyip karara bağlamaktır.

İstinaf, ilk derece mahkemesi kararının üst mahkeme önünde incelenmesi yoludur.

Bölge idare mahkemesi bu incelemeyle ilk derece yargılamasının hukuki ve usule ilişkin denetiminde görev alır.

İkincisi, yargı çevresindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev ve yetki uyuşmazlıklarını kesin karara bağlamaktır.

Bu görev, aynı yargı çevresindeki ilk derece mahkemeleri arasında davaya kimin bakacağı konusundaki belirsizliği ortadan kaldırır.

Üçüncüsü ise diğer kanunlarla verilen görevleri yapmaktır; bu ifade bölge idare mahkemesinin görev alanının yalnızca 2576 sayılı Kanunla sınırlı kalmayabileceğini gösterir.

Dairelerin görevleri, bölge idare mahkemesinin istinaf ve denetim fonksiyonunu somutlaştırır.

Daireler, ilk derece mahkemelerince verilen ve istinaf yolu açık olan nihai kararlara karşı yapılan istinaf başvurularını inceler.

Ayrıca ilk derece mahkemelerinin yürütmenin durdurulması istemleri hakkında verdiği kararlara karşı yapılan itirazları karara bağlar.

Yargı çevresi içindeki ilk derece mahkemeleri arasında görev ve yetki uyuşmazlıklarını çözer.

Bir mahkemenin davaya bakmasına hukuki veya fiili engel çıkarsa, iki mahkemenin yargı çevresi konusunda tereddüt doğarsa veya iki mahkeme aynı davaya bakmaya yetkili olduğunu söylerse, davanın başka bir mahkemeye nakli veya yetkili mahkemenin tayini konusunda da daire görev yapabilir.

Bölge idare mahkemesi başkanının görevi, mahkemenin yalnızca yargısal değil, kurumsal işleyişini de kapsar.

Başkan mahkemeyi temsil eder, başkanlar kuruluna ve adalet komisyonuna başkanlık eder, alınan kararları yürütür, mahkemenin uyumlu, verimli ve düzenli çalışmasını sağlamak için önlemler alır, genel yönetim işlerini yürütür ve personeli denetler ya da denetletir.

Ayrıca dairelerin benzer olaylarda kesin olarak verdiği kararlar arasındaki uyuşmazlığın giderilmesi için başkanlar kuruluna başvurabilir.

Daire başkanları ise dairelerinde işlerin makul süre içinde incelenmesini ve karara bağlanmasını sağlar, dosyaları üyelere havale eder ve kararların zamanında yazılmasını gözetir.

Üyeler kendilerine verilen dosyaları inceler, heyete sunar, görüş bildirir ve kararları yazar.

Başkanlar kurulu, bölge idare mahkemesinin iç tutarlılığını ve daireler arası koordinasyonu sağlayan organdır.

Kurul, bölge idare mahkemesi başkanı ile daire başkanlarından oluşur.

Daireler arasında çıkan iş bölümü uyuşmazlıklarını karara bağlar.

Benzer olaylarda bölge idare mahkemesi dairelerince verilen kesin kararlar arasında veya farklı bölge idare mahkemesi dairelerinin kesin kararları arasında aykırılık ya da uyuşmazlık bulunursa, belirli şartlarla Danıştaydan bu konuda karar verilmesini isteyebilir.

Bu görev, bölge idare mahkemelerinin yalnızca dosya çözen mahkemeler olmadığını, idari yargıda karar uyumuna katkı veren kurumlar olduğunu gösterir.

Toplantı ve karar düzeni de mahkemenin yargısal niteliğini tamamlar.

Her daire bir başkan ve iki üyenin katılımıyla toplanır; görüşmeler gizli yapılır ve kararlar çoğunlukla verilir.

Dairenin hukuki veya fiili nedenlerle toplanamaması hâlinde eksiklik diğer dairelerden veya gerektiğinde diğer bölge idare mahkemelerinden görevlendirilecek üyelerle tamamlanabilir.