Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) İdare ve Vergi Mahkemeleri Konu Anlatımı

İdare ve vergi mahkemeleri, idari yargı düzeninin ilk derece ayağını oluşturur.

Kanun, bölge idare mahkemeleriyle birlikte idare ve vergi mahkemelerini, verilen görevleri yerine getirmek üzere kurulmuş genel görevli bağımsız mahkemeler olarak tanımlar.

Bu tanım iki noktayı öne çıkarır.

Birincisi, bu mahkemeler idari yargının olağan ve sürekli mahkemeleridir; istisnai kurul veya idari komisyon değildir.

İkincisi, bağımsız mahkeme niteliği taşıdıkları için idarenin taraf olduğu uyuşmazlıkları yargısal usullerle çözerler.

İdare mahkemesi genel idari uyuşmazlıkların, vergi mahkemesi ise mali yükümlülük kaynaklı uyuşmazlıkların ilk inceleme yeridir.

Kuruluş bakımından idare ve vergi mahkemeleri, bölgenin coğrafi durumu ve iş hacmi dikkate alınarak kurulur.

Kanun bu mahkemelerin kuruluş ve yargı çevrelerinin tespitinde ilgili bakanlıkların görüşünün alınmasını, kurulma, kaldırılma ve yargı çevresi değişikliklerine ilişkin kararların Resmî Gazete’de yayımlanmasını öngörür.

Böylece mahkemenin hangi alanda ve hangi uyuşmazlıklarda görev yapacağı kamuya açık şekilde belirlenir.

Aynı yargı çevresinde birden fazla idare veya vergi mahkemesi faaliyet gösteriyorsa, özel kanunlarda başka hüküm yoksa ihtisaslaşmayı sağlamak amacıyla gelen işlerin yoğunluğu ve niteliğine göre mahkemeler arasında iş bölümü belirlenebilir.

Bu iş bölümü kararları Resmî Gazete’de yayımlanır ve mahkemeler tevzi edilen davalara bakmak zorundadır.

İdare ve vergi mahkemelerinin oluşumu sadedir.

Her mahkemede bir başkan ve yeteri kadar üye bulunur.

Mahkeme kurulları başkan ile iki üyeden oluşur; başkan bulunmadığında kıdemli üye başkana vekâlet eder.

Bu kurul yapısı, ilk derece idari yargılamanın heyet halinde yürütülmesini esas alır.

Bununla birlikte kanun bazı uyuşmazlıkların tek hâkim tarafından çözümlenmesini de düzenler.

Belirli parasal sınırı aşmayan konusu belli para içeren idari işlemlere karşı açılan iptal davaları ve tam yargı davaları idare mahkemesi hâkimlerinden biri tarafından; belirli mali uyuşmazlıklar ise vergi mahkemesi hâkimlerinden biri tarafından çözümlenir.

Bu tür davaların hâkimler arasında dağılımı, işlerde denge sağlanacak biçimde mahkeme başkanı tarafından önceden tespit edilir.

İdare mahkemelerinin görev alanı genel idari uyuşmazlıkları kapsar.

Kanuna göre idare mahkemeleri, vergi mahkemelerinin görevine giren davalarla ilk derecede Danıştayda çözümlenecek olanlar dışındaki iptal davalarını çözer.

İptal davası, idari işlemin hukuka aykırı olduğu iddiasıyla açılan ve işlemin ortadan kaldırılmasına yönelen dava türüdür.

İdare mahkemeleri ayrıca tam yargı davalarına bakar.

Tam yargı davası, idari eylem veya işlem sebebiyle ihlal edilen hakkın tazmini ya da yerine getirilmesi gibi sonuçlara yönelir.

Böylece idare mahkemesi hem işlemin hukuka uygunluğunu hem de idarenin faaliyetinden doğan zarar veya hak ihlali iddialarını ilk derece mahkemesi olarak inceler.

İdare mahkemelerinin üçüncü önemli görev alanı idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklardır.

Kanun, tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar hariç olmak üzere, kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden dolayı taraflar arasında çıkan uyuşmazlıklara ilişkin davaların idare mahkemelerinde çözüleceğini belirtir.

Bu düzenleme, idari sözleşmenin kamu hizmetiyle bağlantılı olduğunu ve uyuşmazlığın özel hukuk sözleşmesi mantığıyla değil, idari yargı içinde ele alınacağını gösterir.

Bunun dışında idare mahkemeleri diğer kanunlarla verilen işleri ve özel kanunlarda Danıştayın görevli olduğu belirtilmekle birlikte İdari Yargılama Usulü Kanunu ile idare mahkemelerinin görevli kılındığı davaları da çözer.

Vergi mahkemeleri ise görev alanı bakımından daha özel bir mahkeme türüdür.

Kanun, vergi mahkemelerinin genel bütçeye, il özel idarelerine, belediyelere ve köylere ait vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümler ile bunların zam ve cezaları ve tarifelere ilişkin davalara bakacağını belirtir.

Bu ifade vergi mahkemelerinin yalnızca dar anlamda vergi aslına değil, resim, harç, mali yüküm, zam, ceza ve tarife uyuşmazlıklarına da baktığını gösterir.

Ayrıca bu konularda 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun uygulanmasına ilişkin davalar da vergi mahkemesinin görevindedir.

Diğer kanunlarla verilen işler de bu mahkemelerin görev alanına eklenebilir.

Mahkeme başkanı ve üyelerinin görevleri, yargılamanın düzenli işlemesi için belirlenmiştir.

Mahkeme başkanları görüşme ve duruşmaları yönetir, düşünce ve görüşlerini bildirir, oylarını verir; mahkemede görevli bulunanların görevlerine devamını, düzenli çalışmalarını ve mahkeme işlerinin verimli şekilde yürütülmesini sağlar.

Her takvim yılı sonunda mahkemedeki işlerin durumu ve varsa aksaklıkların sebepleri hakkında bölge idare mahkemesi başkanlığına rapor verir ve gerekli gördüğü tedbirleri bildirir.

Üyeler ise kendilerine verilen dosyaları geciktirmeden inceler, mahkeme kuruluna açıklama yapar, düşünce ve görüş bildirir, oy verir, kararları yazar ve başkan tarafından verilen diğer mahkeme işlerini görür.

Mahkemelerin yazı işleri ve idari yapısı da yargılama faaliyetine bağlıdır.

Her mahkemede bir yazı işleri müdürlüğü kurulur; Adalet Bakanlığınca gerekli görülen yerlerde idari, mali ve teknik işlerle ilgili müdürlükler de oluşturulabilir.

Her müdürlükte bir müdür ve yeteri kadar memur bulunur.

Bu düzenlemeler yargısal kararın yalnızca hâkim heyetinden ibaret olmadığını, dosya akışı, tebligat, kayıt ve idari destek işlerinin de mahkeme teşkilatının parçası olduğunu gösterir.