Hâkim-Savcı Ceza Muhakemesi Hukuku (CMK) Arama ve Elkoyma Konu Anlatımı

Arama ve elkoyma, ceza muhakemesinde maddi gerçeğe ulaşmak için kullanılan fakat özel hayat, konut dokunulmazlığı, mülkiyet ve savunma hakkı üzerinde güçlü etkiler doğuran koruma tedbirleridir.

Aramanın temel eşiği makul şüphedir.

Şüpheli veya sanığın yakalanabileceği ya da suç delillerinin elde edilebileceği konusunda makul şüphe varsa kişinin üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir.

Makul şüphe, salt sezgi veya genel suçla mücadele amacı değildir; somut olayın koşullarından çıkarılabilen ve aramayı anlamlı kılan bir olasılık düzeyidir.

Arama kararı bu nedenle hem hedef kişi veya yeri hem de aramanın dayandığı fiili belirli kılmalıdır.

Şüpheli veya sanık dışındaki kişiler bakımından arama daha dar şartlara bağlanmıştır.

Başkasının üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait yerler, şüpheli ya da sanığın yakalanması veya delilin elde edilmesi amacıyla aranabilir; fakat aranan kişinin veya delilin o yerde bulunduğunu kabul ettirecek olaylar mevcut olmalıdır.

Bu ek koşul, üçüncü kişilerin soruşturmanın genel alanına sınırsız biçimde dahil edilmesini önler.

Ancak şüpheli veya sanığın bulunduğu yerler ve izlenirken girdiği yerler bakımından bu sınırlama uygulanmaz.

Çünkü bu durumlarda arama ile aranan kişi arasındaki bağlantı olayın akışından doğrudan çıkar.

Gece araması yasağı, konut, işyeri ve diğer kapalı yerlerde özel bir güvencedir.

Bu yerlerde gece vakti arama yapılamaz.

Suçüstü hâli, gecikmesinde sakınca bulunan durumlar, yakalanmış veya gözaltına alınmışken kaçan kişi ile tutuklu veya hükümlünün yeniden yakalanması amacıyla yapılan aramalar bu yasağın dışında tutulmuştur.

Arama kararı kural olarak hâkim tarafından verilir.

Gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle arama yapılabilir; savcıya ulaşılamayan hâllerde kolluk amirinin yazılı emri de bazı aramalar için yeterli olabilir.

Ancak konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda kolluk amirinin emri yeterli değildir; bu alanlarda hâkim kararı veya gecikmede sakınca hâlinde savcı emri gerekir.

Kolluk amiri emriyle yapılan arama sonuçlarının başsavcılığa derhal bildirilmesi, idari kolluk takdirini adli denetime bağlar.

Arama kararında aramaya sebep olan fiil, aranacak kişi, yer veya eşya ve kararın geçerli olacağı zaman süresi açıkça gösterilir.

Arama tutanağı işlemi yapanların kimliğini içerir.

Cumhuriyet savcısı olmadan konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapılacaksa, ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişinin hazır bulundurulması gerekir.

Aranan yerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada bulunabilir; yoksa temsilcisi, ayırt etme gücüne sahip yakını, birlikte oturan kişi veya komşusu hazır tutulur.

Üçüncü kişilerle ilgili aramada zilyede arama amacı önceden açıklanır.

Kişinin avukatının aramada bulunmasına engel olunamaz.

Arama sonunda istem üzerine işlemin hangi hukuki temele dayandığını, fiilin niteliğini, elkonulan veya koruma altına alınan eşyayı ve şüpheyi haklı kılan bir şey bulunmadıysa bunu gösteren belge verilir.

Bu belgeler, aramanın sonradan denetlenebilir olmasını sağlar.

Elkoyma, delil olarak yararlı görülen veya eşya ya da kazanç müsaderesine konu olabilecek malvarlığı değerlerinin muhafaza altına alınmasıdır.

Kişi bu tür eşyayı rızasıyla teslim etmezse elkoyma gündeme gelir.

İstenen şeyi göstermek ve teslim etmekle yükümlü olan kişi kaçınırsa disiplin hapsi hükümleri uygulanabilir; ancak şüpheli, sanık ve tanıklıktan çekinebilecek kişiler bu zorlamanın dışında tutulur.

Hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcı emriyle, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amiri emriyle elkoyma yapılabilir.

Hâkim kararı olmadan yapılan elkoyma yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur; hâkim elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde karar vermezse tedbir kendiliğinden kalkar.

Zilyet, her zaman hâkimden bu konuda karar verilmesini isteyebilir ve mağdura gecikmeden bildirim yapılır.

Bazı eşya ve yerler özel kurallara bağlıdır.

Şüpheli veya sanık ile tanıklıktan çekinebilecek kişiler arasındaki mektup ve belgeler, bu kişilerin nezdinde bulundukça elkonulamaz.

Devlet sırrı niteliğindeki belgeler mahkemeye karşı tümden gizli tutulamaz; ancak belirli ağır suçlarda mahkeme hâkimi veya heyeti tarafından incelenir ve yalnız isnadı aydınlatan bilgiler tutanağa geçirilir.

Avukat büroları ancak mahkeme kararıyla, kararda gösterilen olayla ilgili olarak ve Cumhuriyet savcısının denetiminde aranabilir; baro başkanı veya temsilci avukat hazır bulunur.

Avukat veya baro temsilcisi, elkonulmak istenen şeyin mesleki ilişkiye ait olduğunu ileri sürerse paket mühürlenir ve karar yetkili hâkim veya mahkemeye bırakılır.

Mesleki ilişki tespit edilirse eşya iade edilir ve işlem tutanakları ortadan kaldırılır.

Bu düzenleme savunma hakkının çekirdeğini korur.

Malvarlığı değerlerine elkoyma ise daha ağır bir ekonomik müdahaledir.

Taşınmaz, araç, banka hesabı, hak, alacak, kıymetli evrak, şirket payı, kiralık kasa ve diğer değerler için suçun işlendiğine ve bu değerlerin suçtan elde edildiğine dair somut delillere dayalı kuvvetli şüphe aranır.