Hâkim-Savcı Adli Yargı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Konu Anlatımı

Danıştay, idari yargı düzeninin tepesinde yer alan ve aynı zamanda idari danışma işlevi bulunan kurumdur. Danıştay Kanunu onu Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ile görevlendirilmiş yüksek idare mahkemesi, danışma ve inceleme mercii olarak tanımlar. Bağımsızdır; yönetimi ve temsili Danıştay Başkanına aittir. Meslek mensupları Başkan, Başsavcı, başkanvekilleri, daire başkanları ve üyelerden oluşur; bu kişiler yüksek mahkeme hakimleri olarak anayasa ve kanun güvencesi altında görev yapar. Danıştayın karar organları daireler, Genel Kurul, İdari İşler Kurulu, idari ve vergi dava daireleri kurulları, İçtihatları Birleştirme Kurulu, Başkanlar Kurulu, Başkanlık Kurulu, Yüksek Disiplin Kurulu ve Disiplin Kuruludur. Kurum hem bazı davalarda ilk derece mahkemesi olarak yargılama yapar hem de idari yargı kararları üzerinde temyiz mercii olarak çalışır; ayrıca kamu hizmeti imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri gibi idari işlerde görüş bildirir.

Bölge idare mahkemeleri, idari yargıda ilk derece mahkemeleri ile Danıştay arasındaki istinaf basamağını oluşturur. 2576 sayılı Kanun, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerini kanunla verilen görevleri yerine getirmek üzere kurulmuş genel görevli bağımsız mahkemeler olarak tanımlar. Bölge idare mahkemeleri coğrafi durum ve iş hacmi dikkate alınarak kurulur; yargı çevreleri de aynı çerçevede belirlenir. Güncel yapı başkanlık, başkanlar kurulu, daireler, bölge idare mahkemesi adalet komisyonu ve müdürlüklerden oluşur. Her bölge idare mahkemesinde biri idare, diğeri vergi olmak üzere en az iki daire bulunur. Temel görev, istinaf başvurularını inceleyip karara bağlamaktır. Ayrıca yargı çevresindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev ve yetki uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer ve kanunlarla verilen diğer görevleri yerine getirir.

İdare ve vergi mahkemeleri, idari yargının ilk derece mahkemeleridir. 2576 sayılı Kanun bu mahkemeleri bölge idare mahkemeleriyle birlikte genel görevli bağımsız mahkemeler olarak tanımlar. Kuruluşları, bölgelerin coğrafi durumları ve iş hacmi gözetilerek yapılır; birden fazla mahkemenin bulunduğu yerlerde iş bölümü ihtisaslaşma amacıyla belirlenebilir. İdare mahkemeleri, vergi mahkemelerinin görevine girenler ve ilk derecede Danıştayda çözülecek davalar dışında iptal davalarını, tam yargı davalarını ve tahkim yolu öngörülen imtiyaz sözleşmeleri hariç kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıkları çözer. Vergi mahkemeleri ise genel bütçe, il özel idaresi, belediye ve köylere ait vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler ile bunların zam, ceza, tarife ve tahsil uyuşmazlıklarına bakar.

İptal davası, hukuka aykırı olduğu ileri sürülen idari işlemin idari yargı tarafından geçmişe etkili biçimde ortadan kaldırılmasını amaçlayan dava türüdür. Kaynak metin, iptal davasını idari işlemler hakkında yetki, sebep, konu ve maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırılık bulunduğu iddiasıyla, menfaati ihlal edilenler tarafından açılan dava olarak açıklar. Bu davaya yalnızca tek yanlı idari işlemler konu olabilir; idari eylemler veya idari sözleşmeler iptal davasının doğrudan konusu değildir. İptal davası objektif niteliktedir, çünkü asıl denetim işlemin hukuka uygunluğu üzerinedir. Davacının kişisel bir zararını ispat etmesi değil, menfaat ihlalini göstermesi yeterlidir. Mahkeme dava sonunda ya başvuruyu reddeder ya da işlemi iptal eder. İptal kararı işlemi yapıldığı andan itibaren bütün hüküm ve sonuçlarıyla ortadan kaldırır.

Tam yargı davası, idari eylem ve işlemler nedeniyle kişisel hakları doğrudan doğruya ihlal edilen kişilerin uğradıkları zararın giderilmesi için idari yargıda açtıkları davadır. Kaynak metin bu davayı idareye karşı idari yargıda açılan tazminat davası olarak açıklar. İptal davasından farklı olarak tam yargı davasında yalnızca işlemin hukuka uygunluğu değil, davacının kişisel hakkına yönelen zarar ve bu zararın giderimi öne çıkar. Tek yanlı idari işlemler, idari eylemler ve idari sözleşmeler tam yargı davasına konu olabilir. Davanın öznel niteliği vardır; çünkü davacı kendi hakkının doğrudan ihlal edildiğini ileri sürer. Mahkeme dava sonunda ya ret ya da kabul kararı verir. Kabul halinde idarenin zarardan sorumlu olduğu sonucuna ulaşılır ve idare davacıya belirli miktarda tazminat ödemeye mahkum edilir.

İdari yargıda görev ve yetki, bir uyuşmazlığın hangi yargı kolunda ve hangi idari yargı merciinde çözüleceğini belirleyen ilk eşiktir. İdari yargı, idarenin idare hukuku alanındaki faaliyetlerinden doğan uyuşmazlıkları çözer; idari işlem, idari eylem ve idari sözleşmelerden kaynaklanan davalar bu alanın merkezindedir. İdare mahkemeleri genel görevli ilk derece mahkemeleridir; vergi mahkemeleri vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler ile bunların zam ve cezalarına ilişkin davalara bakar. Bölge idare mahkemeleri istinaf başvurularını inceler ve yargı çevresindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev ve yetki uyuşmazlıklarını kesin karara bağlar. Dava dilekçesi ilk incelemede görev ve yetki yönünden de ele alınır. Adli ve idari yargı mercileri arasında görev veya hüküm uyuşmazlığı doğarsa, bu uyuşmazlığı çözmek üzere Uyuşmazlık Mahkemesi devreye girer.

İdari yargılamada süreler, dilekçelerin karşı tarafa bildirilmesi, savunmaların alınması, kanun yollarına başvurulması ve kararların uygulanması için yargılamanın ritmini belirler. Dava dilekçesi ilk incelemeden geçerse davalı idareye gönderilir ve idarenin cevap süresi kural olarak 30 gündür. İvedi yargılama usulünde cevap süresi 15 gün, merkezi ve ortak sınavlara ilişkin davalarda 3 gündür. Davacı, idarenin cevabına 30 gün içinde cevap verebilir; davalı idarenin ikinci savunması için de 30 günlük süre vardır. Danıştay’ın ilk derece mahkemesi olarak baktığı davalarda savcının düşüncesine karşı taraflar 10 gün içinde görüş bildirebilir. İstinaf süresi tebliğden itibaren 30 gündür. Temyizde kural olarak 30 günlük süre, ivedi yargılamada 15 günlük süre, merkezi ve ortak sınav davalarında 5 günlük süre öne çıkar. İdare, esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararları tebliğden itibaren 30 gün içinde uygulamalıdır.

Yürütmenin durdurulması, idari işlemin iptal davası sonuçlanmadan önce uygulanmasının geçici olarak durdurulmasını sağlayan korumadır. İdari işlemler hukuka uygunluk karinesinden yararlanır; bu nedenle idari işleme karşı Danıştay’da veya idare mahkemelerinde dava açılması, kural olarak işlemin yürütülmesini durdurmaz. İşlem iptal edilinceye kadar hüküm ve sonuç doğurmaya devam eder. Yürütmenin durdurulması kararı için iki şart birlikte gerçekleşmelidir: idari işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması. Bu karar davacının talebi üzerine verilebilir. Karar, diğer mahkeme kararları gibi uygulanmak zorundadır. İdare, karar kendisine tebliğ edildiğinde en geç 30 gün içinde işlemi durdurmalıdır. Kararın uygulanmaması, idare aleyhine maddi ve manevi tazminat davasına yol açabilir.

İdari yargıda kanun yolları, yanlış olduğu ileri sürülen mahkeme kararlarının üst mercilerce yeniden incelenmesini sağlar. Olağan kanun yolları kesinleşmemiş nihai kararlara karşı işletilir; istinaf ve temyiz bu gruptadır. İstinaf genel kanun yolu hâline gelmiştir ve idare ile vergi mahkemesi kararlarına karşı kural olarak bölge idare mahkemesine başvurulur. İstinaf süresi tebliğden itibaren 30 gündür. Temyiz ise özel kanun yoludur; kanunda sayılan kararlar Danıştay’da temyiz edilebilir. Temyiz incelemesi hukuka uygunlukla sınırlıdır ve bozma nedenleri arasında görev-yetki dışında işe bakılması, hukuka aykırı karar verilmesi ve sonucu etkileyen usul hataları bulunur. Olağanüstü kanun yolları kesinleşmiş hükümlere yönelir. Kanun yararına temyiz yürürlükteki hukuka aykırı kesin kararları hedefler; yargılamanın yenilenmesi ise belirli sebepler varsa asıl mahkemeden istenir.