Hâkim-Savcı Adli Yargı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Konu Anlatımı

Hukuk Muhakemeleri Kanunu, mahkemelerin kuruluşunu doğrudan teşkilat kanunu gibi anlatmaz; fakat medeni yargılamada mahkemenin görev, yetki, çalışma düzeni, karar verme ve tutanak sistemi üzerinden nasıl işlediğini gösterir. Görev ancak kanunla düzenlenir ve görev kuralları kamu düzenindendir. Asliye hukuk mahkemesi, aksine düzenleme yoksa malvarlığı ve şahıs varlığına ilişkin davalarda genel görevli mahkemedir; sulh hukuk mahkemesi ise kira uyuşmazlıkları, ortaklığın giderilmesi, zilyetliğin korunması ve kanunun kendisine verdiği işler gibi belirli alanlarda görev yapar. Mahkeme yargılamayı hâkim eliyle sevk ve idare eder; zabıt kâtibi, tutanak, dosya düzeni ve kararın yazılması usulün kurumsal omurgasını oluşturur. Toplu mahkemelerde heyet, başkan ve üyeler arasındaki görev dağılımı ayrıca düzenlenir.

Görev, bir davaya hangi tür mahkemenin bakacağını belirleyen kanuni işbölümüdür. Hukuk Muhakemeleri Kanunu görev kurallarının ancak kanunla düzenleneceğini ve kamu düzeninden olduğunu belirtir. Bu nedenle tarafların anlaşmasıyla görevli mahkeme değiştirilemez; mahkeme de görev sorununu kendiliğinden gözetir. Asliye hukuk mahkemesi, dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı hakları ve şahıs varlığına ilişkin davalarda genel görevli mahkemedir; aksine düzenleme bulunmadıkça diğer dava ve işler için de görevli sayılır. Sulh hukuk mahkemesi ise kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi, yalnızca zilyetliğin korunmasına yönelik davalar ve kanunun açıkça kendisine verdiği işler bakımından görevlidir. Görevsizlik kararı verilirse dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi süresinde istenmelidir; aksi halde dava açılmamış sayılır.

Yetki, görevli mahkemeler arasında davaya hangi yer mahkemesinin bakacağını belirler. Genel kuralda dava, açıldığı anda davalının yerleşim yerinde bulunan mahkemede görülür; davalı gerçek kişi de olabilir tüzel kişi de olabilir. Bunun yanında sözleşmenin ifa yeri, haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer, şube işlemlerinde şubenin bulunduğu yer gibi özel yetki kuralları vardır. Bazı hallerde yetki kesin nitelik taşır; mirastan doğan belirli davalarda ölenin son yerleşim yeri, taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer, bazı tüzel kişi iç ilişki davalarında merkez ve can sigortalarında ilgili kişinin yerleşim yeri bu yapıya örnektir. Kesin yetkide mahkeme yetkiyi davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır. Kesin olmayan yetkide ise davalı yetki itirazını cevap dilekçesinde ve yetkili mahkemeyi göstererek ileri sürmelidir.

Hâkimin yasaklılığı ve reddi, yargılamanın tarafsız mahkeme önünde yürütülmesini güvence altına alır. Yasaklılıkta hâkim davaya bakamaz ve talep olmasa bile çekinmek zorundadır; kendisine ait veya doğrudan ya da dolaylı ilgili olduğu dava, eşinin, altsoy ve üstsoyunun, evlatlığının, belirli derece hısımlarının, nişanlısının davası ve taraflardan birinin vekili ya da yasal temsilcisi olarak hareket ettiği dava bu kapsamdadır. Ret ise hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli sebep bulunduğunda gündeme gelir. Hâkimin taraflardan birine öğüt vermesi, gereksiz görüş açıklaması, tanık, bilirkişi, hakem, arabulucu veya uzlaştırmacı olarak yer alması gibi haller ret sebebi sayılır. Ret talebi süresinde, dilekçeyle, sebep ve delilleri gösterilerek yapılır; kötü niyetli ret talepleri disiplin para cezası doğurabilir.

Eda davası, davacının mahkemeden davalının belirli bir davranışa mahkum edilmesini istediği dava türüdür. HMK’daki tanıma göre bu davranış bir şeyi vermek, bir şeyi yapmak veya bir şeyi yapmamak olabilir. Bu nedenle eda davasının merkezinde soyut bir hukuki durumun açıklanması değil, davalıya yönelen edim talebi bulunur. Dava, yargılamaya hakim ilkelerle birlikte anlaşılır: hakim taraflardan birinin talebi olmadan kendiliğinden davayı inceleyip karara bağlayamaz; tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır ve kanunda açıkça belirtilmedikçe talepten fazlasına veya başka bir şeye karar veremez. Tarafların açıklama ve ispat hakkı da hukuki dinlenilme hakkı içinde korunur. Böylece eda davası, davacının talep ettiği verme, yapma ya da yapmama sonucunun mahkeme önünde tartışıldığı ve kararın bu talep çerçevesinde kurulduğu dava türü olarak kavranır.

Tespit davası, mahkemeden bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığı ya da yokluğu yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesini isteme yoludur. Bu dava türünde esas amaç davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkum edilmesi değil, hukuki durumun belirlenmesidir. Kanun, tespit davası açanın, istisnai durumlar dışında, bu davayı açmakta hukuken korunmaya değer güncel bir yararının bulunmasını arar. Ayrıca maddi vakıalar tek başlarına tespit davasının konusu olamaz; dava bir hak, hukuki ilişki veya belge sahteliği ekseninde kurulmalıdır. Tasarruf ilkesi gereği dava talep üzerine incelenir; taleple bağlılık ilkesi mahkemenin karar sınırını çizer; hukuki dinlenilme hakkı tarafların açıklama ve ispat imkanını güvenceye alır. Bu nedenle tespit davası, somut ve güncel hukuki yararla sınırlı bir belirleme davasıdır.

İnşai dava, mahkemeden bir edimin yerine getirilmesini değil, hukuki durumun doğrudan değiştirilmesini isteme yoludur. Bu dava ile yeni bir hukuki durum yaratılması, mevcut durumun içeriğinin değiştirilmesi veya mevcut durumun ortadan kaldırılması talep edilir. İnşai davanın ayırt edici noktası, inşai hakkın ancak dava yoluyla kullanılmasının zorunlu olduğu hâllerde ortaya çıkmasıdır; yani hukuki sonuç tarafın tek başına açıklamasıyla değil, mahkeme hükmüyle gerçekleşir. Bu yönüyle eda davasından ayrılır, çünkü eda davası davalıyı vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm eder. Tespit davasından da ayrılır, çünkü tespit davası hukuki ilişkiyi belirlerken inşai dava onu dönüştürür. İnşai hükümlerin zaman bakımından etkisinde temel kural, kanunda aksi belirtilmedikçe geçmişe yürümemesidir.

Belirsiz alacak davası, davanın açıldığı tarihte alacağın miktarını veya değerini tam ve kesin biçimde belirlemesi davacıdan beklenemeyen ya da bunun imkânsız olduğu hâllerde başvurulan dava türüdür. Alacaklı yine de hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktar veya değeri göstermek zorundadır; dava tamamen sınırları belirsiz bir talep olarak açılamaz. Yargılama ilerledikçe karşı tarafın verdiği bilgi veya tahkikat sonucu alacağın tam ve kesin miktarı belirlenebilir hâle gelirse, hâkim tahkikat sona ermeden davacıya iki haftalık kesin süre verir. Davacı bu süre içinde iddianın genişletilmesi yasağına takılmadan talebini kesinleştirebilir. Bu yapılmazsa dava, başlangıçta talep sonucunda gösterilen miktar veya değer üzerinden görülür ve karara bağlanır; belirleyici sınır budur.

Dava şartları, mahkemenin uyuşmazlığın esasına girebilmesi için bulunması gereken temel usul koşullarıdır. Türk mahkemelerinin yargı hakkı, yargı yolunun caizliği, görev, kesin yetki, taraf ve dava ehliyeti, kanuni temsil, dava takip yetkisi, vekâlet ehliyeti ve vekâletname, gider avansı, teminat kararının yerine getirilmesi, hukuki yarar, derdestlik ve kesin hüküm bu çerçevede sayılır. Mahkeme dava şartlarını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; taraflar da eksikliği her zaman ileri sürebilir. Eksiklik giderilebilir nitelikteyse kesin süre verilir, giderilmezse dava usulden reddedilir. İlk itirazlar ise kesin yetki dışındaki yetki itirazı ve tahkim itirazından ibarettir. Davalı bunları cevap dilekçesinde toplamazsa, mahkeme artık bu itirazları dinlemez; inceleme dava şartlarından sonra ön sorun mantığıyla yapılır.

Yazılı yargılama usulü, davanın dava dilekçesinin kaydıyla açıldığı, tarafların iddia ve savunmalarını karşılıklı dilekçelerle kurduğu ve ardından ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve hüküm aşamalarına geçildiği temel usuldür. Dava dilekçesi vakıaları, delilleri, hukuki sebepleri ve açık talep sonucunu içermelidir; tamamlanabilir bazı eksiklikler için bir haftalık kesin süre verilir. Davalı dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftada cevap verir, şartları varsa bir ayı geçmeyen ek süre alabilir. Davacı cevaba cevap, davalı ikinci cevap dilekçesini iki haftalık sürelerle sunabilir. Ön incelemede dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, uyuşmazlık noktaları belirlenir, delil hazırlığı yapılır ve sulh veya arabuluculuk teşviki tutanağa geçirilir. Tahkikat delillerin incelendiği aşamadır; tahkikat bitince sözlü yargılama ve hüküm gelir.

Basit yargılama usulü, kanunda açıkça belirtilen veya HMK'da sayılan bazı dava ve işlerde uygulanan daha yoğunlaştırılmış yargılama düzenidir. Sulh hukuk mahkemelerinin görev alanına giren dava ve işler, dosya üzerinden karar verilebilen işler, geçici hukuki koruma talepleri, nafaka, velayet ve vesayet işleri, hizmet ilişkisinden doğan davalar, konkordato ve bazı yeniden yapılandırma davaları, tahkimle bağlantılı mahkeme işleri ve diğer kanunların yazılı usul dışı usul öngördüğü işler bu kapsamdadır. Dava ve cevap dilekçeyle verilir; cevap süresi iki haftadır ve ek süre en fazla iki haftadır. Taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi veremez. Deliller dilekçelerle birlikte gösterilir. Mahkeme mümkünse duruşmasız karar verir; duruşma yapılırsa tahkikat kural olarak sınırlı duruşma düzeni içinde tamamlanır.

İspat yükü, uyuşmazlığın çözümünde etkili çekişmeli vakıanın kanıtlanamaması riskinin hangi tarafa ait olduğunu gösterir. HMK'da ispatın konusu, tarafların üzerinde anlaşamadıkları ve uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek çekişmeli vakıalardır; herkesçe bilinen veya ikrar edilmiş vakıalar çekişmeli sayılmaz. Genel kurala göre ispat yükü, kanunda özel düzenleme yoksa, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Kanuni karineye dayanan taraf yalnız karinenin temelindeki vakıayı ispatlamakla yükümlüdür; kanunda istisna yoksa karşı taraf karinenin aksini ispat edebilir. Karşı ispat ise ispat yükünü taşıyan tarafın iddiasının doğru olmadığını göstermek için delil sunmaktır ve bunu yapan taraf ispat yükünü üstlenmiş sayılmaz; risk yer değiştirmez.

Kesin deliller, hâkimin serbest değerlendirme alanını kanuni olarak sınırlayan ve belirli koşullarda vakıanın ispatında bağlayıcı sonuç doğuran delillerdir. HMK, mahkeme önünde yapılan ikrarla vakıanın çekişmeli olmaktan çıkacağını ve ispat gerektirmeyeceğini kabul eder. Kanunun belirli delillerle ispatını emrettiği hususlar başka delillerle ispatlanamaz; senetle ispat zorunluluğu ve senede karşı tanıkla ispat yasağı bu sınırlamanın temel örnekleridir. İlamlar ve düzenleme şeklindeki noter senetleri sahteliği ispatlanmadıkça, bazı noter tasdikli veya yetkili memur belgeleri ise aksi ispatlanıncaya kadar kesin delil sayılır. Mahkemece ikrar edilen veya inkâr edenden çıktığı kabul edilen adi senetler de aksi ispat edilmedikçe kesin delildir. Yemin, çekişmeli ve kişiden kaynaklanan vakıalarda kesin sonuç doğurabilen özel bir ispat aracıdır.

Takdiri deliller, kanunun kesin ispat gücü bağlamadığı ve hâkimin diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirdiği ispat araçlarıdır. HMK'da genel kural, kanuni istisnalar dışında hâkimin delilleri serbestçe değerlendirmesidir. Tanık beyanı, bilirkişi oy ve görüşü, keşif ve uzman görüşü bu yapının başlıca örnekleridir. Tanıklıkta kişi davet üzerine gelmek, bildiklerini doğru söylemek ve gerektiğinde yemin etmekle yükümlüdür; belirli yakınlık, sır veya menfaat sebepleriyle tanıklıktan çekinme hükümleri ayrıca düzenlenmiştir. Bilirkişi, hukuk dışında özel veya teknik bilgi gereken hâllerde görevlendirilir ve raporu hâkimi bağlamaz. Keşifte hâkim uyuşmazlık konusunu bizzat duyu organlarıyla inceler. Uzman görüşü taraflarca alınabilir, fakat sırf bu nedenle ayrıca süre istenemez; değerlendirme serbesttir ve bağlayıcı değildir.

İstinaf, ilk derece mahkemesi kararının bölge adliye mahkemesinde denetlenmesini sağlayan kanun yoludur. HMK, istinafa kural olarak nihai kararlar için başvurulacağını kabul eder; ayrıca ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz taleplerinin reddi, bu kararların yüz yüze verilmesi veya yoklukta verildikten sonra itiraz üzerine karara bağlanması da istinaf kapsamına alınır. Malvarlığı davalarında kanunda gösterilen parasal kesinlik sınırı istinafı kapatabilir; manevi tazminat kararlarında ise miktar veya değere bakılmaksızın istinaf açıktır. Başvuru dilekçeyle yapılır, süre ilamın tebliğinden itibaren iki haftadır ve eksik giderler verilen kesin sürede tamamlanmazsa başvuru yapılmamış sayılır. Bölge adliye mahkemesi önce süre, kesinlik, şartlar ve gerekçe yokluğu gibi ön sorunları inceler. Esas incelemede kural, dilekçede gösterilen sebeplerle bağlılıktır; ancak kamu düzenine aykırılık resen gözetilir.

Temyiz, bölge adliye mahkemesi hukuk dairesinden verilen temyize elverişli nihai kararların Yargıtay tarafından denetlenmesidir. Başvuru süresi, kararın tebliğinden itibaren iki haftadır; hakem kararının iptali talebi üzerine verilen kararlar da kanundaki şartlarla temyize konu olabilir. Buna karşılık HMK bazı kararları temyize kapatır: belirli parasal sınırın altında kalan kararlar, geçici hukuki koruma kararları, çekişmesiz yargı işleri ve görev-yetki ya da yargı yeri belirlenmesine ilişkin kararlar bunlar arasındadır. Temyiz dilekçesinde karar bilgileri, tebliğ tarihi, karar özeti, temyiz sebepleri, gerekçe ve varsa duruşma isteği yer alır. İstinaftaki bazı dilekçe ve ön inceleme hükümleri temyizde kıyas yoluyla uygulanır. Temyiz icrayı kural olarak durdurmaz. Yargıtay, tarafların ileri sürdüğü temyiz sebepleriyle bağlı değildir; açık kanun aykırılıklarını da inceleyebilir ve kararını onama, düzelterek onama veya bozma biçiminde kurabilir.

Yargılamanın iadesi, kesin olarak verilmiş veya kesinleşmiş hükümlere karşı başvurulabilen olağanüstü bir yoldur. Bu yol, istinaf ve temyiz gibi karar henüz kesinleşmeden işletilen olağan kanun yollarından farklıdır; kesin hükmün ancak kanunda sayılan ağır sebeplerle yeniden ele alınmasını sağlar. HMK, sebepleri sınırlı biçimde düzenler: mahkemenin kanuna uygun oluşmaması, yasaklı hâkimin karara katılması, temsil yetkisi olmayan kişinin huzuruyla karar verilmesi, sonradan ele geçirilen belge, sahte senet, yalan tanıklık, gerçeğe aykırı bilirkişi veya tercüman beyanı, yalan yere yemin, dayanak hükmün ortadan kalkması, hile, aynı taraflar ve aynı sebep hakkında çelişik kesin hüküm ve AİHM kaynaklı ihlal tespiti bunlar arasındadır. Talep kararı veren mahkemece incelenir. Mahkeme süreyi, kesinleşmiş hüküm bulunup bulunmadığını ve sebebin kanunda yazılı olup olmadığını kendiliğinden denetler. Dava icrayı kendiliğinden durdurmaz; şartları varsa teminatla durdurma kararı verilebilir.

İhtiyati tedbir, uyuşmazlık konusu hak hakkında dava sonunu beklemenin hakkın elde edilmesini önemli ölçüde zorlaştıracağı, imkânsızlaştıracağı veya gecikme nedeniyle ciddi zarar doğuracağı durumlarda verilen geçici korumadır. Dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden, dava açıldıktan sonra ise yalnızca asıl davanın görüldüğü mahkemeden istenir. Talep eden, tedbir sebebini ve istediği tedbir türünü açıkça belirtmeli, esas bakımından haklılığını yaklaşık olarak ispat etmelidir. Hâkim, zorunluluk varsa karşı tarafı dinlemeden de karar verebilir. Tedbir; malın veya hakkın muhafazası, yediemine teslim, bir şeyin yapılması ya da yapılmaması gibi sakıncayı giderecek biçimde kurulabilir. Talep eden kural olarak teminat gösterir. Kararın uygulanması, tefhim veya tebliğden itibaren bir hafta içinde istenmezse tedbir kendiliğinden kalkar; dava öncesi tedbirde ayrıca iki hafta içinde esas dava açılmalıdır.

HMK içinde ihtiyati haciz, ayrıntılı şartları bu kanunda düzenlenen bir kurum olarak değil, geçici hukuki koruma alanına bağlanan ve kanun yolları ile tahkim bakımından sonuç doğuran bir karar türü olarak görünür. Kanun, ihtiyati haciz taleplerinin reddi kararlarını, karşı tarafın yüzüne karşı verilen ihtiyati haciz kararlarını ve yoklukta verilen ihtiyati haciz kararlarına itiraz üzerine verilen kararları istinafa açık sayar. Buna karşılık bölge adliye mahkemesinin geçici hukuki korumalar hakkında verdiği kararlar temyiz edilemez. HMK, tahkimde de ihtiyati haczi önemli bir zaman bağına bağlar: taraflardan biri mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz kararı almışsa iki hafta içinde tahkim davasını açmalıdır; aksi hâlde karar kendiliğinden ortadan kalkar. Bu çerçevede ihtiyati haciz, HMK bakımından geçici korumanın hızlı, sınırlı ve asıl yargılamaya bağlı niteliğini gösteren bir örnektir.

Delil tespiti, görülmekte olan davada henüz inceleme sırası gelmemiş veya ileride açılacak davada ileri sürülecek bir vakıanın önceden belirlenmesini sağlayan geçici hukuki korumadır. Keşif yapılması, bilirkişi incelemesi yaptırılması veya tanık ifadesi alınması bu yolla istenebilir. Talep için hukuki yarar gerekir; kanunda aksi açıkça öngörülmedikçe delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolacağı ya da ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimal dâhilindeyse hukuki yarar var sayılır. Dava açılmadan önce talep, esas davaya bakacak mahkemeden veya keşif ya da bilirkişi incelemesi yapılacak şeyin bulunduğu ya da tanığın oturduğu yer sulh mahkemesinden istenir. Dava açıldıktan sonra ise yalnızca davanın görüldüğü mahkeme yetkili ve görevlidir. Acele hâllerde karşı tarafa önceden tebligat yapılmadan tespit yapılabilir; sonra belgeler tebliğ edilir ve itiraz imkânı doğar.

HMK tahkimi, yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yerinin Türkiye olduğu uyuşmazlıklar için düzenler. Tahkim, tarafların sözleşme veya sözleşme dışı bir hukuki ilişkiden doğmuş ya da doğabilecek uyuşmazlıkların tamamını veya bir kısmını hakem ya da hakem kuruluna bırakmalarıdır. Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan veya taraf iradelerine tabi olmayan işlerden doğan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir. Tahkim sözleşmesi yazılı yapılır; ayrı bir sözleşme olabileceği gibi asıl sözleşmede tahkim şartı olarak da yer alabilir. Mahkemede dava açılırsa karşı taraf tahkim ilk itirazı ileri sürebilir; sözleşme hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse dava usulden reddedilir. HMK, arabuluculuğu ise ön inceleme ve basit yargılama aşamalarında mahkemenin tarafları sulh ve arabuluculuk hakkında aydınlatıp teşvik etmesi üzerinden görünür kılar; dava şartı niteliği HMK dışı özel düzenlemelerle tamamlanan bir usul bağlantısıdır.