Hâkim-Savcı Ceza Muhakemesi Hukuku (CMK) İtiraz Konu Anlatımı

İtiraz, ceza muhakemesinde özellikle hüküm dışındaki hâkim ve bazı mahkeme kararlarının hızlı biçimde denetlenmesini sağlayan olağan kanun yoludur.

Kanun, hâkim kararlarına karşı itirazı genel olarak açık tutar; mahkeme kararlarına karşı ise ancak kanunun gösterdiği hâllerde itiraz yoluna gidilebilir.

Bu ayrım önemlidir, çünkü her mahkeme kararı itirazla denetlenmez.

Hüküm niteliğindeki kararlar çoğu durumda istinaf veya temyiz sistemine tabidir.

İtiraz ise tutuklama, adli kontrol, arama, elkoyma, durma gibi ara nitelikli veya özel düzenlemeyle itiraza bağlanmış kararların süratli denetiminde işlev görür.

İnceleme merciinin dosya üzerinden hızlı karar vermesi, itirazı kısa süreli tedbirler bakımından etkili kılar.

Buna rağmen kararın gerekçeli olması denetimin anlamı için zorunludur.

İtiraz süresi ve şekli, kanunda ayrıca hüküm yoksa ilgilinin kararı öğrendiği günden itibaren iki haftadır.

Başvuru, kararı veren mercie dilekçe verilerek yapılabilir.

Ayrıca zabıt kâtibine beyanda bulunulması ve bu beyanın tutanağa geçirilmesi de mümkündür; tutanaktaki beyan ve imza mahkeme başkanı veya hâkim tarafından onaylanır.

Tutuklu kişiler bakımından kanun yoluna başvuruyu kolaylaştıran özel usul saklıdır.

Bu şekil kuralları, itirazın hem yazılı hem de tutanağa bağlı sözlü beyanla yapılabilmesini sağlayarak başvuru hakkını pratik hâle getirir.

Kararına itiraz edilen hâkim veya mahkemenin ilk değerlendirme yetkisi vardır.

Merci, itirazı haklı görürse kendi kararını düzeltir.

Haklı görmezse, en çok üç gün içinde itirazı incelemeye yetkili mercie gönderir.

Bu sistem, basit veya açık hataların üst mercie gitmeden düzeltilmesine imkân tanır; fakat kararında ısrar eden merciin başvuruyu bekletmesini engellemek için kısa gönderme süresi öngörür.

İtiraz incelemesinde yetkili merci, kararın kaynağına göre ayrıntılı biçimde belirlenir.

Sulh ceza hâkimliği kararlarında kural, aynı yerde birden fazla sulh ceza hâkimliği varsa numara itibarıyla izleyen hâkimliğin inceleme yapmasıdır; son numaralı hâkimlik için birinci hâkimlik devreye girer.

Tek hâkimlik bulunan yerlerde ağır ceza mahkemesinin varlığına göre başka sulh ceza hâkimliği belirlenir.

Tutuklama ve adli kontrol kararları için sulh ceza hâkimliği kararlarına ilişkin özel bir merci düzeni vardır.

Bu kararlara karşı yapılan itirazlar, sulh ceza hâkimliğinin yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimi tarafından incelenir.

Sulh ceza işleri asliye ceza hâkimi tarafından görülüyorsa, inceleme yetkisi ağır ceza mahkemesi başkanına geçer.

Asliye ceza mahkemesi hâkimi kararlarına yönelik itirazları yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi inceler.

Ağır ceza mahkemesi veya başkanı kararlarında, aynı yerde birden fazla daire varsa numara itibarıyla izleyen daire; tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi yetkilidir.

Naip hâkim kararlarında bağlı olunan ağır ceza mahkemesi başkanı, istinabe kararlarında ise yerel mahkeme başkanı veya mahkeme yetkili olur.

Bölge adliye mahkemesi ceza daireleri ve Yargıtay ceza dairelerinin esas mahkeme sıfatıyla verdikleri kararlarda da daire içi ve izleyen daire esasına dayanan özel sistem uygulanır.

İtirazın kararın yerine getirilmesine etkisi sınırlıdır.

Kural olarak itiraz, kararın uygulanmasını kendiliğinden geri bırakmaz.

Bu durum, özellikle soruşturma ve kovuşturmanın akışını durdurmamak için kabul edilmiştir.

Ancak kararına itiraz edilen makam veya itirazı inceleyecek merci, kararın yerine getirilmesinin geri bırakılmasına karar verebilir.

Böylece telafisi güç sonuç doğurabilecek durumlarda geçici koruma sağlanabilir.

Bu geri bırakma, itirazın otomatik sonucu değil, ayrıca verilmesi gereken bir karardır.

İtirazı inceleyecek merci, gerekli görürse başvuruyu Cumhuriyet savcısına ve karşı tarafa bildirerek yazılı cevap isteyebilir.

Ayrıca kendisi inceleme ve araştırma yapabilir veya gerekli gördüğü araştırmaların yapılmasını emredebilir.

Tutuklama ve salıverilme istemleriyle bağlantılı bazı itirazlarda savcıdan görüş alınırsa, bu görüş şüpheli, sanık veya müdafiine bildirilir ve üç gün içinde cevap verme imkânı tanınır.

Bu düzenleme, özgürlükle yakından ilgili kararlarda savcılık görüşünün tek taraflı biçimde dosyada kalmasını önler ve çelişmeli değerlendirmeyi güçlendirir.

İtiraz hakkında kanunda yazılı istisnalar saklı olmak üzere duruşma yapılmaksızın karar verilir.

Bu, itirazın hızlı ve dosya üzerinden işleyen karakterini gösterir.

Yine de merci gerekli görürse önce Cumhuriyet savcısını, sonra müdafi veya vekili dinleyebilir.

İtiraz yerinde görülürse merci yalnız bozmakla yetinmez; aynı zamanda itiraz konusu hakkında karar verir.

Bu özellik, itirazı salt geri gönderme yolundan ayırır ve başvurunun pratik sonuç doğurmasını sağlar.

Kararın mümkün olan en kısa sürede verilmesi gerekir.