Hâkim-Savcı Adli Yargı Medeni Hukuk Konu Anlatımı

Dürüstlük kuralı ve iyiniyet, Türk Medeni Kanunu'nun başlangıç hükümlerinde özel hukuk ilişkilerinin genel sınırını çizer. Kanun, herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymasını emreder; bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz. Bu nedenle hak sahibi olmak, hakkı sınırsız ve amacından kopuk biçimde kullanabilmek anlamına gelmez. İyiniyet ise kanunun iyiniyete hukuki sonuç bağladığı durumlarda asıl olan durumdur; kişi kural olarak iyiniyetli kabul edilir. Buna karşılık olayın koşullarının gerektirdiği dikkat ve araştırmayı ihmal eden kişi, iyiniyet korumasından yararlanamaz. Bu iki ilke, kanunun sözü ve özüyle uygulanması, hâkimin boşlukta örf ve âdet hukukuna veya kanun koyucu gibi kural kurmaya yönelmesi, takdir yetkisinde hukuka ve hakkaniyete göre karar vermesi, genel hükümlerin uygun düştükçe özel hukuk ilişkilerine yayılması ve ispat yüküyle birlikte özel hukukun temel çerçevesini oluşturur.

Hâkimin takdir yetkisi, kanunun her durumda tek ve mekanik bir sonuç göstermediği alanlarda devreye giren sınırlı bir karar verme alanıdır. Türk Medenî Kanunu, kanunun takdir yetkisi tanıdığı ya da durumun gereklerini ve haklı sebepleri dikkate almayı emrettiği konularda hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vereceğini söyler. Bu ifade, hâkimin kişisel beğenisine göre değil, hukuk düzeninin ilkelerine ve somut olayın adalet ihtiyacına göre hareket etmesi gerektiğini gösterir. Takdir yetkisi, kanunsuzluk hâlindeki kural yaratma görevinden farklıdır; burada kanun vardır, fakat sonucu belirlerken değerlendirme ister. Hâkim bu değerlendirmeyi dürüstlük, iyiniyet, hakkın kötüye kullanılmaması ve özel hukuk ilişkilerine uygun düşen genel hükümlerle birlikte düşünür.

İspat yükü, bir hakkın hangi olgulara dayandığını ileri süren tarafın bu olguların varlığını kanıtlama sorumluluğunu anlatır. Türk Medenî Kanunu, kanunda aksine bir hüküm olmadıkça taraflardan her birinin hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlü olduğunu kabul eder. Bu kural, davada kimin neyi söyleyeceğinden çok, ispat edilemeyen bir olgunun riskini kimin taşıyacağını belirler. Resmî sicil ve senetler ise belgeledikleri olguların doğruluğuna kanıt oluşturur; ancak içeriğin doğru olmadığı, kanun başka bir şekil öngörmedikçe herhangi bir şekle bağlı olmadan ispat edilebilir. Sağ olma, ölüm ve belirli anda hayatta bulunma gibi kişilik hâllerinde de iddiayı ileri süren kişi ispat yükünü taşır. Böylece iddia, dayanak olgu ve delil arasında doğrudan bağ kurulur.

Türk Medenî Kanunu, kanunun sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanacağını kabul ederek yorumun iki yönünü birlikte gösterir. Kanun metni yalnız kelimelerden ibaret değildir; hükmün amacı, sistem içindeki yeri ve düzenlediği menfaat dengesi de uygulamada dikkate alınır. Uygulanabilir bir hüküm yoksa hâkim önce örf ve âdet hukukuna bakar; bu da yoksa kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanması, yorumun hukukî birikimle beslenmesini sağlar. Medenî Kanun ve Borçlar Kanunu’nun genel nitelikli hükümleri de uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanır. Bu sistem, yorum, boşluk doldurma ve genel hüküm uygulamasını birbirinden ayırır.

Gerçek kişi, hukuk düzeninde insanın kişi olarak tanınmasını ifade eder. Türk Medenî Kanunu’na göre her insanın hak ehliyeti vardır ve bütün insanlar hukuk düzeninin sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olmada eşittir. Kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer; çocuk, sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetini elde eder. Doğum ve ölüm nüfus sicilindeki kayıtlarla ispatlanır, kayıt yoksa veya kayıt gerçeği yansıtmıyorsa gerçek durum her türlü kanıtla gösterilebilir. Gerçek kişilerin kişisel durumu resmî sicille belirlenir; bu sicilin tutulmasından doğan zararlar, kusurlu memura rücu edilmek kaydıyla Devletçe tazmin edilir. Gaiplik ve ölüm karinesi de kişiliğin sona ermesine bağlı sonuçları düzenler.

Hak ehliyeti ile fiil ehliyeti, gerçek kişinin hukuk düzenindeki konumunu iki ayrı düzeyde açıklar. Hak ehliyeti, her insanın haklara ve borçlara ehil olmasını ifade eder; bu bakımdan bütün insanlar hukuk düzeninin sınırları içinde eşittir. Fiil ehliyeti ise kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilmesi ve borç altına girebilmesidir. Ayırt etme gücüne sahip, kısıtlı olmayan ve ergin kişi fiil ehliyetine sahiptir; erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar, evlenme de kişiyi ergin kılar. On beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir. Ayırt etme gücü bulunmayanların fiilleri, kanundaki ayrık durumlar dışında hukukî sonuç doğurmaz. Ayırt etme gücü bulunan küçükler ve kısıtlılar ise sınırlı biçimde işlem yapabilir.

Kişiliğin korunması, kişinin hem kendi tasarruflarına hem de başkalarının hukuka aykırı saldırılarına karşı korunmasını kapsar. Türk Medenî Kanunu, kimsenin hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemeyeceğini, özgürlüklerinden vazgeçemeyeceğini ve onları hukuka ya da ahlâka aykırı olarak sınırlayamayacağını düzenler. Kişilik hakkına hukuka aykırı saldırı olduğunda kişi hâkimden korunma isteyebilir. Saldırı, rıza, daha üstün özel veya kamusal yarar ya da kanunun verdiği yetkinin kullanılmasıyla haklı kılınmadıkça hukuka aykırıdır. Davacı saldırı tehlikesinin önlenmesini, süren saldırıya son verilmesini, etkileri devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespitini, ayrıca maddî ve manevî tazminat gibi sonuçları isteyebilir. Kararın bildirilmesi veya yayımlanması da talep edilebilir. Bu koruma kişinin hukukî bütünlüğünü güvenceye alır.

Ad ve yerleşim yeri, gerçek kişinin hukuk düzeninde tanınması ve hukukî ilişkilerinin belirlenmesi bakımından temel kişisel unsurlardır. Adı çekişmeli olan kişi hakkının tespitini dava edebilir; adı haksız kullanılan kişi bu kullanıma son verilmesini, kusur varsa maddî zararının giderilmesini ve haksızlığın niteliği gerektiriyorsa manevî tazminat isteyebilir. Adın değiştirilmesi ancak haklı sebeple hâkimden istenebilir; ad değişmekle kişisel durum değişmez. Yerleşim yeri ise kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir ve kural olarak aynı anda birden çok yerleşim yeri olmaz. Çocuk, vesayet altındaki kişi ve kurumlarda bulunan kişiler bakımından kanun özel yerleşim yeri kuralları getirir. Yerleşim yerinin değiştirilmesi yeni yerin edinilmesine bağlıdır. Bu kurallar hukukî güvenliği destekler.

Tüzel kişiler, başlı başına bir varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ile belirli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal topluluklarının özel hükümler uyarınca kişilik kazanmasıyla ortaya çıkar. Kişi veya mal topluluğunun amacı hukuk düzeniyle ya da ahlâk ölçüsüyle bağdaşmıyorsa, ona bağımsız kişilik tanınmaz. Tüzel kişiler, insana özgü cins, yaş ve hısımlık gibi niteliklere bağlı olanlar dışında bütün haklara ve borçlara ehildir. Fiil ehliyeti ise kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olunmasıyla kazanılır. Tüzel kişinin iradesi organları aracılığıyla açıklanır; organlar hukukî işlemleri ve diğer fiilleriyle tüzel kişiyi borç altına sokar, kendi kusurlarından dolayı ayrıca kişisel olarak sorumlu olur. Sona ermede kişilik tasfiye amacıyla sınırlı biçimde devam eder.

Dernek ve vakıf, Türk Medeni Kanunu'nda tüzel kişiliğin iki farklı görünümünü temsil eder. Dernek, en az yedi gerçek veya tüzel kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek için bilgi ve çalışmalarını sürekli biçimde birleştirmesiyle kurulan kişi topluluğudur. Vakıf ise gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemesiyle oluşan mal topluluğudur. Dernekte kurucuların iradesi ve üyelik yapısı öne çıkar; vakıfta özgülenen malvarlığı, vakıf senedi ve tescil belirleyicidir. Her iki yapıda da amaç hukuka, ahlaka ve kanunun çizdiği sınırlara aykırı olamaz. Dernek kuruluş bildiriminin mülki amire verilmesiyle tüzel kişilik kazanırken, vakıf yerleşim yeri mahkemesi siciline tescille kişilik kazanır. Bu nedenle iki kurum aynı tüzel kişilik başlığı altında yer alsa da kuruluş mantığı, iç örgütlenmesi, üyelik veya yararlanma ilişkisi ve sona erme yolları bakımından farklı çalışır.

Nişanlanma, Türk Medeni Kanunu'nda evlenme vaadiyle kurulan aile hukuku ilişkisi olarak düzenlenir; fakat bu ilişki kişiyi evlenmeye zorlayan bir borç doğurmaz. Küçük veya kısıtlı nişanlanmışsa, yasal temsilci rızası bulunmadıkça nişanlanma onu bağlamaz. Nişanlılık evlenmeye zorlama davası vermez; evlenmeden kaçınma için kararlaştırılan cayma tazminatı veya ceza şartı dava edilemez, ancak yapılmış ödemeler geri de istenemez. Buna karşılık nişanın haksız veya taraflardan birine yükletilebilen sebeple bozulması, dürüstlük kuralı çerçevesinde maddi tazminat sorumluluğu doğurabilir. Kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf uygun manevi tazminat isteyebilir. Evlenme dışında sona ermede alışılmışın dışındaki hediyelerin geri verilmesi gündeme gelir. Bu haklar, nişanlılığın sona ermesinden itibaren bir yıllık zamanaşımına bağlıdır.

Evlenme, Türk Medeni Kanunu'nda yalnız tarafların istemesine bırakılmış fiili bir birliktelik değil, ehliyet, engel, başvuru, tören ve butlan hükümleriyle kurulan resmi aile hukuku statüsüdür. Erkek ve kadın on yedi yaşını doldurmadıkça evlenemez; olağanüstü durum ve pek önemli sebep varsa hâkim on altı yaşını doldurmuş kişi için izin verebilir. Ayırt etme gücü bulunmayanlar evlenemez; küçük ve kısıtlı yasal temsilci iznine muhtaçtır. Üstsoy-altsoy, kardeşler ve belirli yansoy hısımları, kayın hısımlığının bazı dereceleri ve evlat edinme ilişkisi evlenme engeli oluşturur. Önceki evliliğin sona erdiği ispatlanmalı, kadın için üç yüz günlük bekleme süresi ve akıl hastalığı bakımından sağlık raporu kuralları dikkate alınmalıdır. Evlenme, evlendirme memurunun taraflara evlenme iradesini sorması ve olumlu sözlü cevapların verilmesiyle oluşur; butlan sebepleri ise evliliği ancak hâkim kararıyla sona erdirir.

Evliliğin genel hükümleri, evlenmeyle kurulan birliğin eşler arasındaki hak ve yükümlülüklerini belirler. Türk Medeni Kanunu'na göre eşler evlilik birliğinin mutluluğunu birlikte sağlamak, çocukların bakımına, eğitimine ve gözetimine beraberce özen göstermek, birlikte yaşamak, sadık kalmak ve birbirine yardımcı olmak zorundadır. Konut eşlerce birlikte seçilir; birlik beraberce yönetilir ve giderlere güçleri oranında emek ve malvarlığıyla katılınır. Ortak yaşam devam ederken her eş ailenin sürekli ihtiyaçları için birliği temsil edebilir; bu yetkinin kullanıldığı hâllerde eşler üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumlu olur. Aile konutu özel koruma altındadır: diğer eşin açık rızası olmadan kira sözleşmesi feshedilemez, konut devredilemez veya haklar sınırlandırılamaz. Birlik yükümlülükleri aksarsa hâkim uyarı, uzlaştırma, parasal katkı, ayrı yaşama, borçlulara emir ve tasarruf sınırlaması gibi önlemler alabilir.

Mal rejimleri, evlilik içinde eşlerin malvarlığı değerlerinin hangi kurallara göre yönetileceğini, borçlardan nasıl sorumlu olunacağını ve rejim sona erdiğinde tasfiyenin nasıl yapılacağını belirler. Türk Medeni Kanunu'nda yasal rejim edinilmiş mallara katılmadır; eşler mal rejimi sözleşmesiyle kanunda öngörülen başka rejimleri seçebilir, kaldırabilir veya değiştirebilir. Sözleşme ayırt etme gücüne sahip kişilerce yapılır; küçük ve kısıtlılar yasal temsilci rızasına ihtiyaç duyar. Şekil kuralı noterde düzenleme veya onaylama olmakla birlikte, evlenme başvurusu sırasında yazılı bildirimle seçim yapılabilir. Haklı sebep, iflas veya haciz gibi hâllerde olağanüstü mal ayrılığına geçilebilir. Edinilmiş mallara katılma rejiminde edinilmiş mallar ile kişisel mallar ayrılır, aksi ispatlanmadıkça mallar edinilmiş sayılır ve artık değerin yarısı üzerinde katılma hakkı doğar. Mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığı ise yönetim, paylaşım ve sorumluluk bakımından farklı sonuçlar doğurur.

Boşanma, mevcut evliliği hâkim kararıyla sona erdiren ve hem eşler hem çocuklar bakımından sonuç doğuran aile hukuku kurumudur. Türk Medeni Kanunu zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk, akıl hastalığı ve evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebeplerini düzenler. Bazı sebeplerde dava hakkı öğrenmeden itibaren altı ay ve olaydan itibaren beş yıl içinde düşer; affeden tarafın dava hakkı yoktur. Terkte ayrılığın en az altı ay sürmesi, ihtarın sonuçsuz kalması ve dava zamanlamasına ilişkin özel kurallar aranır. Boşanma davasında eş boşanma veya ayrılık isteyebilir; hâkim dava süresince barınma, geçim, malların yönetimi ve çocukların korunması için geçici önlemleri resen alır. Boşanma kesinleşince soyadı, tazminat, yoksulluk nafakası, mal rejimi tasfiyesi, miras hakları, velayet, kişisel ilişki ve çocuk giderlerine katılma sonuçları ortaya çıkar.

Soybağı, çocuk ile ana ve baba arasındaki hukuki bağın nasıl kurulduğunu ve bu bağın hangi sonuçları doğurduğunu belirler. Ana ile soybağı doğumla kurulur; baba ile soybağı ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur. Evlat edinme de soybağı kuran ayrı bir yoldur. Evlilik devam ederken veya evlilik sona erdikten sonra üç yüz gün içinde doğan çocuğun babası koca sayılır; bu karine soybağının reddi davasıyla çürütülebilir. Çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüşse davacı kocanın baba olmadığını ispat eder; evlenmeden önce veya ayrı yaşama sırasında ana rahmine düşmüşse ispat düzeni farklılaşır. Evlilik dışı çocuk, ana ve babasının sonradan evlenmesiyle evlilik içinde doğan çocuk hükümlerine tabi olur. Tanıma, babanın resmi beyanıyla; babalık hükmü ise ana veya çocuğun açtığı dava sonucunda kurulur. Soybağı hükümleri soyadı, karşılıklı aile yükümlülükleri, kişisel ilişki ve bakım giderlerini de kapsar.

Velayet, ergin olmayan çocuğun kişiliği, eğitimi, temsili ve malları üzerinde ana ve babaya tanınan hak ve yükümlülükler bütünüdür. Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır; yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz. Evlilik devam ederken ana ve baba velayeti birlikte kullanır; ortak hayata son verilmiş veya ayrılık gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir. Ana ve baba evli değilse velayet kural olarak anaya aittir; ana küçük, kısıtlı, ölmüş veya velayet kendisinden alınmışsa hâkim çocuğun menfaatine göre vasi atar ya da velayeti babaya verir. Velayetin kapsamı çocuğun bakım ve eğitimi, dini eğitimi, üçüncü kişilere karşı temsili, fiil ehliyeti ve aile adına işlem yapabilmesini içerir. Çocuğun menfaati tehlikeye düşerse hâkim koruma önlemleri alır; gerekli hâllerde çocuğu aile yanına veya kuruma yerleştirir, son çare olarak velayeti kaldırır.

Vesayet, velayet altında bulunmayan küçükler ile korunması gereken kısıtlılar için kurulan kişisel ve malvarlıksal koruma düzenidir. Bu düzende vesayet daireleri, vasi ve kayyım birlikte işler; vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı ise asliye hukuk mahkemesidir. Vasi, vesayet altındaki kişinin kişiliğini ve malvarlığını korur, onu hukuki işlemlerde temsil eder ve malvarlığını iyi bir yönetici gibi yönetir. Vesayeti gerektiren haller küçüklük, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, savurganlık, bağımlılık, kötü yönetim, bazı hapis halleri ve kişinin kendi isteğiyle kısıtlanması gibi sebeplerden doğabilir. Sistem yalnızca vasi atamakla sınırlı değildir; defter tutma, izin mekanizması, hesap denetimi, şikayet ve itiraz yolları, sorumluluk ve vesayetin sona ermesi hükümleriyle korunan kişinin menfaatini sürekli gözetir.

Nafaka, Türk Medeni Kanunu'nda hem çocukların bakım giderleri hem de aile hısımları arasındaki yardım yükümlülüğü bakımından düzenlenen bir geçim desteğidir. Çocuk nafakasında ölçü, çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme gücüdür; çocuk ergin olsa bile eğitimi sürüyorsa ana ve baba durumun gerektirdiği ölçüde bakım borcunu sürdürür. Nafaka her ay peşin ödenir ve koşullar değişirse hâkim istem üzerine miktarı yeniden belirleyebilir veya nafakayı kaldırabilir. Yardım nafakasında ise herkes, yardım edilmediğinde yoksulluğa düşecek üstsoyuna, altsoyuna ve kardeşlerine karşı yükümlüdür; kardeşlerin yükümlülüğü refah içinde olmalarına bağlıdır. Dava, mirasçılıktaki sıra gözetilerek ve taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılır. Hâkim, hakkaniyet gerektirirse yükümlülüğü azaltabilir veya kaldırabilir.

Yasal mirasçılık, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufu olmasa bile mirasın kimlere geçeceğini belirleyen kanuni düzendir. Türk Medeni Kanunu önce kan hısımlarını zümreler halinde sıralar. Birinci derece mirasçılar altsoydur ve çocuklar eşit mirasçıdır; mirasbırakandan önce ölen çocuğun yerini kendi altsoyu halefiyet yoluyla alır. Altsoy yoksa ana ve baba zümresi, onlar da yoksa büyük ana ve büyük baba zümresi devreye girer. Baba yönünden mirasçılıkta belirleyici olan evlilik içinde doğum değil, tanıma veya mahkeme kararıyla soybağının hukuken kurulmuş olmasıdır. Sağ kalan eş tek başına ayrı bir zümre değildir; hangi zümreyle birlikte mirasçı olduğuna göre dörtte bir, yarım, dörtte üç veya tamam oranında pay alır. Evlatlık ve altsoyu evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur; mirasçı yoksa miras Devlete geçer.

Ölüme bağlı tasarruflar, mirasbırakanın ölümünden sonra sonuç doğurmak üzere mirası üzerinde irade açıklamasıdır. Türk Medeni Kanunu bu tasarrufları vasiyetname ve miras sözleşmesi ekseninde düzenler. Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip olmak ve on beş yaşını doldurmak yeterliyken, miras sözleşmesi yapabilmek için ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama gerekir. Tasarruf yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisi altında yapılmışsa geçersizdir; fakat mirasbırakan bu etkiyi öğrendikten veya etkiden kurtulduktan sonra bir yıl içinde dönmezse tasarruf geçerli sayılır. Mirasbırakan tasarruf özgürlüğü sınırları içinde mirasçı atayabilir, belirli mal bırakabilir, koşul ve yükleme koyabilir, yedek veya artmirasçı belirleyebilir, vakıf kurabilir ya da miras sözleşmesi yapabilir. Şekil kuralları özellikle vasiyetnamelerde ve miras sözleşmesinde geçerlilik bakımından belirleyicidir.

Saklı pay, mirasbırakanın ölüme bağlı veya tenkise tabi sağlararası kazandırmalarıyla tamamen bertaraf edemeyeceği mirasçı korumasıdır. Türk Medeni Kanunu'na göre altsoy için saklı pay yasal miras payının yarısı, ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri, sağ kalan eş için ise altsoy veya ana baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda yasal miras payının tamamı, diğer hallerde dörtte üçüdür. Tasarruf edilebilir kısım terekenin ölüm günündeki durumuna göre hesaplanır; borçlar, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile birlikte yaşayan ve bakılan kişilerin üç aylık giderleri indirilir. Saklı pay karşılığını alamayan mirasçı, tasarruf edilebilir kısmı aşan tasarrufların tenkisini dava edebilir. Tenkis önce ölüme bağlı tasarruflardan, yetmezse en yeni sağlararası kazandırmadan başlayarak yapılır.

Mirasın geçmesi, mirasın mirasbırakanın ölümüyle açılması ve terekenin hak sahiplerine kanun gereği intikal etmesi sürecidir. Miras, malvarlığının tamamı için mirasbırakanın yerleşim yerinde açılır; iptal, tenkis, paylaşma ve miras sebebiyle istihkak davaları da bu yer mahkemesinde görülür. Mirasçılık, ölüm anında hak sahibi olabilecek durumda bulunmayı ve kural olarak yaşayan bir kişi olmayı gerektirir; cenin ise ancak sağ doğarsa bu halkaya katılır. Mirasçılar ölümle mirası bir bütün olarak kazanır; ayni haklar, alacaklar, diğer malvarlığı hakları, zilyetlikler ve borçlar kanun gereği onlara geçer. Buna karşılık yasal ve atanmış mirasçılar üç ay içinde mirası reddedebilir. Tereke mallarının korunması için sulh hâkimi yazım, mühürleme, resmen yönetim ve vasiyetnamenin açılması gibi önlemler alabilir. Resmi defter ve resmi tasfiye, borç riskini yönetmeye yarayan özel yollardır.

Mirasın paylaşılması, birden çok mirasçı arasında ölümle doğan miras ortaklığının sona erdirilerek tereke değerlerinin paylara dönüştürülmesidir. Miras geçince, paylaşmaya kadar mirasçılar terekedeki hak ve borçları kapsayan bir ortaklık içinde elbirliğiyle hak sahibi olur ve terekeye ait haklar üzerinde birlikte tasarruf eder. Mirasçılardan her biri, sözleşme veya kanun gereği ortaklığı sürdürmek zorunda olmadıkça her zaman paylaşma isteyebilir. Paylaşma derhal yapılırsa malın veya terekenin değeri önemli ölçüde azalacaksa sulh hâkimi erteleme kararı verebilir. Mirasçılar paylaşmanın biçimini serbestçe kararlaştırır; anlaşma yoksa paylar mirasçı veya ortak kök sayısınca oluşturulur, özgüleme anlaşmayla, olmazsa kura ile yapılır. Bölünemeyen mal mirasçılardan birine özgülenebilir veya satılıp bedeli bölüştürülebilir. Paylaşma sözleşmesinin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır.

Zilyetlik, bir şey üzerinde fiili hâkimiyet bulunmasıdır; taşınmaz irtifak hakları ve taşınmaz yüklerinde hakkın fiilen kullanılması da zilyetlik sayılır. Türk Medeni Kanunu zilyetliği sadece eşya üzerindeki fiili durum olarak bırakmaz, ona koruma ve karine sonuçları bağlar. Malik sıfatıyla zilyet olan asli zilyet, sınırlı ayni hak veya kişisel hak nedeniyle şeyi elinde bulunduran feri zilyettir; fiili hâkimiyeti doğrudan sürdüren dolaysız, başkası aracılığıyla sürdüren dolaylı zilyettir. Zilyetlik teslimle, temsilciye teslimle, teslimsiz devirle veya emtiayı temsil eden senetlerin teslimiyle devredilebilir. Zilyet gasp ve saldırıyı orantılı kuvvetle defedebilir, geri verme veya saldırının önlenmesi davaları açabilir. Taşınırlarda zilyetlik mülkiyet karinesi yaratır; iyiniyetli zilyet ve iyiniyetli olmayan zilyet geri verme ve giderler bakımından farklı sorumluluk rejimlerine tabidir.

Tapu sicili, taşınmazlar üzerindeki hakların görünür ve güvenilir biçimde izlenmesini sağlayan resmî düzendir. Bu düzen tapu kütüğü, kat mülkiyeti kütüğü, yevmiye defteri, dayanak belgeler ve plânlardan oluşur; arazi, bağımsız ve sürekli haklar ile kat mülkiyetine konu bağımsız bölümler sicile taşınmaz olarak kaydedilir. Sicil alenidir: ilgisini inanılır kılan kişi kayıt ve belgeleri inceleyebilir, kimse sicildeki kaydı bilmediğini ileri süremez. Aynî haklar kural olarak tescille doğar, sırasını ve tarihini tescilden alır. İyiniyetle sicile güvenerek hak kazanan üçüncü kişi korunur; buna karşılık yolsuz tescili bilen veya bilmesi gereken kişi bu kayda dayanamaz. Yolsuz tescil, terkin veya değişiklik yüzünden aynî hakkı zedelenen kişi sicilin düzeltilmesini dava edebilir. Tapu sicilinin tutulmasından doğan zararlardan Devlet sorumludur ve kusurlu görevlilere rücu edebilir.

Mülkiyet hakkı, malike hukuk düzeninin sınırları içinde şeyi kullanma, ondan yararlanma ve şey üzerinde tasarrufta bulunma yetkisi verir. Malik, şeyi haksız elinde tutana karşı istihkak davası; haksız müdahaleye karşı elatmanın önlenmesi davası açabilir. Hak, asıl şeyle sınırlı değildir: bütünleyici parçalar, doğal ürünler ve aksi belirtilmedikçe eklentiler mülkiyetin kapsamına girer. Bir şey üzerinde birden çok kişi malik olduğunda paylı mülkiyet veya elbirliği mülkiyeti ortaya çıkar. Paylı mülkiyette paylar bellidir; pay devredilebilir, rehnedilebilir ve haczedilebilir. Olağan, önemli ve olağanüstü yönetim işlerinde karar rejimi farklıdır. Elbirliği mülkiyetinde belirli pay yoktur; hak ortaklığa giren malların tamamına yayılır ve kural olarak yönetim ile tasarruf oybirliği gerektirir. Bu ayrım, ortak mal üzerinde kimin neyi tek başına yapabileceğini belirler.

Taşınmaz mülkiyetinin konusu arazi, tapu kütüğünde ayrı sayfaya kaydedilen bağımsız ve sürekli haklar ile kat mülkiyeti kütüğüne kayıtlı bağımsız bölümlerdir. Mülkiyetin kazanılması kural olarak tescille olur; miras, mahkeme kararı, cebrî icra, işgal, kamulaştırma ve kanundaki diğer hâllerde hak tescilden önce doğsa da tasarruf için tapuya tescil gerekir. Taşınmaz devrini amaçlayan sözleşmeler resmî şekilde yapılmalıdır. Kazandırıcı zamanaşımı, tapuda haksız malik görünen iyiniyetli zilyedin on yıl; tapusuz veya belirli şartlarda maliki anlaşılamayan taşınmazın malik sıfatıyla zilyedinin yirmi yıl sonra korunmasını sağlar. Arazi mülkiyeti, yarar ölçüsünde hava ve yer altı katmanlarını, yapıları, bitkileri ve kaynakları kapsar. Bu geniş yetki taşkın yapı, üst hakkı, komşuluk, zorunlu geçit, mecra, kamu hukuku kısıtlamaları ve kaynak sularına ilişkin kurallarla dengelenir.

Taşınır mülkiyeti, nitelikleri itibarıyla taşınabilen maddî şeyler ile edinmeye elverişli olup taşınmaz mülkiyetinin kapsamına girmeyen doğal güçler üzerinde kurulur. Mülkiyetin nakli için kural olarak zilyetliğin devri gerekir; devreden yetkisiz olsa bile iyiniyetli devralanın kazanımı zilyetlik hükümlerinin koruduğu ölçüde geçerli olabilir. Mülkiyeti saklı tutma kaydı resmî sözleşme ve devralanın yerleşim yeri noterliğindeki özel sicile kayıtla geçerlilik kazanır. Sahipsiz taşınırı malik olma iradesiyle ele geçirme, kaybedilmiş eşyanın yükümlülükler yerine getirildikten sonra belirli sürede sahibinin çıkmaması, define, işleme, karışma ve birleşme aslen kazanma yollarıdır. Başkasının taşınırını iyiniyetle, malik sıfatıyla, davasız ve aralıksız beş yıl zilyetliğinde bulunduran kişi zamanaşımıyla malik olur. Mülkiyet, malik terk etmedikçe veya başkası kazanmadıkça yalnız zilyetliğin kaybıyla sona ermez.

Sınırlı aynî haklar, mülkiyeti devretmeden eşya üzerinde belirli kullanma, yararlanma veya edim gücü kurar. Taşınmaz lehine irtifak, yüklü taşınmaz malikini bazı mülkiyet yetkilerini kullanmaktan kaçınmaya veya yararlanan taşınmaz malikinin belirli kullanımına katlanmaya mecbur bırakır; yapma borçları ancak yan edim olabilir. İrtifak kural olarak resmî sözleşme ve tapuya tescille kurulur. İntifa, taşınır, taşınmaz, hak veya malvarlığı üzerinde tam yararlanma sağlar; hak sahibi iyi yönetici gibi özen gösterir, olağan bakım ve işletme giderlerini üstlenir. Oturma hakkı yalnız konut yararlanmasına ilişkindir, devredilemez ve mirasçılara geçmez. Üst hakkı, başkasının arazisinin altında veya üstünde yapı kurma ya da mevcut yapıyı koruma yetkisi verir; bağımsız ve sürekli olduğunda ayrı taşınmaz olarak kaydedilebilir. Taşınmaz yükü ise maliki yalnız yüklü taşınmazla sorumlu olmak üzere verme veya yapma edimine bağlar.

Rehin hakkı, alacak ödenmediğinde alacaklıya rehin konusu değerden öncelikle tatmin edilme yetkisi veren sınırlı ayni güvencedir. Taşınmaz rehni yalnız ipotek, ipotekli borç senedi ve irat senedi biçimlerinde kurulabilir; rehin konusu tapuya kayıtlı ve belirli olmalı, kural olarak tescil yapılmalıdır. Alacak miktarı, faiz, taşınmaz sayısı, paylı mülkiyet ve rehin derecesi güvence alanını belirler. Rehin sırası derece sistemiyle çalışır; boşalan dereceden yararlanma ayrıca kararlaştırılmadıkça kendiliğinden olmaz. Güvence ana para yanında takip giderleri, gecikme faizi ve belirli faizleri kapsayabilir. Borç ödenmezse alacaklı mülkiyeti kazanmaz, satış bedelinden sıra içinde tatmin edilir. Taşınır rehni zilyetlik, hapis hakkı borçla bağlantılı elde bulundurma, hak rehni ise devredilebilir alacak ve haklar üzerinden kurulur.