Hâkim-Savcı Adli Yargı Borçlar Hukuku Konu Anlatımı

Sözleşmeden doğan borç, tarafların birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulan hukuki ilişkinin borç doğurmasıdır. Bu kaynakta merkez, iradenin varlığı kadar o iradenin nasıl açıklandığı, hangi noktalarda uyuştuğu ve hukuk düzeninin hangi sınırlarda bu uyuşmaya sonuç bağladığıdır. Taraflar esaslı noktalarda anlaşmışsa ikinci derecedeki ayrıntıların sonradan hâkim tarafından tamamlanabilmesi, sözleşmenin kurulmasını gereksiz ayrıntılara bağlı kılmaz. Buna karşılık şekil şartı, emredici hükümler, ahlak, kamu düzeni, kişilik hakları ve imkânsızlık gibi sınırlar sözleşme özgürlüğünün dış çerçevesini çizer. Borç tanıması sebebi göstermese bile geçerli olabilir; genel işlem koşullarında ise önceden tek taraflı hazırlanmış hükümler, karşı tarafın menfaatini zedelediğinde özel denetime tabi tutulur. Böylece sözleşme, yalnızca taraf iradesinin ürünü değil, aynı zamanda kanunun koruma ve denge mekanizmalarıyla şekillenen bir borç kaynağıdır.

Haksız fiilden doğan borç, taraflar arasında önceden kurulmuş bir sözleşme bulunmasa da, kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verilmesi üzerine doğar. Temel sonuç, zarar verenin bu zararı gidermekle yükümlü olmasıdır. Zarar gören, kural olarak hem zararını hem de zarar verenin kusurunu ispat eder; zarar miktarı tam ispatlanamıyorsa hâkim olayların olağan akışına ve alınan önlemlere göre hakkaniyete uygun belirleme yapabilir. Tazminatın kapsamı, ödeme biçimi, kusurun ağırlığı, zarar görenin rızası veya zararın artmasına katkısı gibi unsurlarla şekillenir. Ölüm, bedensel zarar, kişilik hakkı zedelenmesi, haksız rekabet, kusursuz sorumluluk ve tehlike sorumluluğu bu alanın özel görünümleridir. Zamanaşımı, ceza hukuku ile ilişki, geçici ödeme ve hükmün değiştirilebilmesi de haksız fiil borcunun yalnızca doğumunu değil, yargısal uygulanışını da belirler.

Sebepsiz zenginleşme, bir kişinin haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşmesi hâlinde geri verme borcu doğuran borç kaynağıdır. Bu kurumun amacı, geçerli bir hukuki neden bulunmadan malvarlığı kaymasının kalıcı hâle gelmesini önlemektir. Zenginleşme, özellikle geçerli olmayan, gerçekleşmemiş veya sonradan sona ermiş bir sebebe dayanıyorsa geri verme yükümlülüğü doğar. Borçlanılmamış edimi kendi isteğiyle yerine getiren kişi, geri isteme için kendisini borçlu sandığını ispat etmelidir; buna karşılık zamanaşımına uğramış borcun ifası veya ahlaki ödevin yerine getirilmesi geri istenemez. Geri vermenin kapsamı, zenginleşenin iyiniyetli olup olmamasına ve zenginleşmenin elden çıkıp çıkmamasına göre değişir. Hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen şey geri istenemez; istem hakkı ise öğrenmeden itibaren iki yıl ve her hâlde zenginleşmeden itibaren on yıl içinde zamanaşımına uğrar.

İcap ve kabul, sözleşmenin kurulmasında karşılıklı iradelerin birbirine uygun biçimde buluşmasını sağlayan iki temel açıklamadır. Kabul için süre belirlenmişse öneren bu süre sonuna kadar önerisiyle bağlıdır; kabul zamanında ulaşmazsa bağlılık sona erer. Süresiz öneride hazır olanlar arasında kabul hemen yapılmalıdır; telefon veya bilgisayar gibi doğrudan iletişim araçlarıyla kurulan temas da hazır olanlar arasında sayılır. Hazır olmayanlar arasında öneri, usulüne uygun ve zamanında gönderilecek cevabın ulaşması beklenebilecek ana kadar bağlayıcıdır. Açık kabulün gerekli olmadığı durumlarda önerinin uygun sürede reddedilmemesi sözleşmeyi kurabilir. Ismarlanmayan şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz; mal sergilenmesi veya fiyat listesi ise aksi anlaşılmadıkça öneri niteliği taşıyabilir. Öneri ve kabul, geri alma açıklaması zamanında ulaşır veya önce öğrenilirse yapılmamış sayılır; hazır olmayanlar arasında sözleşme kural olarak kabulün gönderilmesiyle hüküm doğurur.

Hata, hile ve ikrah, sözleşmenin kurulmasında irade açıklamasının görünüşte var olduğu fakat sağlıklı oluşmadığı hâlleri ifade eder. Yanılmada taraf esaslı bir hata içindeyse sözleşmeyle bağlı olmaz; açıklamada yanılma, konu veya kişi yanılması, edim dengesinde önemli sapma ve bazı saik yanılmaları bu çerçevede değerlendirilir. Basit hesap yanlışlıkları ise sözleşmeyi geçersiz kılmaz, düzeltilmekle yetinilir. Aldatmada yanılmanın esaslı olması aranmaz; taraf diğerinin aldatmasıyla sözleşme yapmışsa bağlılık doğmaz. Üçüncü kişinin aldatması, karşı tarafın bunu bilmesi veya bilecek durumda olması hâlinde aynı sonucu verir. Korkutmada ağır ve yakın zarar tehlikesine haklı olarak inanılması gerekir; üçüncü kişinin korkutmasında karşı taraf iyiniyetliyse hakkaniyet tazminatı gündeme gelebilir. Bu haklar, öğrenme veya korkunun kalkmasından itibaren bir yıl içinde kullanılmazsa sözleşme onanmış sayılır.

Muvazaa, sözleşmenin dış görünüşü ile tarafların gerçek ve ortak iradesi arasındaki bilinçli ayrılığı ifade eder. Borçlar Kanunu, sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere değil, gerçek ve ortak iradelerine bakılacağını kabul eder. Bu yaklaşım, görünürdeki adlandırmanın veya metindeki kelimelerin tek başına belirleyici olmadığını gösterir. Taraflar satış demiş olsa bile gerçek amaç bağış olabilir; borç ilişkisi gerçek ortak iradeye göre değerlendirilir. Ancak bu ilke üçüncü kişilerin güvenini bütünüyle ortadan kaldırmaz. Borçlu, yazılı bir borç tanımasına güvenerek alacak kazanmış olan üçüncü kişiye karşı işlemin muvazaalı olduğu savunmasını ileri süremez. Böylece muvazaa, taraflar arasındaki gerçek iradeyi esas alırken, belirli durumlarda yazılı açıklamaya güvenerek hak kazanan üçüncü kişiyi de koruyan dengeli bir yorum ve güven kurumudur.

Borçlar hukukunda sözleşmeler kural olarak şekle bağlı değildir; kanunda aksi öngörülmedikçe taraflar sözleşmeyi belirli bir biçime uymadan kurabilir. Ancak kanun belirli bir sözleşme için şekil öngörmüşse, bu şekil kural olarak geçerlilik şeklidir ve buna uyulmadan kurulan sözleşme hüküm doğurmaz. Yazılı şeklin temel unsuru, borç altına girenlerin imzasıdır. İmzalı mektup, asılları imzalanmış telgraf, teyit edilmiş faks veya benzeri iletişim araçları ve güvenli elektronik imzayla gönderilip saklanabilen metinler kanunda aksi yoksa yazılı şekil yerine geçebilir. İmzanın el yazısıyla atılması esastır; güvenli elektronik imza aynı hukuki sonuçları doğurur. İmza atamayanlar usulüne göre onaylanmış parmak izi, el ile yapılmış işaret veya mühür kullanabilir. Taraflar kanunda şekle bağlı olmayan sözleşme için iradi şekil kararlaştırmışsa, buna uyulmayan sözleşme tarafları bağlamaz.

Temsil, bir kişinin başka bir kişi adına ve hesabına hukuki işlem yapması ve işlemin sonuçlarının temsil olunana bağlanmasıdır. Yetkili temsilcinin yaptığı işlem doğrudan temsil olunanı bağlar; temsilci sıfatını bildirmezse sonuç kural olarak kendisine ait olur. Ancak karşı taraf temsil ilişkisini durumdan çıkarıyor veya çıkarması gerekiyorsa ya da işlemin temsilciyle veya temsil olunanla yapılması farksızsa sonuç temsil olunana ait olur. Temsil yetkisinin içeriği kamu hukukundan doğuyorsa ilgili yasal hükümlere, hukuki işlemden doğuyorsa o işleme göre belirlenir; üçüncü kişilere bildirilmiş yetkide bildirim esas alınır. Temsil olunan yetkiyi her zaman sınırlayabilir veya geri alabilir, fakat bildirilen yetkinin geri alındığı iyiniyetli üçüncü kişilere bildirilmedikçe ileri sürülemez. Yetkisiz temsil ise temsil olunanın onamasıyla bağlayıcı olur; onama yoksa zarar kural olarak yetkisiz temsilciden istenebilir.

İfa, borç ilişkisinin normal sona erme yoludur; borçlu edimi gereği gibi yerine getirir, alacaklı da borcun konusuna uygun sonucu elde eder. Türk Borçlar Kanunu bu alanı yalnızca “ödeme yapıldı mı?” sorusuyla sınırlamaz. Kimin ifa edeceği, edimin tamamının mı yoksa bir kısmının mı sunulduğu, borcun nerede ve ne zaman yerine getirileceği, karşılıklı borçlarda önce kimin davranacağı ve para borçlarında hangi esasların uygulanacağı ayrı ayrı düzenlenir. Borçlunun şahsen ifa zorunda olmaması genel kuraldır; ancak alacaklının borçlunun kişiliğine bağlı meşru menfaati varsa edim başkasına bırakılamaz. Muaccel ve tamamı belli borçta alacaklı kısmi ifayı reddedebilir. İfa yeri öncelikle taraf iradesinden çıkarılır; para borçları, parça borçları ve diğer borçlar için tamamlayıcı kurallar vardır. Süre belirlenmemişse borç doğduğu anda muaccel olur; süre belirlenmişse kanun, ay, hafta, tatil günü ve erken ifa gibi ihtimalleri düzenleyerek ifanın takvimini netleştirir.

Borçlunun temerrüdü, muaccel borcun zamanında yerine getirilmemesiyle bağlantılı özel bir sorumluluk hâlidir. Genel kural, alacaklının ihtarının borçluyu temerrüde düşürmesidir; fakat ifa gününün taraflarca birlikte belirlenmesi, sözleşmedeki bir hakka dayanılarak usulüne uygun bildirimle günün saptanması, haksız fiil veya sebepsiz zenginleşme gibi bazı durumlarda ihtara gerek kalmayabilir. Temerrüt yalnızca gecikmiş ifayı açıklamaz; borçlu kusursuzluğunu ispat edemedikçe gecikme zararını öder, beklenmedik hâlden doğan zarardan da sorumlu olabilir. Para borçlarında temerrüt faizi ve bunu aşan zarar ayrı düzenlenir. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde alacaklı çoğu kez borçluya uygun süre verir; süre sonuçsuz kalırsa ifa ile gecikme tazminatını isteme, ifadan vazgeçip olumlu zararını talep etme veya sözleşmeden dönme seçenekleri gündeme gelir.

İfa imkânsızlığı, borcun yerine getirilmesinin borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle artık mümkün olmaması hâlinde borcun sona ermesini açıklar. Bu kurum, temerrütten farklıdır; temerrütte borç geç de olsa ifa edilebilirken imkânsızlıkta edimin gerçekleşmesi ortadan kalkar. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde borçtan kurtulan taraf, önceden aldığı edimi sebepsiz zenginleşme esaslarına göre geri vermek zorunda kalır ve henüz almadığı karşı edimi isteyemez. Kanun veya sözleşme hasarı alacaklıya yüklemişse bu sonuç değişebilir. Borçlu imkânsızlığı gecikmeden bildirmez veya zararın büyümesini önleyecek davranışlarda bulunmazsa bundan doğan zarardan sorumlu olur. Kısmi imkânsızlıkta borç yalnız imkânsızlaşan bölüm bakımından sona erer; fakat tarafların bu koşulları bilselerdi sözleşmeyi yapmayacakları açıkça anlaşılıyorsa borcun tamamı sona erebilir. Aşırı ifa güçlüğü ise imkânsızlık değil, olağanüstü değişim nedeniyle uyarlama veya dönme imkânıdır.

Alacaklının temerrüdü, borçlunun edimi gereği gibi sunmasına rağmen alacaklının haklı sebep olmadan kabulden kaçınması veya ifa için kendisinin yapması gereken hazırlık fiillerini yapmaması hâlinde ortaya çıkar. Bu kurum, borçlunun gecikmesini değil, ifanın alacaklı tarafındaki engeli düzenler. Yapma veya verme edimi usulünce önerilmiş olmalıdır; buna rağmen alacaklı kabul etmezse ya da borçlunun ifa edebilmesi için gerekli davranışları yerine getirmezse temerrüde düşer. Alacaklı müteselsil borçlulardan birine karşı temerrüde düşerse bu sonuç diğer borçlular bakımından da etkili olur. Teslim edilecek şeylerde borçlu, hasar ve giderleri alacaklıya ait olmak üzere şeyi tevdi ederek borçtan kurtulabilir; tevdi yeri ifa yerindeki hâkimce belirlenir. Tevdi uygun değilse veya şey bozulabilir nitelikteyse satış ve bedelin tevdi edilmesi gündeme gelebilir. Teslim dışındaki edimlerde borçlu, borçlunun temerrüdü hükümlerine göre sözleşmeden dönebilir.

Müteselsil borçluluk, birden çok borçlunun alacaklıya karşı borcun tamamından sorumlu tutulduğu özel bir borçluluk biçimidir. Bu sonuç, borçluların tamamdan sorumlu olmayı kabul ettiklerini bildirmeleriyle veya kanunda öngörülen hâllerde doğar. Dış ilişkide alacaklı, borcun tamamını veya bir kısmını borçluların hepsinden isteyebileceği gibi yalnız bir borçludan da talep edebilir; sorumluluk borç tamamen ödeninceye kadar sürer. Borçlulardan biri, alacaklıya karşı yalnız kendi kişisel ilişkisinden ya da borcun sebep veya konusundan doğan savunmaları ileri sürebilir; ortak savunmaları kullanmaması diğerlerine karşı sorumluluk doğurabilir. Borçlulardan birinin ifa veya takasla borcu sona erdirmesi, aynı oranda diğerlerini de kurtarır. İç ilişkide aksi kararlaştırılmadıkça borçlular eşit paylarla sorumludur; payından fazla ödeme yapan borçlu diğerlerine payları oranında rücu eder ve ödediği ölçüde alacaklının haklarına halef olur.

Cezai şart, tarafların borcun hiç veya gereği gibi yerine getirilmemesi ya da belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi ihtimali için önceden kararlaştırdıkları ceza edimidir. Borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi için ceza öngörülmüşse, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı borcun ifası ile ceza arasında seçim yapar. Ceza, özellikle zamanında veya kararlaştırılan yerde ifa etmeme için düzenlenmişse alacaklı, hakkından açıkça vazgeçmemiş veya ifayı çekincesiz kabul etmemişse asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir. Cezai şartın en önemli yönlerinden biri zarar ispatına bağlı olmamasıdır; alacaklı zarar görmemiş olsa bile kararlaştırılan ceza istenebilir. Zarar ceza tutarını aşarsa aşan kısmın istenmesi borçlunun kusurunun ispatına bağlıdır. Taraflar miktarı serbestçe belirleyebilir; ancak asıl borç geçersizse veya borçlunun sorumlu olmadığı imkânsızlık doğmuşsa ceza istenemez, aşırı ceza ise hâkim tarafından indirilebilir.

Bağlanma parası, sözleşme kurulurken verilen bir miktar paranın hukuki anlamını belirleyen kısa fakat etkili bir kurumdur. Kanun, sözleşme yapılırken verilen parayı kural olarak cayma parası değil, sözleşmenin kurulduğuna ilişkin kanıt sayar. Bu kabul, verilen paranın taraflardan birine tek taraflı dönme serbestisi sağladığı varsayımını engeller. Aksi sözleşmeden veya yerel âdetten anlaşılmadıkça bağlanma parası esas alacaktan düşülür; yani borç ilişkisinin dışında kalan bağımsız bir kazanç gibi değil, kurulmuş sözleşmenin edim dengesine bağlanan bir ödeme gibi değerlendirilir. Cayma parası ise farklıdır: taraflar bunu kararlaştırmışsa her iki taraf da sözleşmeden caymaya yetkili sayılır. Parayı veren cayarsa verdiğini bırakır; alan cayarsa aldığının iki katını geri verir. Bu ayrım, aynı anda verilen paranın sözleşmeyi güçlendiren kanıt mı yoksa sözleşmeden çıkma bedeli mi olduğunu belirler.

Alacağın devri, alacaklının borçlunun rızasına gerek olmadan alacağını üçüncü kişiye geçirebilmesini sağlayan taraf değişikliği kurumudur. Bu serbesti kanun, sözleşme veya işin niteliğiyle sınırlanabilir. İradi devrin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır; yalnız devir sözü verme ise şekle bağlı değildir. Kanun veya mahkeme kararıyla gerçekleşen devirde özel şekil ve önceki alacaklının ayrıca rızasını açıklaması aranmaz. Devir borçlunun durumunu savunmasız bırakmaz: borçlu devir kendisine bildirilmemişse önceki alacaklıya iyi niyetle ödeme yaparak kurtulabilir; alacağın kime ait olduğu çekişmeliyse ifadan kaçınabilir ve tevdi yoluyla borçtan kurtulabilir. Borçlu, devri öğrendiği sırada devredene karşı sahip olduğu savunmaları devralana da ileri sürebilir. Devirle birlikte kişiye sıkı bağlı olmayan öncelik ve bağlı haklar geçer; devreden, karşılıklı devirlerde alacağın varlığı ve borçlunun ödeme gücü bakımından garanti sorumluluğu altında olabilir.

Borcun üstlenilmesi, mevcut borcun ekonomik yükünü veya borçlu sıfatını başka bir kişiye taşıyan kurumdur. İç üstlenmede üçüncü kişi borçluya karşı, borcu ifa ederek ya da alacaklının rızasıyla borcu üstlenerek onu borçtan kurtarma yükümlülüğü altına girer; alacaklı henüz taraf değildir. Dış üstlenmede ise borcu üstlenen ile alacaklı arasında sözleşme kurulur ve eski borçlu borçtan kurtulur. Alacaklının kabulü açık olabileceği gibi üstlenenin borçlu gibi yaptığı işlemleri çekincesiz kabul etmesiyle örtülü de olabilir. Borçlu değişse de alacaklının kişiye özgü olmayan bağlı hakları korunur; buna karşılık üçüncü kişinin rehni ve kefilin sorumluluğu ancak yazılı rızalarıyla devam eder. Yeni borçlu borca ilişkin savunmaları ileri sürebilir, fakat kural olarak önceki borçlunun kişisel savunmalarına veya iç üstlenmeden doğan itirazlara dayanamaz.

İbra, alacaklı ile borçlunun anlaşarak mevcut borcu tamamen veya kısmen ortadan kaldırmasıdır. Türk Borçlar Kanunu ibra sözleşmesini şekil serbestisine bağlar: borcu doğuran işlem kanunen veya tarafların iradesiyle belirli bir şekle tabi tutulmuş olsa bile ibra için aynı şeklin tekrarlanması gerekmez. Bu özellik, ibrayı ifadan ve yenilemeden ayırır. İfada borç edimin yerine getirilmesiyle sona ererken, ibrada alacaklı borçtan vazgeçmeyi borçlu ile sözleşme hâline getirir. Yenilemede ise eski borcun yerini yeni bir borç alır ve bunun için açık yenileme iradesi aranır. İbra asıl borcu sona erdirdiğinde rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi bağlı haklar da kural olarak sona erer; ancak işleyen faiz veya ceza koşulu bakımından saklı tutma ihtimali ayrıca değerlendirilir.

Yenileme, mevcut bir borcun yeni bir borçla sona erdirilmesidir; fakat bu sonuç sıradan belge veya güvence değişikliklerinden kendiliğinden doğmaz. Kanun, yenileme için tarafların açık iradesini arar. Mevcut borç için kambiyo taahhüdünde bulunulması, yeni bir alacak senedi düzenlenmesi veya yeni bir kefalet senedi verilmesi tek başına yenileme sayılmaz; bunlar ancak tarafların eski borcu kaldırıp yerine yenisini koymak istedikleri açıkça anlaşılıyorsa yenileme etkisi doğurur. Cari hesapta da kalemlerin hesaba kaydedilmesi borcu yenilemez. Hesap kesilir ve sonuç diğer tarafça kabul edilirse borç yenilenmiş olur. Güvence bulunan bir kalemde ise hesap sonucunun kabulü, aksi kararlaştırılmadıkça güvenceyi sona erdirmez. Bu yapı, yenilemeyi ibra ve basit borç ikrarından ayırır.

Takas, iki kişinin birbirine karşı aynı nitelikte edimler borçlu olması hâlinde, karşılıklı borçları ödeme yapılmaksızın sona erdiren bir yoldur. Genel kuralda tarafların birbirine bir miktar para veya özdeş edimler borçlu olması ve her iki borcun muaccel bulunması gerekir. Alacaklardan birinin çekişmeli olması takası tek başına engellemez. Zamanaşımına uğramış alacak ise ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamışsa takasta kullanılabilir. Takas kendiliğinden gerçekleşmez; borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesi gerekir. Bildirimle birlikte borçlar, takas edilebildikleri anda daha az olan tutar ölçüsünde sona erer. Bazı alacaklar, örneğin tevdi edilmiş eşyanın geri verilmesi, haksız alınan şeyin iadesi veya nafaka ve işçi ücreti gibi bakım için zorunlu alacaklar, ancak alacaklının rızasıyla takas edilebilir.

Zamanaşımı, alacağı kendiliğinden yok eden bir kurum değil, borçlu tarafından ileri sürülmedikçe hâkimce dikkate alınmayan bir savunma düzenidir. Kanunda aksine hüküm yoksa her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir; kira, faiz ve ücret gibi dönemsel edimler ile kanunda sayılan bazı alacaklarda beş yıllık süre uygulanır. Bu süreler sözleşmeyle değiştirilemez. Zamanaşımı kural olarak alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar; muacceliyet bildirim yapılmasına bağlıysa süre bildirimin yapılabileceği günden başlar. Başlangıç günü hesaba katılmaz ve süre son gün hak kullanılmadan geçince tamamlanır. Bazı yakın hukuki ilişkilerde veya alacağın mahkemelerde ileri sürülemediği hâllerde süre durur. Borcun ikrarı, kısmi ifa, rehin veya kefil verme, dava, def’i, icra takibi ve iflas masasına başvurma gibi işlemler ise zamanaşımını keser.

Satış sözleşmesi, satıcının satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretmeyi, alıcının da bunun karşılığında bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Aksi kararlaştırılmadıkça veya âdet bulunmadıkça taraflar borçlarını aynı anda ifa eder; durum ve koşullara göre belirlenebilen bedel kararlaştırılmış sayılır. Yarar ve hasar kural olarak taşınırda zilyetliğin devrine, taşınmazda tescile kadar satıcıya aittir; alıcının devralmada temerrüdü veya gönderme satışı gibi hâller bu sonucu değiştirebilir. Taşınır satışında satıcı zilyetliği mülkiyeti geçirmek amacıyla devretmekle yükümlüdür. Satıcı, satış anında mevcut üçüncü kişi hakkı nedeniyle zapt hâlinde ve satılanda değer veya kullanım yararını azaltan maddi, hukuki ya da ekonomik ayıplar bulunduğunda sorumlu olabilir. Alıcı da bedeli ödeme ve kendisine sunulan satılanı devralma borcu altındadır.

Bağışlama sözleşmesi, bağışlayanın sağlararası sonuç doğurmak üzere malvarlığından bağışlanana karşılıksız kazandırma yapmayı üstlendiği sözleşmedir. Henüz edinilmemiş haktan feragat, mirası reddetme veya ahlaki ödevin yerine getirilmesi bağışlama sayılmaz. Fiil ehliyetine sahip herkes, mal rejimi ve miras hukuku sınırlamaları saklı kalmak üzere bağışlama yapabilir; ayırt etme gücü bulunan ehliyetsiz kişi ise bağışlamayı kabul edebilir, fakat yasal temsilci kabulü yasaklar veya geri vermeyi emrederse bağışlama ortadan kalkar. Bağışlama sözü yazılı şekle, taşınmaz veya taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin söz ise resmî şekle bağlıdır. Elden bağışlama taşınırın teslimiyle kurulur. Bağışlama koşula, yüklemeye veya bağışlayana dönme kaydına bağlanabilir; bağışlayan belirli ağır davranışlarda bağışlamayı geri alabilir.

Kira sözleşmesi, kiraya verenin bir şeyi kullanma veya kullanmayla birlikte ondan yararlanma yetkisini kiracıya bırakması, kiracının da kararlaştırılan kira bedelini ödeme borcu altına girmesiyle kurulan karşılıklı borç doğuran bir ilişkidir. TBK düzeni, bu ilişkiyi yalnızca bedel ödeme borcu üzerinden değil, kiralananın amaca uygun teslimi, sözleşme süresince kullanılabilir durumda tutulması, ayıp hâlinde kiracının seçimlik hakları, üçüncü kişilerin üstün hak iddiaları ve kira ilişkisinin devri gibi başlıklarla kurar. Kiracı tarafında ise bedel ödeme, özenli kullanma, komşulara saygı, bildirim ve geri verme borçları belirleyicidir. Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracı aleyhine değişiklik yasağı, güvence sınırı, kira bedelinin belirlenmesi ve tahliye sebeplerinin sınırlılığı ayrıca koruyucu bir rejim oluşturur.

Ödünç sözleşmeleri TBK’da iki ayrı tip üzerinden kurulur: kullanım ödüncü ve tüketim ödüncü. Kullanım ödüncünde ödünç veren bir şeyi karşılıksız kullanıma bırakır, ödünç alan da kullandıktan sonra aynı şeyi geri verir. Bu yapı, kullanım amacına bağlılık, başkasına kullandırma yasağı, olağan bakım giderleri ve ölümle sona erme gibi kurallarla korunur. Tüketim ödüncünde ise ödünç veren para veya tüketilebilen bir şeyi devreder; ödünç alan aynı nitelik ve miktarda şeyi geri vermeyi üstlenir. Faiz bakımından ticari olan ve olmayan tüketim ödüncü ayrılır. Geri verme zamanı kararlaştırılmamışsa ödünç alan, ilk istemden başlayarak altı hafta geçmedikçe iadeye zorlanamaz. Ödeme güçsüzlüğü ve para yerine kıymetli evrak verilmesi de ayrıca sonuç doğurur.

Hizmet sözleşmesi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirsiz süreyle işgörmeyi, işverenin de zamana ya da yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. TBK düzeni bu ilişkiyi yalnızca çalışma ve ücret denkliğiyle açıklamaz; işçinin bizzat çalışma, özen, sadakat, talimata uyma ve hesap verme borçları ile işverenin ücret, gider, araç, kişiliği koruma, iş sağlığı ve güvenliği, izin ve hizmet belgesi borçlarını birlikte kurar. Geçersizliği sonradan anlaşılan hizmet sözleşmesi, ilişki ortadan kaldırılıncaya kadar geçerli sözleşme sonuçları doğurur. Belirli ve belirsiz süreli sözleşmelerde sona erme, fesih bildirimi, haklı nedenle derhâl fesih, ölüm ve rekabet yasağı özel kurallara bağlanmıştır. Ücretin korunması ve işçinin kişiliğinin gözetilmesi emredici dengeyi güçlendirir.

Eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, işsahibinin de bunun karşılığında bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Bu sözleşmede hizmet sözleşmesinden farklı olarak bağımlı çalışma süreci değil, kararlaştırılan sonucun ortaya çıkarılması merkezde yer alır. Yüklenici sadakat ve özenle ifa eder, mesleki ve teknik kurallara uygun davranır, eseri kural olarak kendisi veya kendi yönetimi altında meydana getirir ve malzeme ya da işsahibinin gösterdiği yerle ilgili tehlikeleri bildirmek zorundadır. İşsahibi teslimden sonra eseri gözden geçirip ayıpları bildirmezse kabul sonucu doğabilir. Ayıp hâlinde dönme, bedelden indirim veya ücretsiz onarım hakları; bedel bakımından ise götürü bedel ve değere göre bedel ayrımı önemlidir. Teslimden önce yok olma ve tazminat karşılığı fesih ayrıca sonuç doğurur.

Vekâlet sözleşmesinde vekil, vekâlet verene ait bir işi yürütmeyi veya onun hesabına bir işlem gerçekleştirmeyi üstlenir. TBK, vekâlet hükümlerini niteliklerine uygun düştüğü ölçüde kanunda düzenlenmemiş işgörme sözleşmelerine de uygular; ücret ise sözleşme veya teamül varsa doğar. Vekâletin kapsamı açıkça gösterilmemişse görülecek işin niteliği belirleyicidir ve gerekli hukuki işlemleri de kapsar; ancak dava açma, sulh, hakeme başvurma, kambiyo taahhüdü, bağışlama, kefalet ve taşınmaz tasarrufu gibi işlemler özel yetki gerektirir. Vekil talimata uyar, işi kural olarak bizzat görür, sadakat ve özen gösterir, hesap verir ve aldıklarını teslim eder. Taraflardan her biri sözleşmeyi dilediği anda tek taraflı bitirebilir, fakat uygun olmayan zamanda sona erdiren zararları karşılar. Sona erme öğrenilmeden yapılan işler vekâlet devam ediyormuş gibi sonuç doğurabilir.

Kefalet sözleşmesinde kefil, alacaklıya karşı asıl borçlunun ifa etmeme riskini kişisel malvarlığıyla üstlenir. Bu sözleşmenin merkezinde ferilik bulunur: mevcut ve geçerli bir asıl borç gerekir; gelecekte doğacak veya koşula bağlı borç için de borç doğduğunda veya koşul gerçekleştiğinde hüküm ifade etmek üzere kefalet kurulabilir. Geçerlilik sıkı şekle bağlanmıştır: yazılı şekil, azami miktar, kefalet tarihi ve bazı ibarelerin kefilin el yazısıyla belirtilmesi gerekir. Eşin rızası da kural olarak aranır. Adi, müteselsil ve birlikte kefalette alacaklının kefile başvurma koşulları farklıdır. Kefil, azami miktarla sınırlı sorumludur, asıl borçluya ait defileri ileri sürebilir, ödeme yapınca alacaklının haklarına halef olur ve asıl borç sona erince kefalet de sona erer.

Adi ortaklık sözleşmesi, iki veya daha fazla kişinin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca erişmek üzere birleştirmeyi üstlendikleri sözleşmedir. TBK, kanunla düzenlenmiş ortaklıkların ayırt edici niteliklerini taşımayan ortaklıkları adi ortaklık hükümlerine bağlar. Her ortak katılım payı koyar; aksi kararlaştırılmadıkça paylar amacın gerektirdiği önem ve nitelikte eşit olmalıdır. Kazanç ve zarar kural olarak eşit paylaşılır; yalnız emeğini koyan ortağın zarara katılmadan kazanca katılması kararlaştırılabilir. Kararlar oybirliğiyle alınır, yönetim aksi düzenlenmedikçe tüm ortaklara aittir. Ortaklar rekabet yasağına, özen borcuna ve hesap ilişkisine tabidir. Üçüncü kişilere karşı temsil kuralları belirleyici olup, ortaklık borçlarından aksi kararlaştırılmadıkça müteselsil sorumluluk doğar. Sona erme tasfiye ve katılım paylarının iadesiyle tamamlanır.