Hâkim-Savcı Adli Yargı Ceza Hukuku Konu Anlatımı

Kanunilik ilkesi, ceza hukukunda devletin cezalandırma yetkisini kanunla sınırlayan temel güvencedir. Bir fiil kanunda açıkça suç sayılmadıkça o fiil nedeniyle kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz. Aynı şekilde, kanunda yazılı ceza ve güvenlik tedbirleri dışında başka bir yaptırıma hükmedilemez. Bu ilke yalnız suç tanımını değil, yaptırım türünü ve sınırını da kapsar. İdarenin düzenleyici işlemleriyle suç veya ceza konulamaması, ceza alanında asıl belirleyici kaynağın kanun olduğunu gösterir. Kanunilik ayrıca kıyas yasağıyla tamamlanır: suç ve ceza içeren hükümler kıyas yoluyla uygulanamaz ve kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz. Zaman bakımından da kişi, işlendiği anda suç sayılmayan fiilden cezalandırılamaz; sonradan lehe kanun çıkarsa lehe hüküm uygulanır. Böylece hâkim, somut olayda sadece kanunun açıkça kurduğu suç, ceza ve güvenlik tedbiri çerçevesinde karar verir.

Yer bakımından uygulama, Türk ceza kanunlarının hangi coğrafi ve kişisel bağlantılarda devreye gireceğini belirler. Temel kural, Türkiye'de işlenen suçlar hakkında Türk kanunlarının uygulanmasıdır; fiilin kısmen veya tamamen Türkiye'de işlenmesi ya da neticenin Türkiye'de gerçekleşmesi suçu Türkiye'de işlenmiş saydırır. Kanun ayrıca kara ve hava sahası, karasuları, Türk deniz ve hava araçları, savaş araçları ile kıta sahanlığı veya münhasır ekonomik bölgedeki sabit platformlara ilişkin kabul kuralları getirir. Yabancı ülkede işlenen bazı suçlarda failin vatandaş veya yabancı olması, suçun kime zarar verdiği, failin Türkiye'de bulunması, yabancı ülkede hüküm verilip verilmediği, şikayet veya Adalet Bakanı istemi gibi şartlar önem kazanır. Bazı ağır suçlarda ise vatandaş-yabancı ayrımı yapılmaksızın Türk kanunları uygulanır.

Ceza kanununun zaman bakımından uygulanması, bir fiil ile o fiilden sonra değişen kanun arasındaki ilişkiyi çözer. Temel hareket noktası şudur: kişi, fiili işlediği sırada yürürlükte olan kanuna göre suç sayılmayan bir davranıştan dolayı cezalandırılamaz ve hakkında güvenlik tedbiri uygulanamaz. Sonradan çıkan kanun aynı fiili suç olmaktan çıkarırsa da ceza verilmez; önceden hükmedilmiş ceza veya güvenlik tedbiri varsa infazı ve kanuni sonuçları kendiliğinden kalkar. Buna karşılık fiil hem işlendiği zamanki kanunda hem de sonraki kanunda suç sayılıyor, fakat hükümler farklılaşıyorsa fail lehine olan kanun uygulanır ve infaz edilir. İnfaz rejimine ilişkin hükümler kural olarak derhal uygulanır; ancak hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrür bu derhal uygulama kuralının dışında bırakılmıştır. Geçici veya süreli kanunlarda ise kanun yürürlükten kalksa bile, yürürlükte bulunduğu sırada işlenen suçlar bakımından uygulanmaya devam eder.

Suçun maddi unsurları, kanuni tanımda dış dünyaya yansıyan fiil, konu, kişi, yer, zaman, araç ve netice bağlantılarını ifade eder. TCK, maddi unsur kavramını özellikle hata hükmünde görünür kılar: fiilin icrası sırasında suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmeyen kişi kasten hareket etmiş olmaz; taksirli sorumluluk hali varsa bu saklıdır. Kanundaki tanımlar da maddi unsurların anlaşılmasına hizmet eder. Çocuk, kamu görevlisi, yargı görevi yapan, gece vakti, silah, basın ve yayın yolu gibi kavramlar birçok suçta fail, mağdur, zaman, araç veya işleniş biçimi bakımından sonuç doğurur. Netice sebebiyle ağırlaşmış suçta ise kastedilenden daha ağır veya başka bir netice doğduğunda, bu netice bakımından en az taksir aranır. Bu nedenle maddi unsur, yalnız hareketin varlığı değil, kanuni tanımdaki dış olguların doğru kurulmasıdır.

Manevi unsur, fiilin failin zihni ve iradi yönüyle nasıl ilişkilendirildiğini gösterir. TCK'da suçun oluşması kural olarak kastın varlığına bağlıdır; kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir. Olası kastta kişi, kanuni unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işler ve kanun bu durumda cezayı bazı ağır suçlarda dönüştürür, diğer suçlarda ise temel cezada indirim öngörür. Taksir ise ancak kanunun açıkça belirttiği hallerde cezalandırılır. Taksirde dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle netice öngörülmeden gerçekleşir; bilinçli taksirde netice öngörülür fakat istenmez ve ceza artırılır. Birden fazla kişinin taksirli fiilinde herkes kendi kusurundan sorumlu olur. Kastedilenden daha ağır veya başka netice doğarsa, bu netice bakımından en az taksir aranır.

Hukuka aykırılık unsuru, kanuni tanıma uyan fiilin hukuk düzenince yasaklanan bir haksızlık oluşturup oluşturmadığını gösterir. TCK, bazı hallerde fiil dış görünüşüyle suç tipine yaklaşsa bile faile ceza verilmeyeceğini düzenler. Kanunun hükmünü yerine getiren kimseye ceza verilmez; görev gereği zorunlu olan yetkili merci emrini uygulayan da kural olarak sorumlu olmaz, fakat konusu suç olan emir yerine getirilemez. Meşru savunmada kişiye veya başkasına ait bir hakka yönelen haksız saldırı, o anki şartlara göre orantılı biçimde defedilir. Zorunluluk halinde kişi bilerek neden olmadığı ağır ve muhakkak tehlikeden başka türlü korunamıyorsa, araç ile tehlike arasında orantı aranır. Hakkın kullanılması ve kişinin tasarruf edebileceği hakka ilişkin rızası da ceza verilmemesini sağlayabilir. Sınırın aşılması ise ayrı sonuçlara bağlanmıştır.

Nedensellik bağı, neticeli suçlarda davranış ile kanuni tanımda aranan sonuç arasındaki ilişkiyi kurar; fakat Türk Ceza Kanunu yalnız maddi bağlantıyla yetinmez. Ceza sorumluluğu şahsidir, taksirde herkes kendi kusurundan sorumludur ve kastedilenden daha ağır ya da başka bir netice doğduğunda bu netice bakımından en azından taksir aranır. Bu nedenle ağırlaşan sonuç, sırf olay zinciri içinde ortaya çıktığı için faile yüklenmez. İhmali davranışlarda bağlantı daha özel biçimde kurulur: ölüm sonucundan sorumluluk için ihmal edilen icrai davranışın, kanuni veya sözleşmesel yükümlülüğe ya da önceki tehlikeli davranışa dayanarak icrai davranışa eşdeğer olması gerekir. Yaralama sonucunda kalıcı zarar veya ölüm doğduğunda da kanun neticeyi ayrı ceza sonuçlarına bağlar. Böylece nedensellik incelemesi, fiilin sonuca katkısını, failin özel yükümlülüğünü ve ağır netice yönünden kusurunu birlikte değerlendirir.

Meşru savunma, kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelen haksız saldırıyı o anda ve koşullara göre orantılı biçimde defetmek zorunluluğuyla işlediği fiilleri cezasız bırakır. Saldırı gerçekleşmiş, gerçekleşmesi muhakkak hâle gelmiş ya da tekrarı muhakkak olan bir saldırı olmalıdır; geçmişte kalmış veya belirsiz bir ihtimal savunma yetkisi doğurmaz. Savunma, saldırganı cezalandırma değil saldırıyı durdurma amacına bağlıdır. Orantı ise saldırı ile savunma arasındaki dengeyi, olayın hâl ve koşulları içinde kurar. Koşullar tam ise faile ceza verilmez. Buna karşılık ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınır kast olmaksızın aşılmışsa ve fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa indirimli ceza uygulanır. Meşru savunmada sınırın aşılması mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan kaynaklanmışsa kanun ceza verilmemesini kabul eder.

Zorunluluk hâli, kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakkı ağır ve muhakkak tehlikeden kurtarmak için işlediği fiillerde ceza verilmemesini sağlayan kurumdur. Kanun, bu korumayı sıkı şartlara bağlar: tehlike ağır ve kesin olmalı, kişi bu tehlikeye bilerek neden olmamalı, başka suretle korunma olanağı bulunmamalı ve tehlikenin ağırlığı ile fiilin konusu ve kullanılan araç arasında orantı kurulmalıdır. Meşru savunmadan farkı, kaynağın haksız saldırı değil ağır tehlike olmasıdır. Bu tehlike failin kendi hakkına yönelebileceği gibi başkasına ait hakkı da tehdit edebilir. Kanun organ veya doku satan kişinin sosyal ve ekonomik koşullarını ayrıca değerlendirerek cezada indirim yapılabileceğini ya da ceza vermekten vazgeçilebileceğini de kabul eder. Böylece zorunluluk hâli, olağan dışı baskı altında başkasının hukuk alanına yapılan müdahaleyi ancak gerçekten kaçınılmaz ve ölçülü ise cezasız bırakır.

Kusurluluğu etkileyen nedenler, fiilin suç tipine uygunluğu ve hukuka aykırılığı yanında failin kişisel olarak kınanabilir olup olmadığını belirler. Kanun, karşı koyulamayacak cebir veya muhakkak ve ağır tehdit altında suç işleyen kişiye ceza verilmemesini kabul eder ve bu hâlde cebir ya da tehdidi kullanan kişiyi fail sayar. Haksız tahrikte, haksız fiilin doğurduğu hiddet veya şiddetli elem altında suç işleyen kişinin cezası indirilir. Hata hükümleri, maddi unsurları bilmeyen kişinin kasten hareket etmiş sayılmamasını, nitelikli hâlde hataya düşenin hatasından yararlanmasını ve ceza sorumluluğunu kaldıran ya da azaltan nedenlerde kaçınılmaz hatanın dikkate alınmasını sağlar. Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağır ve dilsizlik, geçici nedenler ile irade dışı alkol veya uyuşturucu etkisi de algılama ve davranış yönlendirme yeteneğine göre kusurluluğu kaldırır veya azaltır.

Teşebbüs, failin işlemeyi kastettiği suça elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlamasına rağmen elinde olmayan nedenlerle suçu tamamlayamaması hâlidir. Bu nedenle yalnız hazırlık düşüncesi veya belirsiz ön davranışlar teşebbüs oluşturmaz; suçun icrasına doğrudan yönelen elverişli hareket gerekir. Suç tamamlanmadığı için ceza, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına göre indirimli belirlenir. Ağırlaştırılmış müebbet gerektiren suçlarda on dört yıldan yirmi bir yıla, müebbet gerektiren suçlarda on yıldan on sekiz yıla kadar hapis cezası uygulanır; diğer hâllerde ceza dörtte birden dörtte üçe kadar indirilir. Gönüllü vazgeçme teşebbüsten ayrılır: fail icra hareketlerinden kendi isteğiyle vazgeçer veya kendi çabasıyla suçun tamamlanmasını ya da neticenin gerçekleşmesini önlerse teşebbüsten cezalandırılmaz. Ancak o ana kadar tamamlanan kısım ayrıca suç oluşturuyorsa yalnız o suçtan sorumlu olur.

Suça iştirak, kasten ve hukuka aykırı işlenen bir fiile birden fazla kişinin farklı rollerle katılmasını düzenler. Kanun, suçun kanuni tanımındaki fiili birlikte gerçekleştirenleri fail sayar; suçun işlenmesinde başkasını araç olarak kullanan kişi de faildir ve kusur yeteneği olmayan kişinin araç olarak kullanılması cezayı artırır. Başkasını suç işlemeye azmettiren kişi işlenen suçun cezasıyla cezalandırılır. Yardım eden ise teşvik etme, suç kararını kuvvetlendirme, sonradan yardım vaadi, yol gösterme, araç sağlama veya icrayı kolaylaştırma gibi katkılar nedeniyle indirimli ceza alır. Bağlılık kuralına göre iştirak için kasten ve hukuka aykırı bir fiilin varlığı yeterlidir; her suç ortağı kendi kusurlu fiiline göre cezalandırılır. Özgü suçlarda özel faillik niteliğini taşımayanlar fail değil, azmettiren veya yardım eden olabilir. İştirak sorumluluğu için suçun en azından teşebbüs aşamasına varması gerekir.

İçtima, bir olayda görünüşte birden fazla suç ilişkisi bulunduğunda kaç cezaya hükmedileceğini belirler. Bileşik suçta biri diğerinin unsurunu veya ağırlaştırıcı nedenini oluşturduğu için kanun tek fiil kabul eder ve ayrıca içtima hükümleri uygulanmaz. Zincirleme suçta fail, bir suç işleme kararının icrası kapsamında değişik zamanlarda aynı kişiye karşı aynı suçu birden fazla işler; tek cezaya hükmedilir, fakat ceza dörtte birden dörtte üçe kadar artırılır. Mağduru belli kişi olmayan suçlarda ve aynı suçun birden fazla kişiye karşı tek fiille işlenmesinde de bu hüküm uygulanır. Ancak kasten öldürme, kasten yaralama, işkence ve yağma suçlarında zincirleme suç hükümleri uygulanmaz. Fikri içtimada ise tek fiil birden fazla farklı suça yol açar ve fail yalnız en ağır cezayı gerektiren suçtan cezalandırılır.

Türk Ceza Kanunu suç karşılığında ceza ve güvenlik tedbiri olmak üzere iki yaptırım alanı kurar. Cezalar hapis ve adlî para cezasıdır; hapis cezaları ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve süreli hapis olarak ayrılır. Süreli hapis kanunda aksi yoksa bir aydan az, yirmi yıldan fazla olamaz ve bir yıl veya daha az süreli hapis kısa süreli sayılır. Kısa süreli hapis, şartlarına göre adlî para cezasına, zararın giderilmesine, eğitim kurumuna devam etmeye, belirli yasaklara, ehliyet veya ruhsatın geri alınmasına ya da gönüllü kamuya yararlı işe çevrilebilir. İki yıl veya daha az hapis cezasının ertelenmesi belirli koşullara bağlıdır. Adlî para cezası gün sayısı ile bir gün karşılığı miktarın çarpılmasıyla belirlenir. Güvenlik tedbirleri ise hak yoksunluğu, eşya ve kazanç müsaderesi, çocuklara ve akıl hastalarına özgü tedbirler, tekerrür, sınır dışı edilme ve tüzel kişiler hakkındaki tedbirleri kapsar.

Davayı ve cezayı düşüren nedenler, suçun oluşup oluşmadığından çok kamu davasının veya kesinleşmiş cezanın artık sürdürülebilir olup olmadığını belirler. Sanığın ölümü kamu davasını düşürür; ancak müsadereye tabi eşya ve maddi menfaatler yönünden yargılama devam edebilir. Hükümlünün ölümü hapis ve henüz infaz edilmemiş adli para cezalarını ortadan kaldırırken, ölümden önce kesinleşmiş müsadere ve yargılama giderleri infaz edilir. Genel af davayı ve hükmolunan cezaları bütün sonuçlarıyla kaldırır; özel af ise hapis cezasının infazını sona erdirebilir, kısaltabilir veya adli para cezasına çevirebilir. Zamanaşımı, şikayet süresi, vazgeçme ve önödeme kurumları da farklı aşamalarda farklı sonuçlar doğurur; bu yüzden her kurum kişi, süre, aşama ve etki bakımından ayrı okunmalıdır. Önce aşama, sonra süre ve kalan yan sonuç belirlenir.

Kişilere karşı suçlar, TCK’da yaşam, beden bütünlüğü, insan onuru, özgürlük, şeref, özel hayat ve kişisel veriler üzerinden ilerleyen geniş bir koruma alanıdır. Konu, suç adlarını ezberlemekten çok her bölümde korunan değeri ve hareket unsurunu ayırmayı gerektirir. Kasten öldürmede insan hayatına yönelen kasıt, nitelikli hallerde failin saiki, mağdurun niteliği veya kullanılan araç; ihmali davranışta ise ölüm sonucuna eşdeğer kabul edilen yükümlülük ihmali belirleyicidir. Yaralama, işkence, eziyet, terk, yardım bildirim yükümlülüğü ve organ doku ticareti aynı kişisel dokunulmazlık çatısı altında farklı maddi şartlara bağlanır.

Hürriyete karşı suçlarda cebir, tehdit, rıza yokluğu veya hukuka aykırı engelleme; şerefe karşı suçlarda isnat, sövme, aleniyet ve şikayet koşulu; özel hayat suçlarında haberleşme, konuşma, görüntü, ses ve kişisel veri ayrımları birlikte okunmalıdır. Bu yüzden olay sorusunda önce hangi kişisel değer ihlal edilmiş, sonra fiil hangi madde tipine uymuş, en son şikayet veya güvenlik tedbiri gibi sonuçlar ne olmuş soruları cevaplanmalıdır.

Malvarlığına karşı suçlar, malın kendisine, zilyetliğe, rızaya, cebir veya tehdide, güven ilişkisine ve hileye yönelen farklı fiil tiplerinden oluşur. Hırsızlıkta başkasına ait taşınır malın zilyedin rızası olmadan yarar sağlama maksadıyla alınması esastır. Yağmada aynı malvarlığı sonucu cebir veya tehdit yoluyla sağlanır; mağdur malı teslim etmeye ya da alınmasına karşı koymamaya mecbur bırakılır. Mala zarar vermede amaç alma değil, taşınır veya taşınmaz malı yıkma, tahrip etme, bozma, kullanılamaz hale getirme ya da kirletmedir.

Güveni kötüye kullanma, başlangıçta hukuka uygun biçimde devredilmiş zilyetliğin devir amacı dışında kullanılması veya inkar edilmesiyle ayrılır. Dolandırıcılıkta hileli davranışla aldatma, zarar ve yarar birlikte bulunmalıdır. Hileli iflas, taksirli iflas, karşılıksız yararlanma, suç eşyasını kabul ve bilgi vermeme başlıkları aynı bölümde tamamlayıcı rol oynar. Akrabalık, şikayet, etkin pişmanlık ve tüzel kişi güvenlik tedbiri sorularda sonucu değiştiren özel hükümler olarak okunmalıdır.

Topluma ve devlete karşı suçlarda korunan değer çoğu kez tek bir mağdurun malı veya bedeni değil, kamusal güvenlik, sağlık, çevre, kamu barışı, kamu idaresinin güvenilirliği, adli işleyiş, anayasal düzen, milli savunma ve devlet sırlarıdır. Genel güvenlik suçlarında yangın, bina çökmesi, silahla ateş etme, patlayıcı madde kullanma veya taksirle tehlike doğurma gibi davranışlar; çevre suçlarında atıkların toprağa, suya veya havaya verilmesi; kamunun sağlığına karşı suçlarda gıda, ilaç ve uyuşturucu alanındaki tehlikeler öne çıkar.

Devlete karşı suçlarda kamu görevlisinin yetkisini kötüye kullanması, rüşvet, zimmet, irtikap, görevi yaptırmamak için direnme, adliyeye karşı yalan beyan veya delil davranışları, anayasal düzene cebir ve şiddetle yönelen fiiller, silahlı örgüt, milli savunma yükümlülükleri ve gizli kalması gereken bilgilerin temini ya da açıklanması ayrı maddi unsurlara bağlanır. Olay çözümünde önce kamusal değeri, sonra hareketi, fail niteliğini ve özel maksat şartını belirlemek gerekir.