Hâkim-Savcı Adli Yargı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Konu Anlatımı

Milletlerarası hukukun kaynakları, kuralların nereden doğduğunu ve uyuşmazlıkta hangi ölçütle uygulanacağını gösterir. UAD Statüsü'nün 38. maddesi bu alanda temel hareket noktasıdır: andlaşmalar, örf ve adet hukuku ve hukukun genel prensipleri asli şekli kaynaklar olarak kabul edilir; yargı kararları ile doktrin ise kuralın varlığını ve içeriğini belirlemeye yarayan yardımcı araçlardır. Maddi kaynaklar, kuralın toplumsal ve siyasal içeriğini besler; şekli kaynaklar ise bu içeriğin hukuk kuralı olarak görünür hale geldiği yoldur. Andlaşma, açık irade uyuşmasına dayanır. Örf ve adet hukuku, genel, istikrarlı ve hukuk kuralı olduğu inancıyla sürdürülen uygulamadan doğar. Hukukun genel prensipleri ise ulusal hukuk düzenlerinde tanınan ve milletlerarası düzene aktarılabilen ortak hukuk değerleridir. Bu kaynaklar arasında kural olarak katı bir hiyerarşi yoktur; özel kural, sonraki kural ve jus cogens gibi ilkeler somut çatışmayı çözer.

Milletlerarası hukukta devlet, belirli bir ülke üzerinde yerleşmiş insan topluluğuna ve bu topluluk üzerinde örgütlü üstün otoriteye sahip hukuk kişisidir. İnsan topluluğunun kalabalık olması aranmaz; önemli olan süreklilik, yerleşiklik ve vatandaşlık bağıdır. Ülke, kara, deniz ve hava unsurlarından oluşur; büyüklük ya da tek parça olma şartı yoktur, fakat sınırların belirlenebilir olması gerekir. Üstün otorite ise devletin ayırt edici yönüdür ve egemenlik ile bağımsızlık kavramları üzerinden açıklanır. Bu unsur, devletin ülkesel yetkisinin tam ve münhasır olmasını sağlar; yine de başka devletlere zarar vermeme, dokunulmazlıklara saygı ve andlaşmalardan doğan sınırlamalar bu yetkinin sınırlarıdır. Tanıma, ortaya çıkan devlet veya hukuki durumun kabul edildiğini bildiren tek taraflı işlemdir. Ağırlıklı görüşe göre devlet olmanın kurucu şartı değil, var olan durumu açıklayan ve ilişkilerin buna göre kurulacağını gösteren bir işlemdir.

Andlaşma, milletlerarası hukuk kişileri arasında uluslararası hukuk alanında sonuç doğuran irade uyuşmasıdır. Adının sözleşme, şart, pakt, protokol veya statü olması niteliği değiştirmez; önemli olan tarafların devlet ya da yetkisi ölçüsünde uluslararası örgüt olması ve irade uyuşmasının milletlerarası hukukta hak veya yükümlülük doğurmasıdır. Andlaşmanın yapılması genellikle metnin oluşturulması, bağlanma iradesinin açıklanması ve yürürlüğe giriş aşamalarından oluşur. İmza çoğu zaman metni kesinleştirir; onay veya katılma ise bağlanmayı sağlar. Ahde vefa ilkesi gereği andlaşmalar iyi niyetle uygulanır ve kural olarak taraflar arasında hüküm doğurur. Çok taraflı andlaşmalarda çekince, belirli hükümlerin etkisini değiştiren sınırlı bir irade beyanıdır; konu ve amaca aykırı olamaz. Yorumda iyi niyet, olağan anlam, bağlam ve andlaşmanın etkili sonuç doğurması esastır. Andlaşmalar tarafların rızası, fesih, çekilme, ihlal, savaş veya koşulların köklü değişmesi gibi nedenlerle sona erebilir.

Uluslararası örgüt, devletlerin kurucu andlaşmayla oluşturduğu, kendi organları ve görev alanı içinde ayrı hukuk kişiliği kazanabilen kurumsal yapıdır. Her uluslararası unsur taşıyan örgüt milletlerarası hukuk kişisi değildir; hükümet dışı örgütlerin kimi danışman veya gözlemci statüleri bulunabilir, fakat kural olarak devletlerarası örgütlerle aynı hukuki konumda değillerdir. Birleşmiş Milletler, uluslararası barış ve güvenliği koruma amacı etrafında kurulmuş genel örgüttür. Amaçları arasında barış ve güvenliğin korunması, dostça ilişkilerin geliştirilmesi, işbirliği ve insan haklarına saygının güçlendirilmesi yer alır. Temel ilkeler ise egemen eşitlik, yükümlülüklerin iyi niyetle yerine getirilmesi, uyuşmazlıkların barışçı çözümü, kuvvet kullanma yasağı ve iç yetki alanına müdahale etmeme şeklinde özetlenebilir. Genel Kurul bütün üyelerin temsil edildiği genel organdır; Güvenlik Konseyi ise barış ve güvenlik alanında bağlayıcı karar alma kapasitesiyle sistemin merkezindedir.

Devlet ülkesi, egemenlik yetkisinin mekânsal temelidir ve kara, deniz ve hava ülkesinden oluşur. Kara ülkesi kıtasal alanı, adaları, iç göl ve akarsuları ve toprak altını kapsar; sınırlar çoğunlukla andlaşmalarla belirlenir ve sahada işaretlenir. Deniz alanları daha kademeli bir yapı gösterir. İç sular ve karasuları devlet ülkesinin parçası sayılırken, bitişik bölge, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge kıyı devletine belirli amaçlarla yetki tanır. Açık deniz hiçbir devletin egemenliğine tabi değildir; seyrüsefer, uçma, kablo ve boru döşeme, balıkçılık ve bilimsel araştırma gibi serbestiler burada öne çıkar. Hava sahası, kara ülkesi ve deniz ülkesinin üzerinde yer alan hava alanıdır; kaynaklarda bu başlık ayrı ayrıntıyla işlenmemiş olsa da ülke kavramının doğal parçası olarak belirtilir. Deniz yetki alanlarının sınırlandırılmasında anlaşma, hakkaniyete uygun çözüm ve somut coğrafi koşullar belirleyici hale gelir.

Milletlerarası sorumluluk, bir devletin milletlerarası hukuktan doğan yükümlülüğünü ihlal etmesiyle gündeme gelir; kaynaklarda bu başlığın doktrinel ayrıntısı sınırlı olmakla birlikte, iç hukuka dayanarak sorumluluktan kaçınılamayacağı ve verilen zararın giderilmesi düşüncesi temel kabul edilir. Uyuşmazlıkların çözümünde ise BM düzeni, kuvvet kullanma yasağıyla birlikte barışçı çözümü merkezî ilke haline getirir. Devletler uyuşmazlıklarını uluslararası barış ve güvenliği tehlikeye düşürmeyecek yollarla çözmekle yükümlüdür. Güvenlik Konseyi, altıncı bölüm kapsamında barışçı çözüm için tavsiye kararları alabilir; yedinci bölümde barışın tehdidi, bozulması veya saldırı halinde bağlayıcı tedbirler gündeme gelir. Uluslararası Adalet Divanı, BM'nin ana yargı organıdır ve devletler arasındaki uyuşmazlıkları rızaya dayalı yargı yetkisi içinde çözer. Hakemlik, uzlaştırma ve diğer yöntemler de taraf iradesiyle kullanılabilecek barışçı çözüm araçlarıdır.

İnsan Hakları Avrupa Sistemi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesiyle güvenceye alınan hakların taraf devletlerin yetki alanındaki herkes bakımından korunması ve bu taahhütlere uyulmasının Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından denetlenmesi üzerine kuruludur. Sözleşme, ikincillik ilkesini ve taraf devletlerin birincil sorumluluğunu vurgular; Mahkeme bu sorumluluğun yerine getirilmesini denetleyen sürekli yargı organıdır. Mahkemenin yetkisi Sözleşme ve protokollerin yorumlanması ve uygulanmasına ilişkin sorunları kapsar. Devletlerarası başvuru başka bir taraf devlet aleyhine ihlal iddiası için, bireysel başvuru ise mağdur olduğunu ileri süren gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grupları için düzenlenmiştir. Kabul edilebilirlikte iç hukuk yollarının tüketilmesi ve kesin karardan itibaren dört aylık süre temel eşiklerdir. Tek yargıç, komite, Daire ve Büyük Daire ayrımı da başvurunun nasıl inceleneceğini gösterir.

Türk vatandaşlığının kazanılması 5901 sayılı Kanunda önce doğumla ve sonradan kazanma ayrımıyla kurulur. Doğumla kazanma soy bağı veya doğum yeri esasına dayanır ve doğum anından itibaren hüküm doğurur. Sonradan kazanma ise yetkili makam kararı, evlat edinilme veya seçme hakkı kullanılmasıyla gerçekleşir. Yetkili makam yolunda genel başvuru şartları bulunsa da bu şartları taşımak kişiye mutlak hak vermez; dosya düzenlenir, Bakanlık incelemesi yapılır ve uygun görülenler karar tarihinden itibaren vatandaş olur. İstisnai kazanma ve yeniden kazanma hallerinde Cumhurbaşkanı veya Bakanlık kararı ile ikamet şartının aranıp aranmayacağı ayrıca değerlendirilir. Evlenme doğrudan vatandaşlık kazandırmaz; en az üç yıllık evlilik, aile birliği ve kamu düzeni şartlarıyla başvuru imkanı verir. Evlat edinmede ergin olmama ve güvenlik engelinin bulunmaması aranır. Seçme hakkı ise ana veya babaya bağlı kayıp yaşamış çocukların erginlikten itibaren üç yıl içinde vatandaşlığı yeniden kazanmasına hizmet eder.

Türk vatandaşlığı, 5901 sayılı Kanuna göre yetkili makam kararıyla veya seçme hakkı kullanılarak kaybedilir. Yetkili makam kararı üç farklı yola ayrılır: çıkma, kaybettirme ve vatandaşlığa alınmanın iptali. Çıkmada kişi ayrılmak ister; Bakanlık izin ya da çıkma belgesi verebilmek için erginlik, ayırt etme gücü, yabancı vatandaşlık bağlantısı, suç veya askerlik nedeniyle aranmama ve mali-cezai tahdit bulunmaması şartlarını arar. Kayıp, izinle değil çıkma belgesinin imza karşılığı verilmesiyle başlar. Eş bundan etkilenmez; çocukların kaybı talep, diğer ebeveyn muvafakati veya hakim kararı ve vatansız kalmama şartına bağlıdır. Kaybettirme Cumhurbaşkanı kararının Resmi Gazetede yayımlandığı tarihte sonuç doğurur ve yalnız ilgili kişiyi etkiler. İptal, vatandaşlığı sağlayan karardaki yalan beyan veya gizlemeye dayanır; bağlı eş ve çocuklara da uzanabilir. Seçme hakkı ise belirli kişilerce erginlikten itibaren üç yıl içinde, vatansızlık doğurmamak kaydıyla kullanılabilir.

6458 sayılı Kanunda yabancılar hukuku, Türkiye'ye girişten ülkede kalışa, çıkış işlemlerinden koruma taleplerine kadar uzanan idari rejimi anlatır. Temel kişi grubu Türk vatandaşlığı bulunmayanlardır; vatansızlık da bu alanda yabancı statüsü içinde ele alınır. Sistemin kırmızı çizgisi, kişinin ağır kötü muamele veya kimliği, inancı, tabiiyeti, sosyal aidiyeti ya da siyasi görüşü nedeniyle yaşam ve özgürlük tehlikesi olan yere yollanmamasıdır. Normal girişte sınır kapısı, belge kontrolü, vize, giriş yasağı ve ikamet izni kuralları işletilir; buna karşılık koruma istemi, sırf pasaport veya vize eksiği var diye duyulmadan kesilemez. Vize en çok doksan günlük kısa kalış veya transit geçiş içindir ve ülkeye kabulü kendiliğinden garanti etmez. Daha uzun kalışlarda ikamet izni rejimi devreye girer. Sınır dışı etme, uzun dönem ikamet, vatansız kişi belgesi ve mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma statüleri farklı hukuki sonuçlar üretir.

Kanunlar ihtilafı, yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerinde hangi ülke hukukunun uygulanacağını belirleyen sistemdir. MOHUK önce hâkime Türk kanunlar ihtilafı kurallarını ve bu kuralların gösterdiği yabancı hukuku kendiliğinden uygulama görevi yükler. Yabancı hukuk araştırılamazsa Türk hukuku devreye girer; ancak atıf yalnızca kişi hukuku ve aile hukuku uyuşmazlıklarında dikkate alınır. Bağlama kuralları bazen vatandaşlığa, bazen yerleşim yerine, mutad meskene, malın bulunduğu yere veya tarafların hukuk seçimine dayanır. Bu nedenle her uyuşmazlıkta önce ilişkinin niteliği belirlenir, sonra ilgili bağlama noktası aranır. Kamu düzeni, doğrudan uygulanan kurallar, şekil ve zamanaşımı hükümleri ise yetkili hukukun uygulanmasını sınırlayan veya tamamlayan genel çerçeveyi kurar ve somut olayda uygulanacak norm sırasını belirginleştirir.

Milletlerarası yetki, yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıkta Türk mahkemesinin davaya bakıp bakamayacağını belirler. MOHUK temel kural olarak Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibarıyla yetki kurallarına bağlar. Bunun yanında kişi halleri, miras, iş, tüketici ve sigorta uyuşmazlıkları için özel yetki bağlantıları kurulur. Türk vatandaşlarının kişi hallerine ilişkin davalarında yabancı mahkemede dava açılamaması veya açılmaması halinde Türkiye’deki yetkili mahkeme, bulunmazsa sakin olunan yer, son yerleşim yeri ya da Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemeleri devreye girer. Yetki anlaşması ancak münhasır yetki bulunmayan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda yabancı mahkemeyi gösterebilir. İş, tüketici ve sigorta davalarındaki koruyucu yetkiler taraf anlaşmasıyla kaldırılamaz; teminat ve yargı muafiyeti hükümleri de yargılamanın erişilebilir sınırlarını tamamlar.

Tanıma ve tenfiz, yabancı mahkeme veya hakem kararının Türkiye’de hangi etkiyi doğuracağını belirleyen usul kurumlarıdır. Tenfiz, yabancı ilamın Türkiye’de icra edilebilmesi için yetkili Türk mahkemesinden karar alınmasını gerektirir. Tanıma ise yabancı ilamın kesin hüküm veya kesin delil etkisinin kabul edilmesidir ve karşılıklılık şartı aranmadan tenfiz şartlarının varlığına dayanır. Tenfiz isteminde hukuki yararı bulunan herkes dilekçeyle başvurabilir; yabancı ilam, kesinleşme belgesi ve tercümeler gibi belgeler eklenir. Mahkeme karşılıklılık, münhasır yetki, kamu düzeni ve savunma hakkına ilişkin koşulları inceler. Yabancı hakem kararlarında tahkim anlaşması, kararın bağlayıcılığı, tahkime elverişlilik, usulüne uygun temsil ve kamu düzeni gibi ret sebepleri ayrıca değerlendirilir ve tanıma talepleri de aynı sistematik içinde ele alınır.