Hâkim-Savcı Adli Yargı Ticaret Hukuku Konu Anlatımı

Tacir kavramı, ticari işletmeyi kendi adına işletme olgusuna bağlanır. Kanun ticari işletmeyi, esnaf işletmesi sınırını aşan, gelir sağlamayı hedefleyen, devamlı ve bağımsız faaliyet olarak kurar; bu yüzden tacir sıfatı sadece etiket değil, işletme faaliyetine bağlanan hukuki statüdür. Gerçek kişi işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işletirse tacirdir; işletmeyi açtığını ilan eden veya ticaret siciline tescil ettirip ilan eden kişi fiilen başlamasa da tacir sayılır. Tüzel kişiler bakımından ticaret şirketleri ve ticari işletme işleten bazı özel hukuk tüzel kişileri de tacir kabul edilir. Bu sıfatın sonucu iflasa tabi olma, ticaret unvanı seçme, işletmeyi tescil ettirme, ticari defter tutma, basiretli hareket etme ve tacirler arasındaki bazı bildirimleri kanunda gösterilen güvenli yollarla yapma yükümlülüklerinde görülür.

Ticari hüküm, Kanundaki hükümler ile ticari işletmeyi ilgilendiren işlem ve fiillere ilişkin diğer özel hükümlerden oluşur. Bir ticari işte özel ticari hüküm yoksa mahkeme önce ticari örf ve âdete, o da yoksa genel hükümlere yönelir. Ticari örf ve âdetin uygulanabilmesi için onun bu nitelikte kabul edildiğinin belirlenmesi gerekir; teamül tek başına hükme esas olamaz, ancak irade açıklamalarının yorumunda dikkate alınabilir. Ticari iş ise Kanunda düzenlenen hususlar ve ticari işletmeyi ilgilendiren bütün işlem ve fiillerdir. Tacirin borçlarının ticari olması asıldır; gerçek kişi tacir işletme dışı olduğunu açıkça bildirirse veya işin niteliği ticari sayılmaya elvermezse borç adi olabilir. Ticari iş, teselsül karinesi, faiz başlangıcı, faiz oranı serbestisi ve bazı uyuşmazlıklarda ticari dava niteliği gibi sonuçlar üretir.

Ticaret sicili, ticari işletme ve tacirle ilgili kanuni kayıtların tutulduğu, ilan ve üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik bakımından merkezi öneme sahip temel sistemdir. Sicil, Bakanlığın gözetim ve denetiminde ticaret sicili müdürlükleri ve şubeleri tarafından tutulur; kayıtların elektronik ortamda saklanması da bu düzenin parçasıdır. Tescil kural olarak istem üzerine yapılır, fakat resen veya yetkili kurum bildirimiyle tescile ilişkin özel hükümler saklıdır. İstem, ilgililer, temsilcileri veya hukuki halefleri tarafından, çoğu durumda on beş günlük süre içinde yapılır. Sicil müdürü kanuni şartları, gerçeğe uygunluğu ve kamu düzenini inceler. Tescil ve ilan edilmiş hususlar ilanı izleyen iş gününden itibaren üçüncü kişiler hakkında sonuç doğurur.

Ticaret unvanı tacirin ticari işletmesine ilişkin işlemleri yaparken ve işletmeyle ilgili senetleri imzalarken kullandığı kanuni addır. Her tacir işletmenin açıldığı günden itibaren on beş gün içinde işletmesini ve seçtiği ticaret unvanını işletme merkezinin bulunduğu yer ticaret siciline tescil ve ilan ettirmekle yükümlüdür. Unvan, tacirin türüne göre farklı kurulur: gerçek kişi tacirde ad ve soyad, kollektif ve komandit şirkette ortak adları ve şirket türünü gösteren ibareler, sermaye şirketlerinde işletme konusu ve şirket türü öne çıkar. Ekler tacirin kimliği, işletmenin genişliği veya finansal durumu hakkında aldatıcı olamaz ve kamu düzenine aykırı düşemez. Tescil edilmiş unvanı kullanma hakkı yalnız sahibine aittir. İşletme adı ise işletme sahibinden bağımsız olarak işletmeyi tanıtan ve benzerlerinden ayıran addır; o da tescile tabidir ve belirli unvan koruma hükümlerinden yararlanır.

Haksız rekabet hükümlerinin amacı, bütün katılanların menfaatine dürüst ve bozulmamış rekabetin sağlanmasıdır. Rakipler arasında veya tedarik edenlerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı ya da dürüstlük kuralına başka biçimde aykırı davranışlar ve ticari uygulamalar haksız ve hukuka aykırı kabul edilir. Kanun başlıca haksız rekabet hallerini geniş bir çerçevede sayar: yanıltıcı reklam ve satış yöntemleri, başkasını kötüleme, karıştırılmaya yol açma, gerçek dışı açıklamalar, saldırgan satış yöntemleri, sözleşmeyi ihlale yöneltme, başkasının iş ürününden yetkisiz yararlanma, üretim ve iş sırlarını hukuka aykırı ifşa etme, iş şartlarına uymama ve dürüstlük kuralına aykırı işlem şartları kullanma bunlar arasındadır. Zarar gören veya tehlikeyle karşılaşan kişiler tespit, men, maddi durumun ortadan kaldırılması ve kusur varsa tazminat isteyebilir.

Cari hesap, iki kişi arasındaki karşılıklı alacakların tek tek istenmesi yerine, bunların alacak ve borç kalemleri olarak bir hesaba geçirilmesini ve ancak hesap kesildikten sonra çıkan bakiyenin istenebilmesini sağlayan yazılı sözleşmedir. Bu yapı, alacakları ortadan kaldıran basit bir takas düzeni değildir; hesaba geçirilen kalemler, kural olarak onları doğuran sözleşme veya işleme ilişkin dava ve savunma haklarını korur. Dönem sonunda kalemler karşılaştırılır, bakiye belirlenir ve kabul edilen ya da hükmen saptanan bakiye yeni döneme aktarılır veya sözleşme sona ermişse ödenir. Cari hesaba her alacak geçirilemez; takas edilemeyen alacaklar ile belirli bir amaca ayrılan para ve mallardan doğan alacaklar hesap dışında kalır. Sözleşme süre bitimi, fesih ihbarı veya iflasla sona erebilir; sona ermeden sonra tasfiye, bakiye, faiz ve hatalı kayıt davaları beş yıllık zamanaşımına tabidir.

Acente, işletmeye bağlı bir çalışan veya ticari vekil konumunda olmadan, sözleşmeye dayanarak belirli yer veya bölgede sürekli biçimde bir ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelere aracılık etmeyi ya da bunları tacir adına yapmayı meslek edinen kişidir. Bu tanımda bağımsızlık, süreklilik ve ticari işletme hesabına faaliyet birlikte bulunur. Aksi yazılı kararlaştırılmadıkça aynı bölgede aynı ticaret dalında müvekkil birden fazla acente atayamaz; acente de rakip işletmeler hesabına çalışamaz. Acente, aracılık ettiği sözleşmelerle ilgili koruyucu beyanları müvekkil adına yapabilir, fakat özel ve yazılı yetki olmadan müvekkil adına sözleşme kuramaz. Müvekkilin menfaatlerini koruma, haber verme ve teslim aldığı malı koruma borçları vardır. Buna karşılık acente ücret, olağanüstü gider, faiz ve hapis hakkı gibi haklara sahiptir. Sözleşme sona erdiğinde bazı şartlarla denkleştirme tazminatı ve sınırlı rekabet yasağı gündeme gelir.

Türk Ticaret Kanunu ticaret şirketlerini kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketlerden ibaret sayar; kollektif ve komandit şirketleri şahıs şirketi olarak adlandırır. Bu ayrım, ortakların kişisel konumunun şirket ilişkisindeki ağırlığını gösterir. Ticaret şirketleri tüzel kişiliğe sahiptir ve kanuni istisnalar dışında haklardan yararlanıp borç üstlenebilir. Her şirket türünün özel hükümleri saklıdır; fakat ticaret şirketlerine ilişkin genel bölümde hüküm yoksa, şirket türünün niteliğine uygun düştüğü ölçüde Türk Medeni Kanununun tüzel kişi hükümleri ve Türk Borçlar Kanununun adi şirkete dair hükümleri uygulanır. Bu nedenle adi şirket, TTK sisteminde doğrudan ticaret şirketi türü olarak sayılmasa bile tamamlayıcı kaynak rolü görür. Sermaye koyma borcu, ortakların kişisel alacaklılarının başvurabileceği değerler ve yapısal değişikliklerde kullanılan ortak kavramları bu genel çerçeveyi somutlaştırır.

Kollektif şirket, ticari işletmeyi ticaret unvanı altında işletmek amacıyla gerçek kişiler arasında kurulan ve ortaklarından hiçbirinin şirket alacaklılarına karşı sorumluluğu sınırlanmamış olan şahıs şirketidir. Komandit şirket de ticari işletmeyi ticaret unvanı altında işletmek için kurulur; fakat burada ortaklardan bir veya birkaçının sorumluluğu sınırsız, diğerlerinin sorumluluğu belirli sermaye ile sınırlıdır. Sınırsız sorumlu ortak komandite, sınırlı sorumlu ortak komanditer adını alır; komandite ortak gerçek kişi olmalıdır. Kollektif şirkette her ortak kural olarak yönetim hakkı ve görevine sahiptir, temsil yetkisi şirketin işletme konusuna giren işlemleri kapsar ve ortaklar şirket borçlarından müteselsilen bütün malvarlıklarıyla sorumludur. Komandit şirkette yönetim ve temsil kural olarak komanditelere aittir; komanditerler olağanüstü ve temel işlemlerde oy kullanabilir, fakat ortak sıfatıyla temsil yetkisine sahip değildir.

Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, borçlarından yalnız kendi malvarlığıyla sorumlu olan sermaye şirketidir. Pay sahipleri şirkete karşı sadece taahhüt ettikleri sermaye paylarıyla sorumludur. Kanunen yasaklanmamış her ekonomik amaç ve konu için kurulabilir; esas sözleşme, sermayenin tamamının taahhüdü ve kurucuların anonim şirket kurma iradesi kuruluşun merkezindedir. Şirket ticaret siciline tescille tüzel kişilik kazanır; tescilden önce şirket adına işlem yapanlar kural olarak şahsen ve müteselsilen sorumludur. Yönetim kurulu, genel kurulun yetkisine bırakılanlar dışında işletme konusunun gerçekleştirilmesi için gerekli kararları alır ve bazı görevleri devredemez. Pay sahipliği hakları genel kurul, oy, bilgi alma, inceleme ve özel denetim isteme gibi araçlarla korunur. Sermayenin kaybı, borca batıklık, denetim, kendi payını iktisap sınırlamaları ve kararların iptali anonim şirketin kurumsal güvenliğini tamamlar.

Limited şirket, bir veya daha çok gerçek ya da tüzel kişi tarafından ticaret unvanı altında kurulan, esas sermayesi belirli ve bu sermayesi esas sermaye paylarının toplamından oluşan sermaye şirketidir. Ortaklar şirket borçlarından sorumlu değildir; şirkete karşı taahhüt ettikleri esas sermaye paylarını ödemek ve sözleşmede öngörülmüşse ek ödeme ile yan edim yükümlülüklerini yerine getirmekle yükümlüdür. Ortak sayısı elliyi aşamaz ve tek ortaklı limited şirket mümkündür; tek ortaklık durumu tescil ve ilan ettirilir. Şirket sözleşmesi yazılı yapılır, zorunlu kayıtları içerir ve tescille şirket tüzel kişilik kazanır. Esas sermaye payı devri yazılı şekle, noter onayına ve kural olarak genel kurul onayına bağlıdır. Genel kurul önemli kararları ağırlaştırılmış nisaplarla alır; yönetim ve temsil müdürlere bırakılır. Müdürlerin devredilemez görevleri, özen ve bağlılık yükümü, rekabet yasağı ve borca batıklık bildirimi limited şirketin kurumsal çerçevesini oluşturur.

Türk Ticaret Kanunu kooperatifleri ticaret şirketleri arasında sayar. Bu sonuç, kooperatifin TTK sisteminde tüzel kişiliğe sahip bir ticaret şirketi olarak ele alınmasını sağlar; ancak kooperatiflere özgü özel kanun hükümleri saklıdır. TTK'nın genel şirket hükümlerinde kooperatif, birleşme, bölünme ve tür değiştirme rejimi içinde açıkça yer alır. Sermaye şirketleri kooperatiflerle birleşebilir; şahıs şirketleri kooperatiflerle ancak devrolunan şirket olarak birleşebilir; kooperatifler ise kooperatiflerle, sermaye şirketleriyle ve devralan olmaları şartıyla şahıs şirketleriyle birleşebilir. Bölünmede sermaye şirketleri ve kooperatifler sermaye şirketlerine ve kooperatiflere bölünebilir. Tür değiştirmede sermaye şirketleri kooperatife, kollektif ve komandit şirketler kooperatife, kooperatif ise sermaye şirketine dönüşebilir. Bu hükümler, kooperatifi ticaret şirketleri hukuku içinde özel kanunla bağlantılı fakat TTK yapısal değişiklik rejimine dahil bir şirket tipi olarak konumlandırır.

Birleşme, bir şirketin diğerini devralması veya şirketlerin yeni bir şirket içinde birleşmesi yoluyla gerçekleşir. Devrolunan şirketin malvarlığı külli halefiyetle devralana geçer, ortaklar devralan şirketin pay ve haklarını kazanır ve devrolunan şirket tescille sona erer. Bölünme tam veya kısmi olabilir: tam bölünmede bütün malvarlığı bölümlere ayrılarak başka şirketlere geçer ve bölünen şirket sona erer; kısmi bölünmede yalnız bazı bölümler devredilir, karşılığında paylar bölünen şirkete veya ortaklarına verilir. Tür değiştirmede tüzel kişilik devam eder, yalnız şirketin hukuki biçimi değişir. Her üç işlemde sözleşme veya plan, yönetim organı raporu, ortakların inceleme hakkı, yetkili organ onayı, tescil ve ilan temel aşamalardır. Ortaklık payları ile imtiyazların korunması, ayrılma akçesi, sermaye ve alacaklı güvenceleri işlemin niteliğine göre uygulanır. İş ilişkileri ve kişisel sorumluluk da kanundaki devamlılık kurallarıyla korunur.

Kıymetli evrak, içerdiği hakkın senetten ayrı ileri sürülemediği ve başkasına devredilemediği senetlerdir. Bu tanım, hakkın senede sıkı bağlılığını ifade eder: borçlu kural olarak ancak senedin teslimi karşılığında ödeme yapmakla yükümlüdür ve hile ya da ağır kusuru yoksa vade geldiğinde senedin niteliğine göre alacaklı görünen kişiye ödeme yaparak borcundan kurtulur. Devirde her hâlde senet zilyetliğinin geçirilmesi gerekir; emre yazılı senetlerde ciro, nama yazılı senetlerde yazılı devir beyanı da aranır. Senedin türü, hak ve borç sahiplerinin muvafakatiyle değiştirilebilir. Senet zayi olursa hak sahibi mahkemeden iptal kararı isteyebilir; iptal üzerine hakkını senetsiz ileri sürebilir veya yeni senet düzenlenmesini talep edebilir. Nama, hamile ve kambiyo senetleri genel teorinin özel görünümleridir.

Poliçe, belirli bir bedelin ödenmesi için kayıtsız ve şartsız havale içeren, muhatap, lehtar, vade, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası gibi sıkı şekil unsurlarına bağlı bir kambiyo senedidir. Bu unsurlardan birinin eksikliği kural olarak senedin poliçe niteliğini kaldırır; ancak vade, ödeme yeri ve düzenlenme yeri bakımından kanun bazı tamamlayıcı karineler getirir. Poliçenin işleyişinde düzenleyen, muhataba ödeme talimatı verir; muhatap kabul beyanıyla vadede ödeme taahhüdü altına girer. Hamilin hakkı, senedin devri, ibrazı, kabul veya ödeme aşamalarındaki davranışlar ve gerektiğinde protesto ile korunur. Düzenleyen ödenmemeden sorumluluğunu kaldıramaz; cirantalar da aksi şart edilmedikçe kabul edilmeme ve ödenmemeden sorumludur. Bu yapı, poliçeyi sıradan bir alacak belgesinden ayırır ve senetteki imzaların bağımsız sorumluluk doğurduğu güçlü bir tedavül aracı hâline getirir.

Bono veya emre yazılı senet, düzenleyenin belirli bir bedeli kayıtsız ve şartsız ödeme vaadini içeren kambiyo senedidir. Poliçeden farklı olarak burada muhataba yöneltilmiş bir havale değil, bizzat düzenleyenin ödeme taahhüdü vardır. Senet metninde bono veya emre yazılı senet ibaresi, belirli bedel, vade, ödeme yeri, lehtar, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası aranır. Eksiklikler kural olarak bono niteliğini ortadan kaldırır; ancak vade, ödeme yeri ve düzenlenme yeri için kanun tamamlayıcı karineler kabul eder. Bononun niteliğine aykırı düşmeyen birçok poliçe hükmü bonoya da uygulanır. Ciro, ödeme, başvurma hakları, zamanaşımı, iptal, süreler, imza ve aval bakımından poliçe rejimine yapılan bu atıflar, bononun kısa düzenlenmiş fakat kambiyo hukukunun genel disiplinine sıkı biçimde bağlı bir senet olduğunu gösterir.

Çek, belirli bir bedelin ödenmesi için kayıtsız ve şartsız havale içeren, fakat poliçeden farklı olarak görüldüğünde ödenen bir kambiyo senedidir. Türkiye’de ödenecek çeklerde muhatap ancak banka olabilir; banka dışındaki kişi üzerine düzenlenen belge çek değil, havale hükmündedir. Çekte çek kelimesi, belirli bedel, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası, banka seri numarası ve karekod gibi şekil unsurları aranır. Çek hakkında kabul işlemi yapılamaz; kabul kaydı yazılmamış sayılır. Çek belirli kişiye, emre yazılı değildir kaydıyla belirli kişiye veya hamile düzenlenebilir. İbraz süreleri, ödeme ve başvurma hakları çekin işleyişinde belirleyicidir. Zamanında ibraz edilen çek ödenmezse hamil, protesto veya kanunda gösterilen eş değer belirlemelerle cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurabilir.

Ciro, poliçeden doğan hakların senetle birlikte devrini sağlayan kambiyo işlemidir; aval ise senet bedelinin tamamen veya kısmen ödenmesini güvence altına alan özel teminattır. Poliçe açıkça emre yazılı olmasa bile ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilebilir; ancak düzenleyen emre yazılı değildir kaydı koymuşsa devir alacağın temliki hükümlerine bağlanır. Ciro kayıtsız ve şartsız olmalı, kısmi ciro geçersiz sayılmalıdır. Ciro, devir işlevi yanında aksi şart edilmedikçe cirantayı kabul edilmeme ve ödenmemeden sorumlu kılan teminat işlevi de görür. Aval ise poliçe veya alonj üzerine yazılır, aval veren tarafından imzalanır ve kimin için verildiği belirtilmemişse düzenleyen lehine verilmiş sayılır. Aval veren, lehine taahhüt altına girdiği kişi gibi sorumludur; ödeme yaptığında kambiyo haklarını iktisap eder.

Sigorta sözleşmesi, sigortacının prim karşılığında para ile ölçülebilir menfaati zarara uğratan rizikonun gerçekleşmesi hâlinde tazminat ödemeyi veya hayat olaylarına bağlı para ya da başka edimde bulunmayı üstlendiği sözleşmedir. Temel kavramlar prim, riziko, sigorta menfaati, sigortacı, sigorta ettiren, sigortalı ve lehtar etrafında şekillenir. Sözleşme kurulurken menfaat mevcut değilse sözleşme geçersizdir; mevcut menfaat sonradan ortadan kalkarsa sözleşme o anda geçersiz hâle gelir. Sigortacı, sözleşmede öngörülen rizikodan doğan zarardan veya bedelden sorumludur ve teminat dışında kalan rizikoları ispat yükü ona aittir. Sigorta ettiren ise prim ödeme, doğru beyan, riziko ağırlaşmasını ve rizikonun gerçekleşmesini bildirme, bilgi verme ve zararı azaltma yükümlülükleri altındadır. Bu yapı, sigorta hukukunu karşılıklı güvene ve rizikonun doğru kurulmasına dayanan özel bir sözleşme alanı hâline getirir.

Deniz ticaretinin temel kavramları, TTK’da gemi tanımıyla başlar. Tahsis edildiği amaç suda hareket etmeyi gerektiren, yüzme özelliği bulunan ve pek küçük olmayan her araç, kendiliğinden hareket edemese bile gemi sayılır. Suda ekonomik menfaat sağlama amacına tahsis edilen veya fiilen böyle kullanılan gemi ise ticaret gemisidir. Kanun denize elverişlilik, yola elverişlilik ve yüke elverişlilik kavramlarını ayrı ayrı kurar: geminin yapısı deniz tehlikelerine dayanmalı, yolculuğun gerekleri bakımından donanım ve personel yeterli olmalı, eşya taşıma kısımları yükü kabul ve muhafazaya uygun bulunmalıdır. Gemiler taşınır eşya sayılır; ancak bazı hükümlerde taşınmazlara ilişkin kurallar uygulanabilir. Türk Bayrağı çekme hakkı, geminin Türk gemisi sayılmasına ve bunun tasdikname veya bayrak şahadetnamesiyle ispatına bağlanır. Gemi sicili ise kimlik, mülkiyet ve deniz ticareti ilişkilerinin kayıt düzenini sağlar.