Hâkim-Savcı Adli Yargı Anayasa Hukuku Konu Anlatımı

Anayasa hukukunun genel esasları, devletin temel niteliğini, egemenliğin kaynağını, devlet organlarının yetkilerini ve hukuk düzeninin üst normunu birlikte açıklar. Anayasa, Türkiye Devletini Cumhuriyet olarak tanımlar; Cumhuriyetin demokratik, laik, sosyal ve hukuk devleti niteliklerini belirler; devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü, resmi dilini, bayrağını, milli marşını ve başkentini gösterir. Egemenlik kayıtsız şartsız millete aittir ve yalnızca Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organlar eliyle kullanılır. Yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisine ait olup devredilemez; yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından Anayasa ve kanunlara uygun biçimde kullanılır; yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Anayasanın bağlayıcılığı ve üstünlüğü ise yasama, yürütme, yargı, idare ve kişiler için ortak hukuki zemindir.

Yürürlükteki anayasal dönemin başlangıcı 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının kabul sürecidir. Metin, Kurucu Meclis tarafından 18 Ekim 1982'de halkoyuna sunulmak üzere kabul edilmiş, 20 Ekim'de yayımlanmış ve 7 Kasım'daki halkoylamasının ardından 9 Kasım 1982'de yeniden yayımlanmıştır. Sonraki anayasal gelişim, değişiklik kanunları ve halkoylamaları üzerinden izlenebilir. 1987 değişiklikleri 6 Eylül 1987'de, 2010 değişiklikleri 12 Eylül 2010'da, 2017 değişiklikleri ise 16 Nisan 2017'de yapılan halkoylamalarıyla kabul edilmiştir. Bu çizgi, yürürlükteki Anayasanın tek seferde oluşmuş değişmez bir metin olmadığını, kabulünden sonra farklı tarihlerde yeniden şekillendiğini gösterir. Tarihsel okuma yapılırken kabul tarihi, halkoylaması tarihi ve değişikliklerin resmî olarak ilan edildiği tarih birbirinden ayrılmalıdır. Böylece güncel metnin tarihsel katmanları birbirine karıştırılmaz.

Anayasa, devletin temel niteliklerini Cumhuriyet biçimi etrafında kurar. Türkiye Devleti Cumhuriyettir; Cumhuriyet insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan demokratik, laik, sosyal bir hukuk devletidir. Devlet ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür; dili Türkçedir, bayrağı beyaz ay yıldızlı al bayraktır, milli marşı İstiklal Marşıdır ve başkenti Ankaradır. Bu çekirdek hükümler özel güvence altındadır; Cumhuriyetin şekli, Cumhuriyetin nitelikleri ve devletin bütünlüğüyle ilgili hükümler değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez. Temel ilkeler yalnızca devletin kimliğini açıklamaz; egemenliğin millete ait olması, yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin anayasal çerçevede kullanılması, eşitlik, Anayasanın üstünlüğü ve devletin temel amaç ve görevleriyle birlikte bütün kamu düzenine yön verir.

Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir ve devredilemez. Meclis genel oyla seçilen altı yüz milletvekilinden oluşur; milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün milleti temsil eder. Meclis seçimleri ile Cumhurbaşkanlığı seçimi aynı seçim döngüsüne bağlanmış ve beş yıllık dönem esasına oturtulmuştur. Meclisin görevleri arasında kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak, bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek, para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek, milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, genel ve özel af ilan etmek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak bulunur. Yasama çalışmalarında toplantı yeter sayısı üye tamsayısının en az üçte biridir; Anayasada başka hüküm yoksa karar toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla alınır, fakat karar yeter sayısı belirli alt sınırın altına düşemez.

Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir. Cumhurbaşkanı devletin başıdır; Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliğini temsil eder, Anayasanın uygulanmasını ve devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını temin eder. Cumhurbaşkanı doğrudan halk tarafından seçilir; görev süresi beş yıldır ve bir kimse en fazla iki defa seçilebilir. Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından atanır ve Cumhurbaşkanına karşı sorumludur. Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir, fakat temel hakların belirli bölümleri, münhasıran kanunla düzenlenen konular ve kanunda açıkça düzenlenen alanlar kararnameyle düzenlenemez. Kanunla kararname çatışırsa kanun uygulanır; Meclisin aynı konuda kanun çıkarması halinde kararname hükümsüz olur.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarabildiği düzenleyici işlemdir. Bu yetki, Cumhurbaşkanının Devletin başı olması ve yürütme yetkisinin ona ait bulunması çerçevesinde anlam kazanır; fakat sınırsız değildir. Anayasa, temel haklar ve ödevler alanının önemli bölümlerini kararnameye kapatır: temel hakların genel hükümleri, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez. Ayrıca Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve kanunda açıkça düzenlenen alanlarda kararname çıkarılamaz. Kararname ile kanun farklı hükümler içerirse kanun uygulanır; Meclis aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz hale gelir. Kararnameler Resmî Gazetede yayımlanır ve daha ileri bir yürürlük tarihi belirlenmedikçe yayımlandıkları gün yürürlüğe girer. Olağanüstü hal kararnameleri ise ayrı bir anayasal rejime bağlıdır.

Olağanüstü hâl rejimi, Anayasa'da yürütmeye tanınan sınırsız bir alan değil, belirli sebepler, süreler ve denetim bağları içinde işletilen istisnai bir yönetim usulüdür. Cumhurbaşkanı; savaş, seferberlik, ayaklanma, anayasal düzene veya temel haklara yönelen yaygın şiddet, kamu düzeninin ciddi biçimde bozulması, tabiî afet, tehlikeli salgın hastalık veya ağır ekonomik bunalım gibi hâllerde, yurdun tamamında ya da bir bölgesinde altı ayı aşmamak üzere olağanüstü hâl ilan edebilir. Karar aynı gün Resmî Gazete'de yayımlanır ve Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur; Meclis tatildeyse derhal toplanır, süreyi kısaltabilir, uzatabilir veya olağanüstü hâli kaldırabilir. Bu rejimde temel haklara ilişkin müdahale alanı genişler, fakat madde 15'in çekirdek güvenceleri, milletlerarası hukuk yükümlülükleri ve ölçülülük sınırı devam eder. Yargı bakımından ise kanuni hâkim güvencesi, mahkemelerin bağımsızlığı, hak arama hürriyeti ve idari işlemlere karşı yargı yolunun açıklığı olağanüstü hâlin hukuk devleti içinde kalmasını sağlayan ana dayanaklardır.

Anayasada yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Yargının çekirdeği mahkemelerin bağımsızlığıdır: hakimler Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verir; hiçbir organ, makam, merci veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez. Yasama ve yürütme organları ile idare mahkeme kararlarına uymak, onları değiştirmemek ve yerine getirilmesini geciktirmemek zorundadır. Hakimlik ve savcılık teminatı azledilememe, erken emekliye sevk edilememe ve özlük haklarından yoksun bırakılamama güvenceleriyle desteklenir. Mahkemelerin kuruluşu, görevleri, yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir. Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi, Hâkimler ve Savcılar Kurulu ve Sayıştay, yargı bölümünün kurumsal çerçevesini tamamlar.

Temel hakların sınıflandırılması, Anayasanın temel hak ve ödevler kısmındaki düzenin nasıl kurulduğunu anlamayı sağlar. Bu kısmın başlangıcında herkesin kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahip olduğu belirtilir; aynı hüküm bu hakların kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerdiğini söyler. Ardından Anayasa hakları genel hükümler, kişinin hakları ve ödevleri, sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler, siyasi haklar ve ödevler şeklinde bölümlere ayırır. Bu sınıflandırma sadece başlık düzeni değildir; Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemeyecek alanların belirlenmesinde, yabancılar bakımından sınırlama rejiminde ve olağanüstü hallerde dokunulamayacak çekirdek güvencelerin anlaşılmasında sonuç doğurur. Kişi hakları daha çok bireysel özgürlük ve güvenlik alanını, sosyal ve ekonomik haklar devletin pozitif görevlerini, siyasi haklar ise vatandaşlık ve demokratik katılım alanını görünür kılar.

Temel hakların sınırlandırılması, Anayasanın hakları tanırken kamu gücü müdahalesini hangi şartlara bağladığını gösterir. Genel kural, temel hak ve hürriyetlerin özlerine dokunulmaksızın, yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere dayanılarak ve ancak kanunla sınırlanabilmesidir. Bu sınırlamalar Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Bu çerçeve, her sınırlamanın hem şekli hem maddi denetime açık olduğunu gösterir: şekli yönden kanun gerekir, maddi yönden hakkın özü korunmalı ve müdahale anayasal nedenlerle bağlantılı olmalıdır. Yabancılar bakımından temel hak ve hürriyetler milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir. Olağanüstü hallerde ise hakların kullanılması daha geniş biçimde durdurulabilir; buna rağmen milletlerarası yükümlülükler, durumun gerektirdiği ölçü ve dokunulamaz çekirdek alan sınır oluşturur.

Hak ve hürriyetlerin korunması, Anayasanın tanıdığı hakların ihlal edildiğinde nasıl savunulacağını gösteren güvenceler bütünüdür. Anayasal hakları ihlal edilen kişi, başvurabileceği makamın gecikmeye yol açmadan erişilebilir kılınmasını talep edebilir. Devlet, işlemlerinde ilgili kişilerin hangi kanun yollarına, hangi mercilere ve hangi sürelerde başvuracağını belirtmek zorundadır. Resmî görevlilerin haksız işlemleriyle zarar gören kişinin zararı kanuna göre Devletçe tazmin edilir; Devletin sorumlu görevliye rücu hakkı saklıdır. Bu koruma, hak arama hürriyetiyle tamamlanır: herkes yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir. Kanuni hakim güvencesi, suç ve cezalara ilişkin temel ilkeler, hukuka aykırı delil yasağı ve masumiyet karinesi de hak koruma sisteminin parçasıdır.