Hâkim-Savcı Adli Yargı İcra ve İflas Hukuku Konu Anlatımı

İcra teşkilatı, her asliye mahkemesi yargı çevresinde yeteri kadar icra dairesi kurulması esasına dayanır. İcra dairesinde icra müdürü, müdür yardımcıları, katipler ve görevlendirilen yardımcı personel bulunur; iş yoğunluğu fazla olan yerlerde icra başmüdürü ve icra daireleri başkanlığı gibi düzenleyici yapılar devreye girebilir. İcra ve iflas dairelerinin işlemlerine karşı yapılan şikayetler ve itirazların incelenmesi icra mahkemesine aittir. Şikayet, kanunun çözümünü mahkemeye bıraktığı haller dışında, icra ve iflas dairelerinin işlemlerinin kanuna aykırı olması veya olaya uygun bulunmaması sebebiyle başvurulan denetim yoludur. Kural olarak işlem öğrenildikten sonra yedi gün içinde yapılır; bir hakkın yerine getirilmemesi veya sebepsiz sürüncemede bırakılması hallerinde ise her zaman şikayet mümkündür. Şikayet kabul edilirse işlem bozulur, düzeltilir veya yapılmayan işin icrası emredilir.

Genel haciz yolu, para veya teminat alacaklarının ilamsız icrasında takip talebiyle başlayan ve ödeme emri, itiraz, takibin kesinleşmesi, mal beyanı ve haciz aşamalarıyla ilerleyen temel takip yoludur. Alacaklı icra dairesine yazılı, sözlü veya elektronik takip talebinde bulunur; talepte taraf bilgileri, alacağın Türk parasıyla tutarı, faiz, senet veya borç sebebi ve seçilen takip yolu gösterilir. İcra müdürü talebi kanuni şartlara uygun bulursa ödeme emri düzenler ve borçluya borcu yedi gün içinde ödeme, itirazı varsa aynı sürede bildirme, itiraz etmezse mal beyanında bulunma ihtarını gönderir. Süresinde itiraz takibi durdurur; alacaklı itirazı iptal ettirebilir veya kaldırılmasını isteyebilir. Ödeme emrindeki süre geçer ve itiraz kaldırılırsa alacaklı mal beyanını beklemeden haciz isteyebilir. Haciz, borçlunun mal, hak ve alacaklarından alacağı karşılayacak miktarla sınırlıdır.

İlamsız takipte ödeme emri, takip talebinin borçluya yöneltilen hukuki sonucudur. İcra müdürü takip talebinin kanunda aranan unsurları taşıdığını görürse emri düzenler; kabul edilmezse karar tutanağa geçirilir. Ödeme emri, borcun ve masrafların yedi gün içinde ödenmesini, imza inkarının açıkça bildirilmesini, borca veya takip hakkına itiraz varsa bunun aynı sürede beyan edilmesini ve itiraz edilmezse mal beyanı yükümlülüğünü borçluya bildirir. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde dilekçeyle veya sözlü olarak icra dairesine itiraz edebilir. Kısmi itirazda itiraz edilen bölüm ve miktar açık gösterilmezse o kısım bakımından itiraz yapılmamış sayılır. Süresinde itiraz takibi durdurur; süresiz itiraz ise alacaklının talebiyle takip işlemlerinin devamına engel olmaz. Kusursuz engel nedeniyle süresinde itiraz edemeyen borçlu, paraya çevirme bitinceye kadar gecikmiş itiraz yoluna başvurabilir.

Borçlunun süresinde itirazı ilamsız takibi durdurur; alacaklının takibi sürdürebilmesi için bu itirazı hükümden düşürmesi gerekir. İtirazın iptali, alacaklının itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde genel mahkemede açtığı ve alacağın varlığını genel hükümlere göre ispatladığı dava yoludur. İtiraz haksız bulunursa borçlu, takip haksız ve kötü niyetli görülürse alacaklı tazminata mahkum edilebilir. İtirazın kesin kaldırılması ise alacaklının imzası ikrar veya noterlikçe tasdik edilmiş borç ikrarı ya da resmi makam belgesi gibi kanunda sayılan belgelerle icra mahkemesine başvurduğu daha dar yoldur. Özel senette imza inkar edilmişse geçici kaldırma gündeme gelir; imza incelemesi sonucunda takip geçici olarak açılır ve borçlu borçtan kurtulma davası açmazsa karar kesinleşir. Bu sistem, ilamsız takibin hızlılığını belge gücü ve dava güvencesiyle dengeler.

Kambiyo senetlerine özgü takip, çek, poliçe ve emre muharrer senede dayanan alacaklar için düzenlenmiş özel takip yoludur. Alacaklı, alacak rehinle güvence altına alınmış olsa bile bu özel usule başvurabilir; borçlu iflasa tabi ise haciz ve iflas yollarından hangisini seçtiğini takip talebinde bildirir. Haciz yolunda icra memuru senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse borçluya senet suretiyle birlikte ödeme emri gönderir. Borçlu borcu on gün içinde ödemeye çağrılır; kambiyo vasfına, takip hakkına, imzaya, borca, itfaya, imhale, zamanaşımına veya yetkiye ilişkin başvurular ise kısa süreli ve çoğu kez icra mahkemesi merkezli işler. Borca ve imzaya itiraz satış dışındaki takip işlemlerini kendiliğinden durdurmaz. Kambiyo senetlerine özgü iflas yolunda ise ödeme süresi ve itiraz usulü farklılaşır; alacaklı, şartlar gerçekleşirse ticaret mahkemesinden iflas isteyebilir.

İlamlı icra, mahkeme ilamına veya kanunun ilam niteliğinde saydığı belgelere dayanan takip yoludur. Takip, ilamın icra dairesine verilmesiyle başlar ve ilamların icrası her icra dairesinden istenebilir. Para ve teminat dışındaki ilamlarda icra emri, borçluya çoğu durumda yedi gün içinde hükmü yerine getirmesini bildirir; taşınır tesliminde şey bulunmazsa ilamda yazılı değer, yoksa haciz tarihindeki rayiç değer tahsil edilir. Taşınmaz tesliminde borçlu emri tutmazsa hüküm zorla icra edilir; haksız şekilde tekrar girerse ayrıca hükme gerek olmadan çıkarılır. Para ilamlarında borçlu, borcun zamanaşımına uğradığı veya ödendiği gibi sınırlı sebeplerle icranın geri bırakılmasını isteyebilir. İstinaf veya temyiz başvurusu da ancak kanundaki teminat ve karar düzeni içinde icrayı geri bırakabilir. İlam kaldırılır veya bozulursa icra işlemleri durur ve koşulları varsa icranın iadesi yapılır.

Haciz, kesinleşen takipte alacaklının alacağını karşılamak üzere borçlunun mal, hak ve alacaklarına el konulmasıdır. Alacaklının haciz isteme hakkı ödeme emrinin tebliğinden itibaren kanundaki sürede kullanılmazsa düşer; icra dairesi talep üzerine kısa sürede haczi yapar. Haciz, alacaklının ana para, faiz ve masraflar dahil alacağına yetecek miktarı aşamaz ve icra memuru borçlu ile alacaklının menfaatlerini mümkün olduğunca bağdaştırmakla yükümlüdür. Kanun bazı malları tamamen, bazı gelirleri ise borçlu ve ailesinin geçimi için gerekli kısım ayrıldıktan sonra haczedilebilir kabul eder. Hacizden sonra mallar muhafaza edilir, kıymeti belirlenir ve satış istenir. Satış, kural olarak elektronik ortamda açık artırmayla yapılır; ihale koşulları gerçekleşirse mal en yüksek teklif verene geçer. Bedel bütün alacaklıları karşılamazsa icra dairesi sıra cetveli düzenler ve paylaştırma bu sıraya göre yapılır.

Rehinle güvence altına alınmış bir alacakta temel takip yolu, rehnin paraya çevrilmesidir. Borçlu iflasa tabi olsa bile alacaklı kural olarak önce rehinli malın satışına yönelir; rehin bedeli borcu karşılamazsa kalan alacak için borçlunun sıfatına göre haciz veya iflas yoluna gidilebilir. Taşınır rehninde takip talebi üzerine ödeme emri gönderilir; borçlu ödeme yapmaz veya itirazı bertaraf edilirse rehin satılır. İpotekli alacaklarda borçluya ve taşınmaz maliki üçüncü kişiye icra emri veya ödeme emri gönderilmesi, alacağın veya ipoteğin belge niteliğine göre farklılaşır. İpotek akit tablosunun kayıtsız şartsız para borcu ikrarı içermesi, ilamlı icra benzeri bir icra emri düzenini doğurur. Rehin satışından elde edilen para alacağı tamamen karşılamazsa alacaklıya rehin açığı belgesi verilir; bu belge kalan alacağın sonraki takibinde önemli işlev görür.

İflas yolu, yalnız iflasa tabi kişiler hakkında uygulanabilen külli takip düzenidir. İflas takibinde yetkili icra dairesi borçlunun muamele merkezinin bulunduğu yerdeki dairedir; iflas davası ise borçlunun muamele merkezindeki ticaret mahkemesinde açılır. Adi iflas yolunda ödeme emri borçluya yedi gün içinde borcu ödemezse alacaklının iflas isteyebileceğini ve itirazlarını icra dairesine bildirmesi gerektiğini bildirir. İtiraz olmazsa alacaklı ticaret mahkemesinden iflas ister; itiraz varsa itirazın kaldırılmasıyla birlikte iflas talep edilir. Kambiyo senetlerine özgü iflas yolunda çek, poliçe veya emre muharrer senede dayanan alacak için daha kısa süreli ödeme ve itiraz düzeni vardır. Doğrudan iflas ise önce takip yapılmadan, kanunda sayılan ağır hallerde alacaklının veya aciz halindeki borçlunun başvurusu üzerine gündeme gelir. Sermaye şirketleri ve kooperatiflerde borca batıklık da doğrudan iflas sebebidir.

İflasın açılmasıyla müflisin haczi kabil bütün malları, nerede bulunursa bulunsun iflas masasını oluşturur ve alacakların ödenmesine ayrılır. İflas kapanıncaya kadar müflisin eline geçen mallar da masaya girer. Rehinli mallar masa kapsamına dahil olmakla birlikte rehinli alacaklının öncelik hakkı korunur; iflastan önce haczedilip henüz satılmamış mallar da masaya katılır. İflas açıldıktan sonra müflisin masaya ait mallar üzerindeki tasarrufları alacaklılara karşı hükümsüzdür ve müflise yapılan ödemeler ancak masaya giren değer ölçüsünde borçtan kurtarıcı olur. Haciz ve teminat takipleri iflasın açılmasıyla durur, karar kesinleşince düşer; rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takipler saklıdır. Müflisin bazı borçları muaccel hale gelir, para dışı alacaklar para alacağına çevrilir ve alacaklılar sıra düzenine göre tatmin edilir. İflas tasfiyesi sonunda kapanma kararı verilir; sonradan mal bulunursa ayrıca merasim olmadan satılıp eksik alan alacaklılara dağıtılır.

Konkordato, borçlarını vadesinde ödeyemeyen veya ödeme tehlikesi altına giren borçluya, alacaklılarla mahkeme denetiminde yeniden ödeme düzeni kurma imkanı verir. Talep borçlu tarafından yapılabileceği gibi iflas talebinde bulunabilecek alacaklı tarafından da başlatılabilir. Süreç, ön proje ve mali belgelerin sunulması, geçici mühlet, kesin mühlet, komiser gözetimi, alacaklıların projeyi müzakere etmesi ve mahkemenin tasdik şartlarını incelemesiyle ilerler. İptal davası ise borçlunun alacaklılardan mal kaçıran veya masa değerini azaltan bazı tasarruflarını etkisizleştirmeye yönelir. İvazsız işlemler, aciz dönemindeki bazı ödemeler ve zarar verme kastıyla yapılan işlemler farklı şartlarla iptale tabi tutulur. Bu iki kurum birlikte düşünüldüğünde, konkordato borçlunun ödeme düzenini korurken, iptal davası alacaklıların cebri icra değerini zayıflatan işlemleri hedef alır.