Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Kanun Yolları Konu Anlatımı

Kanun yolu mantığı

İdari yargıda kanun yollarını öğrenirken ilk ayrım, kararın olağan denetime mi, yoksa kesinleşme sonrası özel bir denetime mi konu olduğudur.

İstinaf ve temyiz, kararın üst merci tarafından gözden geçirilmesini sağlayan olağan başvuru yollarıdır.

Kanun yararına temyiz ve yargılamanın yenilenmesi ise kesinleşmiş kararlarla ilgili daha sınırlı işlev görür.

Bu başlıkta önemli olan yalnız başvuru adlarını ezberlemek değil, her yolun hangi kararlara karşı açıldığını, hangi merciin inceleme yaptığını, inceleme sonunda hangi kararların verilebildiğini ve başvurunun yürütmeye etkisini birlikte okumaktır.

İstinafın yeri

İdare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı temel üst denetim yolu istinaftır.

Başvuru, başka kanunda farklı bir kanun yolu öngörülmüş olsa bile, mahkemenin bağlı bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine yapılır.

Süre kural olarak kararın tebliğinden itibaren otuz gündür.

Bu kuralın yanında kesinlik sınırı vardır: konusu otuz bir bin Türk lirasını geçmeyen vergi davaları, tam yargı davaları ve idari işlemlere karşı açılan iptal davalarında idare ve vergi mahkemesinin kararı kesindir; bu kararlara karşı istinaf yolu kapalıdır.

İstinaf, şekil ve usul bakımından temyiz hükümlerine bağlanmıştır.

Bu bağlantı, dilekçe düzeni, başvuru merciine gönderilme ve eksikliklerin tamamlatılması gibi usuli konularda temyiz rejiminin istinafa da yön verdiğini anlatır.

Kanun ayrıca başvuru dilekçesindeki hitap veya istek ifadesine sıkı biçimde bağlı kalınmayacağını belirtir; istinafa konu olabilecek bir karara karşı yapılan kanun yolu başvurusu dosyanın bölge idare mahkemesine gitmesini sağlar.

Bölge idare mahkemesinin istinafta verebileceği kararlar

Bölge idare mahkemesi ilk derece kararını hukuka uygun bulursa istinaf başvurusunu reddeder.

Kararın içinde düzeltilmesi mümkün maddi yanlışlık varsa bu yanlışlığı gidererek aynı yönde karar verebilir.

Buna karşılık ilk derece kararını hukuka uygun görmezse başvuruyu kabul eder, ilk derece kararını kaldırır ve işin esası hakkında yeniden karar verir.

Gerekli gördüğünde kararı veren mahkemeyi veya başka bir idare ya da vergi mahkemesini istinabe edebilir; istinabe olunan mahkemenin işlemleri öncelikle ve ivedilikle yapması gerekir.

Bazı durumlarda bölge idare mahkemesi esasa girip yeni karar vermek yerine dosyayı ilgili mahkemeye gönderir.

İlk inceleme üzerine verilen kararın istinafta haklı bulunması, davaya görevsiz veya yetkisiz mahkemenin bakması ya da reddedilmiş veya yasaklanmış hâkimin davaya katılması bu gruptadır.

Bu halde başvuru kabul edilir, ilk derece kararı kaldırılır ve dosya ilgili mahkemeye gönderilir.

Bu fıkra uyarınca verilen kararlar kesindir.

Ayrıca istinafa konu edilen kararı veren veya karara katılan hâkim, aynı davanın istinaf incelemesinde görev alamaz.

İvedi yargılama usulüne tabi davalarda ise istinaf yolu bütünüyle kapalıdır.

Temyizin kapsamı

Temyiz, Danıştayda yapılan üst denetimdir.

Danıştay dava dairelerinin nihai kararları ile kanunda sayılan bölge idare mahkemesi kararları, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde temyiz edilebilir.

Bölge idare mahkemesi kararları bakımından kanun sınırlı bir liste kurar.

Düzenleyici işlemlere karşı açılan iptal davaları; belirli parasal sınırları aşan veya istinafta kaldırma üzerine yeniden karar verilen vergi, tam yargı ve idari işlem davaları; meslekten, kamu görevinden veya öğrencilik statüsünden çıkarma sonucunu doğuran işlemler; belli ticari faaliyeti süresiz veya otuz gün yahut daha uzun süre engelleyen işlemler; bazı üst düzey atama ve görevden alma işlemleri; imar planı ve parselasyon işlemleri; koruma kurulu kararları ve Boğaziçi Kanunu uygulaması; maden, taşocakları, orman, jeotermal kaynaklar, doğal mineralli sular; ülke çapındaki sınavlar; kıyı tesisleri işletme izinleri; yap-işlet-devret ve yap-işlet modeli uygulamaları; serbest bölgeler; toprak koruma ve arazi kullanımı; düzenleyici ve denetleyici kurulların piyasa veya sektör kararları bu liste içinde yer alır.

Temyiz dilekçesi Danıştay Başkanlığına hitaben yazılır ve kanunun dilekçe düzenine uygun olmalıdır.

Eksiklik varsa tamamlanması için on beş günlük süre verilir; eksiklik tamamlanmazsa temyiz isteminde bulunulmamış sayılır.

Dilekçe ilgisine göre kararı veren bölge idare mahkemesine, Danıştaya veya kanunda belirtilen mercilere verilir; karşı tarafa tebliğ edilir.

Karşı taraf tebliği izleyen otuz gün içinde cevap verebilir ve süresinde temyiz etmemiş olsa bile cevap dilekçesinde temyiz isteminde bulunabilir.

Harç ve giderlerin eksikliği için yedi günlük tamamlama süresi verilir; tamamlanmazsa kararın temyiz edilmemiş sayılmasına karar verilir.

Süre geçtikten sonra yapılan veya kesin karara yönelen temyiz de reddedilir.

Danıştayın temyiz kararları

Danıştay, temyiz incelemesinde kararı hukuka uygun bulursa onar.

Sonuç hukuka uygunsa fakat gerekçe doğru veya yeterli değilse gerekçeyi değiştirerek onama mümkündür.

Yeniden yargılama gerektirmeyen maddi hata, tamamlanabilir eksiklik veya düzeltilebilir yanlışlık varsa karar düzeltilerek onanabilir.

Bozma sebepleri ise üç ana grupta toplanır: görev ve yetki dışında işe bakılması, hukuka aykırı karar verilmesi, usul hükümlerinin uygulanmasında kararı etkileyebilecek hata veya eksiklik bulunması.

Kısmi onama ve kısmi bozma halinde kesinleşen kısım Danıştay kararında gösterilir.

Temyize konu kararı veren ya da karara katılan hâkim aynı davanın temyiz incelemesinde görev alamaz.

Bozma sonrası dosya kararı veren merciye gönderilir.

Merci dosyayı öncelikle inceler, gerekiyorsa tahkik işlemlerini tamamlar ve yeniden karar verir.

Bölge idare mahkemesi bozma kararına uyabilir veya kararında ısrar edebilir.

Bozmaya uyulursa sonraki temyiz incelemesi bozma kararına uygunlukla sınırlıdır.

Israr kararı temyiz edilirse uyuşmazlık konusuna göre Danıştay İdari veya Vergi Dava Daireleri Kurulunca incelenir; bu kurulların kararlarına uyulması zorunludur.

Kesinleşmiş kararlar ve yürütme etkisi

Kanun yararına temyiz, kesin olarak verilen ya da istinaf veya temyiz incelemesinden geçmeden kesinleşen kararların yürürlükteki hukuka aykırı sonuç ifade etmesi halinde devreye girer.

İlgili bakanlıkların göstereceği lüzum üzerine veya kendiliğinden Başsavcı tarafından başvurulabilir.

İstem yerinde görülürse karar kanun yararına bozulur; fakat bu bozma daha önce kesinleşmiş kararın hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz.

Bu bozma ayrıca ilgili bakanlığa bildirilir ve kamusal duyuru için Resmi Gazete'de ilan edilir.

Temyiz veya istinaf başvurusu yapılması, hâkim, mahkeme ya da Danıştay kararlarının yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz.

Ancak yetkili Danıştay dairesi, kurul veya bölge idare mahkemesi teminat karşılığında yürütmenin durdurulmasına karar verebilir.

İptal davalarında teminat istenmeyebilir; idareden ve adli yardımdan yararlananlardan teminat alınmaz.

İnceleme sırasında yürütmenin durdurulması hakkında verilen kararlar kesindir.

Kararın bozulması ise kararın yürütülmesini kendiliğinden durdurur.

Yargılamanın yenilenmesi

Yargılamanın yenilenmesi, Danıştay, bölge idare, idare ve vergi mahkemelerinden verilen kararlar için sınırlı sebeplere bağlanmıştır.

Sonradan ele geçirilen belge, esas alınan belgenin sahte olduğunun anlaşılması, dayanak ilamın kesin hükümle ortadan kalkması, bilirkişinin kasıtlı gerçek dışı beyanının mahkeme kararıyla belirlenmesi, lehine karar verilen tarafın etkili hilesi, vekil veya kanuni temsilci olmayan kişilerle davanın görülmesi, çekinmesi gereken hâkimin karara katılması, aynı taraflar, konu ve sebep bakımından önceki ilama aykırı yeni karar verilmesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi sürecinden kaynaklanan ihlal veya düşme kararları bu sebepler arasındadır.

Yenileme istemini esas kararı veren mahkeme karara bağlar.