Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Bölge İdare Mahkemeleri Konu Anlatımı

Kuruluş ve Hukuki Konum

2576 sayılı Kanun, bölge idare mahkemelerini idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleriyle birlikte genel görevli bağımsız mahkemeler arasında düzenler.

Bu ifade mahkemenin idari teşkilat içindeki bir kurul değil, yargısal karar veren bir mahkeme olduğunu gösterir.

Kuruluşta coğrafi durum ve iş hacmi ölçütleri esas alınır.

Böylece bölge idare mahkemesi ağı yalnızca idari sınır mantığıyla değil, uyuşmazlık yoğunluğu, erişilebilirlik ve yargı hizmetinin düzenli yürütülmesi bakımından kurulur.

Kuruluş ve yargı çevresinin belirlenmesinde Adalet Bakanlığı rol alır; ilgili bakanlıkların görüşleri alınır.

Mahkemenin kaldırılması veya yargı çevresinin değiştirilmesi de kurumsal usule bağlanmıştır.

Bu kararların Resmî Gazete’de yayımlanması, mahkemelerin varlığı ve yargı çevresi konusunda açıklık sağlar.

Aynı çevrede birden fazla mahkeme varsa, işlerin yoğunluğu ve niteliği dikkate alınarak ihtisaslaşma amacıyla iş bölümü yapılabilir.

Tevzi edilen dosyaya bakmak, mahkeme için bir yükümlülüktür.

Organik Yapı

Bölge idare mahkemesi, yargısal karar birimleri ile yönetim ve destek birimlerinin birlikte çalıştığı çok parçalı bir teşkilat olarak örgütlenir.

Bu yapı sınavda özellikle önemlidir; çünkü bölge idare mahkemesini tek bir heyet gibi düşünmek güncel kanun sistematiğini eksik bırakır.

Mahkemede en az iki daire bulunur: biri idare, diğeri vergi dairesidir.

Daire sayısı ihtiyaç halinde artırılabilir veya azaltılabilir.

Her dairede bir başkan ve yeteri kadar üye vardır.

Başkan ve üyeler Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından atanır.

Başkan ve daire başkanları birinci sınıf olup bu niteliği yitirmemiş idari yargı hâkim ve savcıları arasından seçilir.

Daire üyeleri de en az birinci sınıfa ayrılmış olmalıdır.

Kaynak ayrıca Danıştay daire başkanı ve üyelerinin istekleri üzerine bölge idare mahkemesi başkanlığına veya daire başkanlığına atanabilmesine ilişkin özel statü hükümleri içerir.

Bu düzenlemeler istinaf merciinin kıdem ve mesleki yeterlilik düzeyini vurgular.

Temel Görev Alanı

Kanunun 3/A maddesi bölge idare mahkemelerinin genel görevlerini üç başlıkta toplar.

Birinci görev istinaf başvurularını inceleyip karara bağlamaktır.

Bu nedenle bölge idare mahkemesi, idare ve vergi mahkemelerinin istinafa açık nihai kararlarını denetleyen ikinci derece mahkemesidir.

İkinci görev, yargı çevresindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev ve yetki uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmektir.

Üçüncü görev, diğer kanunlarla verilen işleri yerine getirmektir.

Dairelerin görevleri bu genel çerçeveyi somutlaştırır.

Daireler, ilk derece mahkemelerince verilen ve istinaf yolu açık nihai kararlara karşı başvuruları inceler.

İlk derece mahkemelerinin yürütmenin durdurulması istemleri hakkında verdiği kararlara karşı yapılan itirazlar da dairelerin görev alanındadır.

Yargı çevresi içindeki ilk derece mahkemeleri arasında görev veya yetki uyuşmazlığı çıkarsa çözüm mercii yine bölge idare mahkemesi dairesidir.

Yetkili Mahkemenin Tayinine İlişkin İşlev

Kanun, yalnızca klasik istinaf incelemesiyle yetinmez.

Bir ilk derece mahkemesinin davaya bakmasına fiili veya hukuki engel çıkarsa, iki mahkemenin yargı çevresi sınırlarında tereddüt varsa ya da iki mahkeme aynı davaya bakmaya yetkili olduğunu söylerse bölge idare mahkemesi devreye girer.

Bu durumda davanın yargı çevresi içindeki başka bir mahkemeye nakline veya yetkili mahkemenin tayinine karar verilebilir.

Bu görev, bölge idare mahkemesinin idari yargı çevresindeki işleyişi düzenleyen koordinasyon yönünü gösterir.

İki dairenin görevine ilişkin davalarda ilgili dairelerin birlikte toplantı yapması mümkündür.

Bu toplantıya daire başkanlarından kıdemli olan katılır ve başkanlık eder.

Toplanma ve görüşme yeter sayısı beş olarak düzenlenmiştir; kararlar oy çokluğuyla verilir.

Bu ayrıntı, daireler arası görev kesişmesi olduğunda dosyanın keyfi biçimde değil, özel usulle çözüleceğini gösterir.

Başkan, Daire Başkanı ve Üye Görevleri

Bölge idare mahkemesi başkanı mahkemeyi temsil eder, başkanlar kuruluna ve adalet komisyonuna başkanlık eder, alınan kararların yürütülmesini sağlar.

Mahkemenin uyumlu, verimli ve düzenli çalışması için önlemler almak, genel yönetim işlerini yürütmek ve personeli denetlemek de başkanın görevleri arasındadır.

Başkan ayrıca benzer olaylarda kesin nitelikte verilen daire kararları arasındaki aykırılıkların giderilmesi için başkanlar kuruluna başvurabilir.

Daire başkanı, dairesinde düzenli çalışma ortamını sağlar, işlerin makul sürede incelenip karara bağlanmasını gözetir, dosyayı inceleyecek üyeye havale eder ve kararların zamanında yazılmasını sağlar.

Üyeler kendilerine verilen dosyaları inceler, heyete sunar, duruşma ve müzakerelere katılır, düşüncelerini bildirir ve kararları yazar.

Bu görev dağılımı, istinaf yargılamasının hem kolektif hem de dosya sorumluluğu içeren yapısını gösterir.

Başkanlar Kurulu ve Karar Aykırılıkları

Başkanlar kurulu bölge idare mahkemesi başkanı ile daire başkanlarından oluşur.

Başkan yoksa en kıdemli daire başkanı kurula başkanlık eder.

Daire başkanının mazeretinde o dairenin en kıdemli üyesi kurula katılır.

Kurulun görevlerinden biri daireler arasında çıkan iş bölümü uyuşmazlıklarını karara bağlamaktır.

Bu görev, mahkeme içi işleyişte düzen ve öngörülebilirlik sağlar.

Başkanlar kurulunun sınavlarda en çok sorulan işlevi kesin kararlar arasındaki aykırılık veya uyuşmazlıklarla ilgilidir.

Benzer olaylarda aynı ya da farklı bölge idare mahkemesi dairelerinin kesin kararları arasında uyumsuzluk ortaya çıkarsa kurul resen veya başvuru üzerine istemi değerlendirir.

Uygun görürse kendi görüşünü ekleyerek Danıştaydan karar verilmesini ister.

Konu, niteliğine göre İdari veya Vergi Dava Daireleri Kuruluna iletilir ve verilen karar kesindir.

Burada tuzak, kurulun uyuşmazlığı kendisinin nihai biçimde çözdüğünü sanmaktır; kaynakta Danıştay bağlantısı açık biçimde kurulmuştur.

Toplantı, Karar ve Yardımcı Birimler

Her daire bir başkan ve iki üyenin katılımıyla toplanır.

Görüşmeler gizlidir ve kararlar çoğunlukla alınır.

Hukuki veya fiili nedenlerle daire toplanamazsa eksiklik önce diğer dairelerden, bu da mümkün olmazsa diğer bölge idare mahkemelerinden görevlendirilen üyelerle tamamlanır.

Daire başkanı bulunamazsa en kıdemli üye daireye başkanlık eder.

Bu kurallar karar alma sürecinin sürekliliğini sağlamaya yöneliktir.

Her bölge idare mahkemesinde adalet komisyonu bulunur.

Komisyon, bölge idare mahkemesi başkanının başkanlığında belirlenen asıl üyelerden oluşur; yedek üyeler de vardır.

Komisyon eksiksiz toplanır ve çoğunlukla karar verir.