Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Danıştay Konu Anlatımı

Danıştayın temel niteliği, onu sıradan bir mahkemeden ayıran üçlü işlevde görülür.

Danıştay, hem yüksek idare mahkemesi hem danışma ve inceleme mercii hem de kanunda verilen idari görevleri yerine getiren yüksek yargı organıdır.

Bu nedenle konu çalışılırken yalnız “temyiz mahkemesi” ezberi yeterli değildir.

Danıştayın bazı uyuşmazlıklarda ilk derece mahkemesi sıfatıyla karar verdiği, bazı kararları temyiz yoluyla incelediği, bazı konularda ise idari nitelikte görüş veya karar verdiği birlikte düşünülmelidir.

İlk tuzak da buradadır: Danıştayın bütün faaliyetlerini yargısal dava faaliyeti sanmak, İdari Daire ve İdari İşler Kurulunun danışma ve idari uyuşmazlık alanını görünmez kılar.

Kurumsal statü bakımından Danıştay bağımsızdır; yönetimi ve temsili Danıştay Başkanına aittir.

Meslek mensupları Danıştay Başkanı, Başsavcı, başkanvekilleri, daire başkanları ve üyeler gibi görevlerden oluşur.

Başkan, Başsavcı, başkanvekilleri ve daire başkanları, üyeler arasından Danıştay Genel Kurulunca seçilir.

Seçim ve görev süresi ayrıntıları, Danıştayın kendi iç yapısı içinde yargısal bağımsızlık ve kurumsal süreklilik sağlama amacına hizmet eder.

Üyelik kaynakları da önemlidir; boşalan üyeliklerin belirli oranı idari yargı hâkim ve savcılarından, belirli oranı ise diğer görevliler arasından seçilir.

Bu oran bilgisi, Danıştayın idari yargı uzmanlığına dayandığını, ancak tüm üyelerin yalnız idari yargıdan gelmediğini gösterir.

Karar organları listesini yalnız ad olarak ezberlemek yerine fonksiyonlarına göre ayırmak gerekir.

Danıştay daireleri yargısal ve idari işlerin ilk temas noktasıdır.

Danıştay Genel Kurulu daha çok seçim ve iç düzenleme görevleriyle görünür.

İdari İşler Kurulu idari işlere ilişkin konularda karar veya düşünce bildirir.

İdari Dava Daireleri Kurulu ile Vergi Dava Daireleri Kurulu, dava dairelerinin ilk derece mahkemesi olarak verdiği kararların temyizinde kritik rol oynar.

İçtihatları Birleştirme Kurulu, daire ve kurullar arasında karar aykırılığı bulunduğunda içtihadın birleştirilmesini sağlar ve bu kararlara yargı yerleri ile idare uymak zorundadır.

Başkanlar Kurulu ve Başkanlık Kurulu ise iş bölümü, görev uyuşmazlığı, üyelerin görev yerleri ve kurumsal işleyiş bakımından önem taşır.

Daire yapısında kanun, Danıştayda dokuzu dava, biri idari olmak üzere daire bulunduğunu kabul eder.

Dava dairelerinden biri vergi dava dairesi, diğerleri idari dava dairesi olarak görev yapar.

Bu ayrım, uyuşmazlığın konusuna göre hangi dairenin bakacağını belirleyen iş bölümü kararlarıyla somutlaşır.

Dava dairelerinin görevleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleri arasındaki görev ve yetki uyuşmazlıkları, bağlantılı davalarda merci tayini ve temyiz incelemesi gibi konularla ilişkilidir.

Bir daire temyiz incelemesi yapmakla görevliyse, aynı konuda Danıştayın ilk derece mahkemesi olarak bakacağı davalarda ve olağanüstü kanun yollarında da görevli olabilir.

Böylece iş bölümü yalnız dosya dağıtımı değil, uzmanlık sürekliliği sağlayan bir sistemdir.

Danıştayın genel görevleri içinde temyiz fonksiyonu özel bir ağırlık taşır.

Kanunda, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerince verilen kararlar ile Danıştayın ilk derece mahkemesi olarak gördüğü davalarda verilen kararlara karşı temyiz istemlerini inceleyip karara bağlama görevi düzenlenmiştir.

Temyiz görevinin amacı, olayın baştan yeniden görülmesi değil, hukuk kuralının uygulanmaması veya yanlış uygulanması denetimidir.

Bu ifade, temyizi istinaf veya ilk derece yargılamasından ayıran anahtar noktadır.

Aday açısından dikkat edilmesi gereken, Danıştayın her başvuruda ilk derece gibi delil toplayan bir mahkeme olmadığı, temyiz aşamasında hukuki denetim yaptığıdır.

İlk derece mahkemesi olarak Danıştayda görülecek davalar ayrıca sayılmıştır.

Bakanlıklar ile kamu kuruluşlarının ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlemleri, Danıştay İdari Dairesi veya İdari İşler Kurulu kararları üzerine uygulanan işlemler, Danıştay Yüksek Disiplin Kurulu kararları ve belediyeler ile il özel idarelerinin seçimle gelen organlarının organlık sıfatını kaybetmesi istemleri gibi alanlar bu başlık altında değerlendirilir.

Buradaki tuzak, idari işlemin önemini görünce doğrudan Danıştayı ilk derece sanmaktır; ilk derece görev kanunda sayılan hâllerle sınırlı biçimde okunmalıdır.

İdari Dava Daireleri Kurulu ve Vergi Dava Daireleri Kurulu, Danıştay içindeki üst kurul denetiminin omurgasıdır.

İdari Dava Daireleri Kurulu idari dava dairelerinin, Vergi Dava Daireleri Kurulu ise vergi dava dairelerinin başkanları ve görevlendirilen üyeleriyle oluşur.

Toplantı yeter sayısı idari dava kurulu için daha yüksek, vergi dava kurulu için daha düşüktür.

Bu kurullar, ilgili dava dairelerinin ilk derece mahkemesi olarak verdiği kararların temyiz incelemesini yapar.

Dolayısıyla Danıştay içinde “daire kararı” ile “kurul incelemesi” arasındaki ilişkiyi kurmak gerekir.

Kurulların varlığı, Danıştayın tek katmanlı bir daireler toplamı olmadığını gösterir.

İdari işler alanı, yargısal uyuşmazlıktan farklı bir mantıkla işler.

Birinci Daire, kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri, kanunlarda Danıştaydan alınacağı yazılı bulunan düşünceler ve belediye mevzuatından doğup idari davaya konu olmayan işler gibi alanlarda görev yapar.

İdari İşler Kurulu ise idari daireler arasında çıkan görev uyuşmazlıklarını, kanunlarda kurulda görüşüleceği yazılı işleri ve Danıştay Başkanının havale ettiği bazı işleri inceler, karara bağlar veya düşünce bildirir.

Burada verilen görüş veya kararların dava kararıyla aynı şey olmadığı unutulmamalıdır.

İdari danışma fonksiyonu, Danıştayın tarihsel ve anayasal konumunun parçasıdır.

İçtihatları Birleştirme Kurulu, karar aykırılıklarını giderme bakımından yüksek yargı birliğini sağlar.

Dairelerin veya kurulların kendi kararları ya da ayrı ayrı verdikleri kararlar arasında aykırılık veya uyuşmazlık görüldüğünde konu Danıştay Başkanının havalesi ve Başsavcının düşüncesiyle ele alınabilir.

Aykırı kararlarla ilgili kişiler de içtihadın birleştirilmesini isteyebilir.

Kurul kararlarına Danıştay daire ve kurulları ile idari mahkemeler ve idare uymak zorundadır.

Bu, içtihadı birleştirme kararının yalnız tarafları etkileyen bireysel karar olmadığını, uygulamayı yönlendiren bağlayıcı bir yargısal istikrar aracı olduğunu gösterir.

Son olarak Başkanlar Kurulu ile Başkanlık Kurulu karıştırılmamalıdır.

Başkanlar Kurulu, daireler arasında çıkan görev uyuşmazlıklarını karara bağlamak, ayrı yargı çevrelerindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında görev ve yetkiye ilişkin konuları ele almak ve Danıştay Başkanının uygun gördüğü işleri görüşmek gibi görevler üstlenir.