Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) İdare ve Vergi Mahkemeleri Konu Anlatımı

İlk Derece İdari Yargının İki Ana Mahkemesi

2576 sayılı Kanun, idare mahkemeleri ile vergi mahkemelerini bölge idare mahkemeleriyle aynı teşkilat kanunu içinde düzenler.

Bu mahkemeler genel görevli ve bağımsızdır.

Genel görevli olmaları, özel bir idari kurul gibi değil, kanunun gösterdiği yargı alanında ilk derece mahkemesi olarak çalıştıkları anlamına gelir.

Bağımsız mahkeme olmaları ise uyuşmazlıkları idari makam kararı şeklinde değil, yargısal karar olarak çözmelerini ifade eder.

Bu iki mahkeme aynı düzeyde yer alsa da görev alanları aynı değildir.

İdare mahkemesi, vergi mahkemesinin ve ilk derece Danıştayın görevinde olmayan idari uyuşmazlıklarda ana merciidir.

Vergi mahkemesi ise mali yükümler ve bunların tahsil süreçlerine ilişkin özel alanı üstlenir.

Bu ayrım, hem dava açarken görevli mahkemeyi bulmak hem de sınavda doğru seçeneği belirlemek için temel ölçüttür.

Kuruluş ve Yargı Çevresi

İdare ve vergi mahkemeleri, bölgelerin coğrafi durumları ve iş hacmi göz önünde tutularak Adalet Bakanlığınca kurulur.

Yargı çevreleri de aynı süreç içinde tespit edilir.

Kuruluş ve yargı çevresinin belirlenmesinde ilgili bakanlıkların görüşlerinin alınması öngörülmüştür.

Mahkemelerin kaldırılması veya yargı çevrelerinin değiştirilmesi ise Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Kurulunun kararına bağlanır.

Bu kararların Resmî Gazete’de yayımlanması önemlidir.

Çünkü görev ve yetki çevresi, tarafların dava açma stratejisini doğrudan etkiler.

Aynı yargı çevresinde birden fazla idare veya vergi mahkemesi varsa, ihtisaslaşma için mahkemeler arasında iş bölümü yapılabilir.

Bu iş bölümü gelen işlerin yoğunluğu ve niteliği dikkate alınarak Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından belirlenir.

Mahkemeler kendilerine tevzi edilen davalara bakmak zorundadır.

Mahkeme Oluşumu

İdare ve vergi mahkemelerinde birer başkan ile yeteri kadar üye bulunur.

Mahkeme kurulu başkan ve iki üyeden oluşur.

Başkanın yokluğunda kıdemli üye başkana vekâlet eder.

Bu yapı, ilk derece idari yargılamanın kural olarak heyet düzenine göre yürüyebileceğini gösterir.

Ancak kanun, parasal sınır altında kalan bazı davaların tek hâkimle çözümlenmesini ayrıca düzenlemiştir.

Her mahkemede yazı işleri müdürlüğü kurulur.

Adalet Bakanlığınca gerekli görülen yerlerde idari, mali ve teknik işlerle ilgili müdürlükler de oluşturulabilir.

Her müdürlükte bir müdür ile yeterli sayıda memur bulunur.

Bu müdürlükler yargısal karar vermez; dosya, yazışma, kayıt, tebligat ve idari işlerin düzenli yürütülmesine hizmet eder.

İdare Mahkemelerinin Görevleri

İdare mahkemeleri, vergi mahkemelerinin görevine giren davalarla ilk derecede Danıştayda çözümlenecek olanlar dışında kalan iptal davalarını çözer.

İptal davası, idari işlemin hukuka uygunluğunun denetlendiği dava türüdür.

Bir idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu veya amaç yönünden hukuka aykırı olduğu ileri sürülüyorsa görevli mahkeme çoğu kez idare mahkemesi olacaktır; ancak önce özel görev alanları dışlanmalıdır.

İdare mahkemelerinin ikinci temel görevi tam yargı davalarıdır.

Bu davalar idari eylem veya işlem nedeniyle kişisel hakkın ihlali ve buna bağlı tazminat veya benzeri taleplerle ilgilidir.

Üçüncü görev alanı, kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden dolayı taraflar arasında çıkan uyuşmazlıklardır.

Fakat kaynak, tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkları bu kapsam dışında bırakır.

İdare mahkemeleri ayrıca diğer kanunlarla verilen işleri ve özel kanunlarda Danıştayın görevli olduğu belirtilip idari yargılama usulüyle kendilerine bırakılan davaları çözer.

Vergi Mahkemelerinin Görevleri

Vergi mahkemeleri genel bütçeye, il özel idarelerine, belediyelere ve köylere ait vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlerle ilgili davaları çözer.

Bu kapsam yalnızca verginin aslına ilişkin değildir; zamlar, cezalar ve tarifeler de görev alanına dahildir.

Dolayısıyla bir uyuşmazlık mali yükümün doğumu, miktarı, cezası veya tarifesiyle bağlantılıysa vergi mahkemesi akla gelmelidir.

Aynı konularda 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun uygulanmasına ilişkin davalar da vergi mahkemesinin görevindedir.

Bu düzenleme, mali yükümlülüğün yalnızca tahakkuk aşamasında değil, tahsil aşamasında da vergi yargısı içinde kalabileceğini gösterir.

Vergi mahkemeleri ayrıca diğer kanunlarla verilen işleri görür.

Sınavda seçeneklerde “6183 uygulaması” geçtiğinde, uyuşmazlığın hangi mali yükümle bağlantılı olduğu özellikle incelenmelidir.

Tek Hâkimle Çözümlenecek Davalar

Kanun, parasal sınırı aşmayan bazı uyuşmazlıkların tek hâkimle çözüleceğini belirtir.

İdare mahkemelerinde konusu belli parayı içeren idari işlemlere karşı açılan iptal davaları ve tam yargı davaları bu kapsamda olabilir.

Vergi mahkemelerinde de vergi mahkemesinin görevindeki belirli mali uyuşmazlıklardan kaynaklanan ve toplam değeri parasal sınırı aşmayan davalar tek hâkim tarafından çözümlenir.

Bu tür davaların hâkimler arasında dağılımına ilişkin esaslar, işlerde denge sağlanacak biçimde mahkeme başkanı tarafından önceden tespit edilir.

Ek maddeye göre parasal sınırlar her yıl yeniden değerleme oranında artırılır ve bin Türk lirasını aşmayan kısımlar dikkate alınmaz.

Tek hâkimle çözümlenecek davanın belirlenmesinde dava tarihindeki sınır, miktar artırımı varsa artırım tarihindeki sınır esas alınır.

Bu ayrıntı sabit tutar ezberinden daha önemlidir.

Başkan ve Üyelerin Görevleri

Mahkeme başkanları görüşme ve duruşmaları yönetir, düşünce ve görüşlerini bildirir ve oy kullanır.

Mahkemede görevli bulunanların düzenli çalışmasını ve mahkeme işlerinin verimli yürütülmesini sağlamak da başkanın görevidir.

Başkan, her takvim yılı sonunda mahkemesindeki işlerin durumu ve varsa aksaklıkların sebepleri hakkında bölge idare mahkemesi başkanlığına rapor verir ve gerekli gördüğü tedbirleri bildirir.

Üyeler, başkan tarafından kendilerine verilen dosyaları geciktirmeden inceler.

Mahkeme kuruluna gerekli açıklamaları yapar, düşünce ve görüşlerini bildirir, oy verir ve kararları yazar.

Üyeler ayrıca mahkemeyle ilgili olup başkan tarafından verilen diğer işleri görür.

Bu görev tanımı, üyenin yargılamada aktif karar ve gerekçe üretme sorumluluğunu ortaya koyar.

Eski Kurullardan Mahkeme Sistemine Geçiş

Kanun, idare ve vergi mahkemelerinin görev alanına giren ve daha önce çeşitli kurul veya komisyonlara verilmiş bulunan görev ve yetkilerin, bu mahkemelerin göreve başlamasıyla sona ereceğini belirtir.

Vergi mahkemelerinin göreve başlamasıyla vergi itiraz komisyonu veya Vergiler Temyiz Komisyonu gibi eski deyimler de yeni mahkeme sistemine uyarlanmıştır.

Bu hükümler, idari yargıda uyuşmazlık çözümünün mahkeme merkezli hale getirildiğini gösterir.

Geçiş hükümlerinde, eski kurul ve komisyonlardaki dosyaların yetkili mahkemelere devri, daha önce açılmış davaların akıbeti ve sürelerin nasıl işleyeceği ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.