Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Görev ve Yetki Konu Anlatımı

Görev ve yetki kavramları idari yargılama usulünün kapı denetimi gibidir.

Bir dava ne kadar haklı görünürse görünsün, yanlış yargı düzeninde veya yanlış mahkemede açıldığında mahkeme önce bu sorunu ele alır.

Görev, uyuşmazlığın Danıştay, idare mahkemesi, vergi mahkemesi veya başka bir yargı düzeni içinde çözümlenip çözümlenmeyeceğini belirleyen alandır.

Yetki ise görevli yargı düzeni içinde yer bakımından hangi mahkemenin davaya bakacağını gösterir.

Bu ayrım sınavlarda özellikle önemlidir; çünkü görev hatası çoğu zaman yargı kolu veya mahkeme türü hatasıdır, yetki hatası ise görevli mahkeme türü içinde coğrafi adres hatasıdır.

İYUK, dilekçeler üzerine ilk incelemede görev ve yetkinin kontrol edilmesini öngörür.

Dilekçeler Danıştayda, idare ve vergi mahkemelerinde ilgili başkan veya görevlendirilen kişi tarafından sırasıyla incelenir ve görev ile yetki bu inceleme başlıklarından biridir.

İlk inceleme sonunda adli yargının görevli olduğu bir konuda idari yargıda dava açılmışsa dava reddedilir.

Buna karşılık idari yargının görevli olduğu bir konuda görevli veya yetkili olmayan idari mahkemeye başvurulmuşsa dava dosyası görevli veya yetkili mahkemeye gönderilir.

Bu ayrım, sınavlarda reddin sonucu üzerinden sorulabilir.

Adli yargı görevli ise idari mahkemenin dosyayı bir idari mahkemeye göndermesi beklenmez; idari yargı görevli olup sadece mahkeme yanlışsa gönderme mekanizması çalışır.

Görevli olmayan adli yargı yerine başvurma durumunda özel bir süre koruması vardır.

Çözümlenmesi Danıştayın, idare veya vergi mahkemelerinin görevine giren dava adli yargıda açılır ve görev yönünden reddedilirse, bu kararın kesinleşmesini izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli idari mahkemede dava açılabilir.

Bu durumda görevsiz yargı yerine başvurma tarihi, idari yargı merciine başvuru tarihi olarak kabul edilir.

Eğer kesinleşmeden sonraki otuz günlük süre geçirilmiş olsa bile idari dava açma süresi henüz dolmamışsa, kişi bu asıl süre içinde de dava açabilir.

Buradaki amaç, yargı yeri hatası yüzünden hak arama imkanının ölçüsüz biçimde kaybolmasını önlemektir; fakat bu kural sınırsız ve süresiz bir ikinci şans değildir.

Yetki kurallarında ilk bakılacak hüküm genel yetkidir.

Göreve ilişkin hükümler saklı kalmak ve kanunda ya da özel kanunlarda özel yetki gösterilmemiş olmak şartıyla, yetkili idare mahkemesi dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yer mahkemesidir.

Bu kural genel olduğu için her soruda otomatik cevap değildir.

Özel yetki düzenlemesi varsa genel yetki geri çekilir.

Ayrıca İYUK, yetkinin kamu düzeninden olduğunu belirtir.

Bu ifade, yetkinin yalnızca tarafların ileri sürmesine bağlı teknik bir itiraz olmadığını, mahkemenin yargılamanın düzeni bakımından dikkate alması gereken bir konu olduğunu gösterir.

Kamu görevlileriyle ilgili davalarda özel yetki kuralları ayrıntılıdır.

Atama ve nakil davalarında yetkili mahkeme, kamu görevlisinin yeni veya eski görev yeri idare mahkemesidir.

Göreve son verme, emekli etme veya görevden uzaklaştırma davalarında son görev yeri idare mahkemesi yetkilidir.

Görevle ilişkinin kesilmesi sonucunu doğurmayan disiplin cezaları, ilerleme, yükselme, sicil, intibak ve diğer özlük ya da parasal haklar bakımından ilgilinin görevli bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.

Hakim ve savcıların mali ve sosyal hakları, sicilleri ve müfettiş hal kağıtlarına karşı açacakları ve idare mahkemelerinin görevine giren davalarda ise özel kanun hükümleri saklı kalmak üzere, hakimin veya savcının görev yaptığı yerin idari yargı yönünden bağlı olduğu bölge idare mahkemesine en yakın bölge idare mahkemesinin bulunduğu yer idare mahkemesi yetkili kılınmıştır.

Bu özel düzenleme, hakim savcı sınavlarında özellikle dikkat edilmesi gereken teknik bir ayrıntıdır.

Taşınmaz mallara ilişkin davalarda yetki taşınmazın bulunduğu yere bağlanır.

İmar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat ve iskan gibi taşınmazlarla ilgili mevzuatın uygulanmasında veya bunlara bağlı haklarda yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Köy, belediye ve özel idareleri ilgilendiren mevzuat davaları ile sınır uyuşmazlıklarında da ilgili mülki idari birimin, köyün, belediyenin veya mahallenin bulunduğu ya da yeni bağlandığı yer idare mahkemesi yetkilidir.

Taşınır mallarda ise yetki taşınır malın bulunduğu yer idare mahkemesine aittir.

Tam yargı davalarında yetki ayrıca sıralı biçimde düzenlenir.

İdari sözleşmelerden doğanlar dışında kalan tam yargı davalarında önce zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözümlemeye yetkili mahkeme aranır.

Zarar bayındırlık ve ulaştırma gibi bir hizmetten veya idarenin herhangi bir eyleminden doğmuşsa hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir.

Diğer hallerde davacının ikametgahının bulunduğu yer mahkemesi devreye girer.

Bu sıralama önemlidir; çünkü sınavda davacının ikametgahı cazip seçenek olarak verilebilir, fakat önce zararı doğuran uyuşmazlık veya hizmetin görüldüğü yer kuralının uygulanıp uygulanmayacağı düşünülmelidir.

Vergi uyuşmazlıklarında yetki, uyuşmazlık konusu vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümleri tarh ve tahakkuk ettiren, zam ve cezaları kesen dairenin bulunduğu yer vergi mahkemesidir.

Gümrük vergileri ve vergi düzeltme taleplerinin reddi gibi belirtilen hallerde de tarh ve tahakkuk ettiren dairenin bulunduğu yer öne çıkar.

Amme alacaklarının tahsilinde ödeme emrini düzenleyen daire, diğer uyuşmazlıklarda ise dava konusu işlemi yapan daire esas alınır.

Görev ve yetki uyuşmazlıklarında yapılacak işlem de bilinmelidir.

İdare ve vergi mahkemeleri idari yargının görev alanına giren bir davada görevsizlik veya yetkisizlik sebebiyle ret kararı verirlerse dosyayı Danıştaya veya görevli ve yetkili idare ya da vergi mahkemesine gönderirler.

Görevsizlik sebebiyle Danıştaya gönderilen dosyada Danıştay davayı kendi görevi içinde görmezse dosyanın yetkili ve görevli mahkemeye gönderilmesine karar verir.

Gönderilen mahkeme de kendisini görevsiz veya yetkisiz görürse, uyuşmazlık mahkemelerin aynı bölge idare mahkemesi çevresinde olup olmamasına göre bölge idare mahkemesi veya Danıştay tarafından çözülür.

Bu mercilerin görev ve yetki uyuşmazlıkları hakkında verdiği kararlar kesindir.

Merci tayini ise yetkili mahkemenin davaya bakmasına fiili veya hukuki engel çıkması, yargı çevresi sınırlarında tereddüt bulunması veya iki mahkemenin aynı davaya bakmaya yetkili olduklarına karar vermesi gibi durumlarda gündeme gelir.