Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Yürütmenin Durdurulması Konu Anlatımı

Yürütmenin durdurulması, idari yargıda iptal davasının geç sonuçlanma ihtimaline karşı davacıyı koruyan geçici nitelikte bir kurumdur.

İdari işlemler hukuka uygunluk karinesinden yararlandığı için dava açılması kural olarak işlemin yürütülmesini durdurmaz.

Bu başlangıç noktası çok önemlidir: İptal davası açıldı diye işlem kendiliğinden askıya alınmış olmaz.

İşlemin uygulanmasının dava sonuna kadar durması için mahkemenin yürütmenin durdurulması istemi hakkında ayrıca karar vermesi gerekir.

Bu kurum nihai iptal kararı değildir; dava konusu işlemin dava sürecinde uygulanmasını geçici olarak durdurur.

Bu nedenle sınavda yürütmenin durdurulmasını iptal kararıyla, ihtiyati tedbirle veya idari başvuruyla karıştırmamak gerekir.

İYUK m.27 iki koşulun birlikte gerçekleşmesini arar.

Birinci koşul, idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zararların doğmasıdır.

Burada zarar yalnızca parasal kayıp anlamına gelmez; işlemin uygulanmasıyla daha sonra geri döndürülmesi güç bir fiili veya hukuki durum ortaya çıkabilir.

İkinci koşul, idari işlemin açıkça hukuka aykırı olmasıdır.

Açık hukuka aykırılık, davanın sonunda yapılacak tüm ayrıntılı incelemenin peşinen tamamlandığı anlamına gelmez; fakat ilk bakışta güçlü görünen bir hukuka aykırılık değerlendirmesi gerektirir.

Bu iki şarttan yalnızca birinin varlığı yeterli değildir.

İşlem çok ağır sonuç doğuracak olsa bile açık hukuka aykırılık gösterilemiyorsa, ya da işlem açıkça sakat görünse bile uygulanması telafisi güç zarar doğurmuyorsa yürütmenin durdurulması kararı verilmez.

Mahkeme kural olarak davalı idarenin savunmasını aldıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçeli karar verir.

Böylece idarenin işlem hakkındaki açıklaması dosyaya alınır.

Ancak uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerde savunma alınmadan da yürütme geçici olarak durdurulabilir; bu durumda savunma alındıktan sonra yeniden değerlendirme yapılır.

Kaynak hüküm kamu görevlilerinin atama, naklen atama, görev ve unvan değişikliği ile geçici veya sürekli görevlendirme işlemlerinin uygulanmakla etkisi tükenecek işlem sayılmayacağını ayrıca belirtir.

Bu özel kayıt, sınavda “her atama işlemi savunmasız yürütmeyi durdurma doğurur” şeklindeki aşırı genellemelere karşı önemlidir.

Yürütmenin durdurulması kararının gerekçesi özel olarak yoğunlaştırılmıştır.

Kararda yalnızca “hukuka aykırılık ve zarar vardır” denmesi yeterli değildir; işlemin hangi nedenlerle açıkça hukuka aykırı görüldüğü ve uygulanırsa hangi telafisi güç veya imkansız zararların doğacağı belirtilmelidir.

Ayrıca bir kanun hükmünün veya Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi hükmünün iptali istemiyle Anayasa Mahkemesine başvurulmuş olması tek başına yürütmenin durdurulması nedeni yapılamaz.

Dilekçe ve eklerinden istemin yerinde olmadığı anlaşılırsa idarenin savunması alınmadan ret kararı verilebilir.

Bu ret imkanı, yürütmenin durdurulmasının otomatik bir ara karar değil, koşulları dosya üzerinden somut olarak incelenen bir talep olduğunu gösterir.

Vergi uyuşmazlıklarında ayrı bir mekanizma vardır.

Vergi mahkemelerinde vergi uyuşmazlıklarından doğan davaların açılması, tarh edilen vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlerin dava konusu edilen bölümünün tahsil işlemlerini kural olarak durdurur.

Ancak işlemden kaldırılan vergi davası dosyalarında tahsil işlemi devam eder; dosyanın yeniden işleme konulması, ihtirazi kayıtla verilen beyannameler üzerine yapılan işlemler ve tahsilat işlemlerinden doğan davalar tahsili kendiliğinden durdurmaz.

Bu hallerde yürütmenin durdurulması istenebilir.

Dolayısıyla vergi davası açılınca her durumda her tahsilatın duracağı düşüncesi hatalıdır; uyuşmazlığın türü ve dosyanın usuli durumu ayrıca araştırılır.

Yürütmenin durdurulması istemli davalarda süreler ve tebligat hızlandırılabilir.

İYUK, 16. maddede yazılı savunma sürelerinin kısaltılabileceğini ve tebliğin memur eliyle yapılabileceğini kabul eder.

Kararların teminat karşılığında verilmesi kuraldır; ancak durumun gereklerine göre teminat aranmayabilir.

İdareden ve adli yardımdan yararlanan kişilerden teminat alınmaz.

Teminat uyuşmazlığını yürütmenin durdurulması hakkında karar veren merci çözer.

Karar verilen dosyaların öncelikle incelenip karara bağlanması ve yürütmenin durdurulmasına dair kararların on beş gün içinde yazılıp imzalanması, kurumun geçici koruma karakteriyle uyumludur.

Yürütmenin durdurulması kararlarına karşı özel bir itiraz yolu vardır.

Danıştay dava dairesi kararlarına karşı konusuna göre İdari veya Vergi Dava Daireleri Kuruluna, bölge idare mahkemesi kararlarına karşı en yakın bölge idare mahkemesine, idare ve vergi mahkemeleri ile tek hakim kararlarına karşı bölge idare mahkemesine başvurulur.

Süre, kararın tebliğini izleyen günden itibaren yedi gündür ve itiraz bir defaya mahsustur.

İtiraz mercii dosya kendisine geldikten sonra yedi gün içinde karar vermek zorundadır; itiraz üzerine verilen karar kesindir.

Aynı sebeplere dayanılarak ikinci kez yürütmenin durdurulması istenememesi de bu geçici korumanın kötüye kullanılmasını önleyen bir sınırdır.

Kararın uygulanması İYUK m.28 ile tamamlanır.

Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının gereklerine göre idare gecikmeksizin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur.

Bu süre hiçbir şekilde kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez.

Yürütmenin durdurulması kararı verilmiş bir dosyada idarenin “dava henüz bitmedi” diyerek kararı uygulamaması mümkün değildir.

Kanun yolu aşamasında da temyiz dilekçesinde yürütmenin durdurulması istenirse dilekçe karşı tarafa tebliğ edilmeden dosya ilgili Danıştay merciine gönderilir; önce yürütmenin durdurulması istemi karara bağlanır, sonra tebligatla dosya tekemmül ettirilir.

Böylece kurum hem ilk derece hem kanun yolu aşamasında, idari işlemin dava sürecindeki etkisini kontrol eden ayrı ve teknik bir usul aracı olarak çalışır.

İvedi yargılama ve merkezi sınavlara ilişkin usullerde yürütmenin durdurulması kararlarına itiraz edilememesi ayrıca bilinmelidir.

İvedi yargılama usulünde yürütmenin durdurulması talebi hakkında verilen kararlara itiraz yolu kapalıdır; merkezi ve ortak sınavlara ilişkin özel usulde de aynı sonuç kabul edilir.

Bu durum genel m.27 sistemindeki yedi günlük itiraz yolundan farklıdır.

Dolayısıyla önce davanın hangi usule tabi olduğu belirlenmeli, sonra yürütmenin durdurulması kararına karşı başvuru imkânı değerlendirilmelidir.