Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Tam Yargı Davası Konu Anlatımı

Tam yargı davasını doğru öğrenmenin başlangıç noktası, idari davaların kendi içindeki ayrımıdır.

İdari yargıda iptal davası, tam yargı davası ve idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklara ilişkin davalar ayrı dava türleri olarak düzenlenir.

Tam yargı davası, idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan etkilenen kişiler tarafından açılır.

Bu ifade sınav bakımından çok belirleyicidir; çünkü iptal davasında davacının menfaat ihlali yeterliyken, tam yargıda kişisel hakkın doğrudan muhtel olması aranır.

Bu nedenle her hukuka aykırı işlem otomatik olarak tam yargı davası doğurmaz.

İşlem veya eylem ile kişinin hakkı ve zararı arasında somut bağ kurulmalıdır.

İdari yargı yetkisinin sınırı da aynı çerçevede önemlidir.

Mahkeme idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunu denetler; yerindelik denetimi yapmaz, idarenin takdir yetkisini ortadan kaldıracak veya idari eylem ve işlem niteliğinde karar veremez.

Tam yargı davasında mahkeme zararın giderimine hükmedebilir, fakat idarenin yerine geçerek hangi kamu hizmeti politikasının izleneceğini belirlemez.

Sınavlarda bu nokta, tazminat kararı ile idare yerine işlem tesis etme yasağı arasındaki fark üzerinden sorulur.

Tam yargı davasının idari işlemden mi idari eylemden mi doğduğunu ayırmak gerekir.

İdari işlem, idarenin hukuki sonuç doğuran irade açıklamasıdır.

Bir atama, ruhsat, disiplin cezası, vergi işlemi veya benzeri karar bir işlem niteliği taşıyabilir.

İdari eylem ise idarenin fiili davranışı, hizmetin yürütülmesi, gecikme, eksik ifa veya somut olay içinde meydana gelen zarar doğurucu davranış olarak düşünülebilir.

İYUK, işlem kaynaklı zararlar ile eylem kaynaklı zararlar için farklı başvuru yolları öngörür.

İşlemden doğan zararlarda ilgili, haklarını ihlal eden idari işlem dolayısıyla doğrudan tam yargı davası açabilir.

Bunun yanında iptal ve tam yargı davalarını birlikte açabilir.

Üçüncü seçenek ise önce iptal davası açmak, iptal davasının karara bağlanması üzerine kararın tebliğinden veya kanun yoluna gidilmişse kanun yolu sonucunun tebliğinden sonra dava süresi içinde tam yargı davası açmaktır.

İşlemin icrası sebebiyle zarar sonradan doğmuşsa, icra tarihinden itibaren dava süresi içinde tam yargı davası açılması da mümkündür.

Bu düzenleme, işlem ile zarar arasındaki zaman farkının öğrenciyi yanıltmaması için özellikle bilinmelidir.

Örneğin bir işlem tebliğ edilmiş olabilir, fakat fiili zarar işlemin uygulanması sırasında ortaya çıkabilir.

Bu durumda sınav sorusu sadece tebliğ tarihine değil, zararın işlemin icrasından doğup doğmadığına da dikkat çekebilir.

İdari işlemden doğan tam yargı davasında ilgilinin üst makama veya işlemi yapan makama başvurma hakkı saklıdır.

Bu başvuru, idari dava açma süresi içinde yapılırsa işlemekte olan süreyi durdurur.

Otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır; ret veya zımni ret sonrasında süre kaldığı yerden işlemeye başlar ve başvuruya kadar geçmiş süre hesaba katılır.

Buradaki tuzak, başvurunun yeni ve tam bir dava süresi doğurduğunu sanmaktır.

Kaynak hüküm süreyi durdurma mantığıyla çalışır; geçmiş süre silinmez.

İdari eylemlerden doğrudan tam yargı davası açılması ise daha katı bir ön başvuru rejimine bağlanmıştır.

İdari eylemlerden hakları ihlal edilen kişiler, idari dava açmadan önce ilgili idareye başvurup haklarının yerine getirilmesini istemek zorundadır.

Bu başvuru, eylemin yazılı bildirim üzerine veya başka şekilde öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl içinde ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde yapılmalıdır.

İstek kısmen veya tamamen reddedilirse ret işleminin tebliğini izleyen günden itibaren dava süresi içinde dava açılır.

İdare otuz gün içinde cevap vermezse bu sürenin bittiği tarihten itibaren dava süresi işlemeye başlar.

Dolayısıyla eylem kaynaklı tam yargıda dava öncesi idari başvuru, davanın dinlenebilmesi için temel eşiktir.

Ancak görevli olmayan adli yargı merciine açılmış bir tam yargı davası görev yönünden reddedilirse, sonradan idari yargıda açılacak davada bu idareye başvuru şartı aranmaz.

Bu istisna, görev hatası yapan davacının başvuru şartı yüzünden ikinci kez kayba uğramasını önleyen özel bir kuraldır.

Tam yargı davası ile görevli olmayan yere başvurma kuralı da ilişkilidir.

İdari yargının görev alanına giren bir dava adli yargıda açılmış ve görev yönünden reddedilmişse, kararın kesinleşmesini izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli idari mahkemede dava açılabilir.

Görevsiz yargı yerine başvuru tarihi, idari yargı merciine başvuru tarihi sayılır.

Otuz günlük süre geçirilmiş olsa bile, idari dava açma süresi henüz dolmamışsa bu süre içinde dava açılabilir.

Sınavlarda bu kural, süreyi tamamen kurtaran sınırsız bir imkan gibi sunulabilir; oysa madde kesinleşmeden sonra otuz günlük özel imkanı ve ayrıca asıl dava süresi henüz dolmamışsa kalan süreyi düzenler.

Tam yargı davasında dilekçede uyuşmazlık konusu miktarın gösterilmesi gerekir.

Bu ayrıntı iptal davası ile karşılaştırma sorularında önemlidir.

Çünkü tam yargı talebi, zararın giderimiyle bağlantılı olduğundan miktar unsuru dava dilekçesinin zorunlu içeriği içinde yer alır.

Mahkeme kararının uygulanması da tam yargı mantığını tamamlar.

Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının gereklerine göre idare gecikmeksizin işlem tesis etmek veya eylemde bulunmak zorundadır; bu süre kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez.

Konusu belli bir miktar paranın ödenmesini gerektiren davalarda hükmedilen miktar, davacının veya vekilinin idareye yazılı bildireceği banka hesabına yatırılır.

Süresinde ödeme yapılmazsa genel hükümler çerçevesinde infaz ve icra gündeme gelir.

Karara göre işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmazsa idare aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açılabilir.

Mahkeme kararının süresi içinde kamu görevlilerince yerine getirilmemesi halinde tazminat davasının ilgili idare aleyhine açılacağı da ayrıca belirtilmiştir.

Bu hükümler tam yargı davasının sadece dava açılışını değil, kararın fiilen sonuç doğurmasını da ilgilendirir.

Sınav tuzakları genellikle üç eksende kurulur.