Hâkim-Savcı Gelir Vergisi Konu Anlatımı

Verginin Konusu

Gelir vergisinin başlangıç noktası, verginin kişiye değil gelire yönelmiş görünmesine rağmen yalnız gerçek kişilerin gelirleri üzerinden alınmasıdır.

Kanundaki tanım iki parçalıdır: gelir, bir gerçek kişinin bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarıdır.

Bu nedenle gelir vergisini çalışırken üç unsuru birlikte görmek gerekir.

Birincisi kişi unsurudur; mükellef gerçek kişidir.

İkincisi zaman unsurudur; gelir takvim yılı ekseninde değerlendirilir.

Üçüncüsü safilik unsurudur; kanun aksini söylemedikçe gelir unsurları gerçek ve safi miktarlarıyla dikkate alınır.

Gelirin Yedi Unsuru

Kanun gelire giren kazanç ve iratları kapalı bir sistem içinde sayar.

Ticari kazançlar, zirai kazançlar, ücretler, serbest meslek kazançları, gayrimenkul sermaye iratları, menkul sermaye iratları ve diğer kazanç ve iratlar gelir vergisinin ana kategorileridir.

Sınav bakımından bu liste ezberden ibaret değildir; hangi ekonomik değerin hangi başlık altında ele alınacağını belirler.

Örneğin işverene tabi belirli bir işyerinde hizmet karşılığı alınan para, ayni ödeme veya para ile temsil edilebilen menfaat ücret alanına girer.

Sermayeden ziyade kişisel emek, mesleki bilgi veya uzmanlıkla, işverene tabi olmaksızın ve kişisel sorumluluk altında yapılan faaliyetlerden doğan kazanç ise serbest meslek kazancı olarak düşünülür.

Tam Mükellefiyet

Tam mükellefiyet, gerçek kişinin Türkiye içi ve dışı kazanç ve iratlarının tamamı üzerinden vergilendirilmesi sonucunu doğurur.

Kanun iki grubu tam mükellef sayar.

Birinci grup Türkiye'de yerleşmiş olanlardır.

Türkiye'de yerleşmiş sayılmada ikametgahın Türkiye'de bulunması veya bir takvim yılı içinde Türkiye'de devamlı olarak altı aydan fazla oturma ölçütleri önemlidir.

Geçici ayrılmalar, Türkiye'de oturma süresini kesmez.

İkinci grup, resmi daire ve müesseselere veya merkezi Türkiye'de bulunan teşekkül ve teşebbüslere bağlı olarak bu işlerden dolayı yurt dışında oturan Türk vatandaşlarıdır.

Ancak bu kişiler bulundukları ülkede elde ettikleri kazanç ve iratlar nedeniyle gelir vergisine veya benzeri bir vergiye tabi tutulmuşlarsa, o kazanç ve iratlar üzerinden ayrıca vergilendirilmezler.

Yerleşmiş Sayılmayanlar

Altı aydan fazla kalma tek başına her zaman yerleşme sonucu doğurmaz.

Belli ve geçici görev veya iş için gelen iş, ilim ve fen adamları, uzmanlar, memurlar, basın ve yayın muhabirleri ve benzeri kişiler; tahsil, tedavi, istirahat veya seyahat amacıyla gelenler; ayrıca tutukluluk, hükümlülük veya hastalık gibi elde olmayan nedenlerle Türkiye'de kalanlar yerleşmiş sayılmaz.

Buradaki sınav tuzağı, süreyi tek ölçüt zannetmektir.

Süre önemlidir; fakat kanun bazı geliş ve kalış nedenlerini yerleşme sonucundan ayırmıştır.

Dar Mükellefiyet ve Türkiye'de Elde Etme

Dar mükellefiyet Türkiye'de yerleşmiş olmayan gerçek kişiler içindir ve vergilendirme yalnız Türkiye'de elde edilen kazanç ve iratlarla sınırlıdır.

Bu nedenle dar mükellefiyette asıl soru, kazanç veya iradın Türkiye'de elde edilmiş sayılıp sayılmayacağıdır.

Ticari kazançta kazanç sahibinin Türkiye'de işyerinin olması veya daimi temsilci bulundurması ve kazancın bu yerlerde ya da temsilciler aracılığıyla sağlanması aranır.

Ancak iş merkezi Türkiye'de bulunmayanların ihraç edilmek üzere Türkiye'de satın aldıkları veya imal ettikleri malları Türkiye'de satmadan yabancı ülkelere göndermelerinden doğan kazanç Türkiye'de elde edilmiş sayılmaz.

Türkiye'de satma, alıcı veya satıcının Türkiye'de olması yahut satış sözleşmesinin Türkiye'de yapılması ile ilişkilendirilir.

Zirai kazançlarda faaliyetin Türkiye'de icra edilmesi; ücretlerde hizmetin Türkiye'de ifası veya Türkiye'de değerlendirilmesi; serbest meslek kazançlarında faaliyetin Türkiye'de icrası veya değerlendirilmesi; gayrimenkul sermaye iratlarında gayrimenkulün Türkiye'de bulunması ya da ilgili mal ve hakların Türkiye'de kullanılması veya değerlendirilmesi; menkul sermaye iratlarında sermayenin Türkiye'de yatırılmış olması; diğer kazanç ve iratlarda ise kazancı doğuran iş veya işlemin Türkiye'de yapılması ya da değerlendirilmesi esas alınır.

Değerlendirme, ödemenin Türkiye'de yapılması veya yurt dışında yapılan ödemenin Türkiye'de ödeyenin ya da adına ödeme yapılanın hesaplarına geçirilmesi veya karından ayrılmasıdır.

İşyeri ve Daimi Temsilci

Dar mükellefiyet bakımından ticari kazancın Türkiye bağlantısını kuran iki kavram işyeri ve daimi temsilcidir.

İşyeri, Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre belirlenir.

Daimi temsilci ise temsil edilene hizmet veya vekalet akdiyle bağlı olan, onun adına belirli ya da belirsiz süreyle veya birden fazla ticari işlem yapmaya yetkili kimsedir.

Ticari mümessiller, tüccar vekilleri, memurlar ve acente durumunda olanlar; reklam giderleri hariç giderleri devamlı olarak temsil edilen tarafından ödenenler; mağaza veya depolarında temsil edilen hesabına konsinyasyon yoluyla sürekli mal bulunduranlar ayrıca şart aranmadan daimi temsilci sayılır.

Bir kişinin birden fazla kişiyi temsil etmesi bu niteliği ortadan kaldırmaz.

Ticari Kazanç, Ücret ve Serbest Meslek Kazancı

Ticari kazanç, her türlü ticari ve sınai faaliyetten doğan kazançtır.

Kanun bazı faaliyetleri ayrıca ticari kazanç sayar: maden, taş, kireç ocakları ve benzeri yerlerin işletilmesi; özel okul ve hastane işletilmesi; gayrimenkul alım, satım ve inşa işleriyle devamlı uğraşılması; menkul kıymet alım satımıyla devamlı uğraşılması; belirli şekilde parsellenen arazinin satışı; diş protezciliği gibi örnekler bu kapsamdadır.

Ticari kazanç bilanço veya işletme hesabı esası gibi gerçek ya da basit usullere göre tespit edilir.

Bilanço esasında öz sermaye farkı, işletme hesabında ise hasılat ile gider arasındaki olumlu fark belirleyicidir.

Ücrette bağımlılık unsuru öne çıkar: işverene tabi, belirli bir işyerine bağlı çalışma ve hizmet karşılığı sağlanan ekonomik değer gerekir.

Ödemenin tazminat, prim, ikramiye, huzur hakkı veya gider karşılığı gibi farklı adlar taşıması sonucu değiştirmez.

Serbest meslek kazancında ise kişisel emek ve uzmanlık, ticari mahiyette olmama, işverene tabi olmama ve kendi nam ve hesabına çalışma unsurları belirleyicidir.

Hakemlerin tahkim işleri nedeniyle aldıkları ücretler ve bazı ortaklık yapıları içinde yürütülen serbest meslek faaliyetinden doğan kazançlar da bu kapsamda değerlendirilir.

Safi Tutar Mantığı

Kaynak hükümler birlikte okunduğunda gelir vergisinde yalnız gelirin doğması değil, gelirin hangi yöntemle safi hale getirileceği de önemlidir.

Ticari kazançta bilanço esası öz sermaye değişimini, işletme hesabı esası hasılat ve gider farkını merkeze alır.

Serbest meslek kazancında tahsil edilen para, ayın ve diğer menfaatlerden faaliyet nedeniyle yapılan giderler indirilir.