Hâkim-Savcı Kurumlar Vergisi Konu Anlatımı

Verginin Konusu

Kurumlar vergisinin konusu, kanunda sayılan kurumların kazançlarıdır.

Bu kısa cümle iki önemli sınır çizer.

Birincisi, kurumlar vergisi her türlü tüzel kişiliği otomatik olarak vergilendiren genel bir vergi değildir; kanun hangi yapıların mükellef olacağını sayar.

İkincisi, vergilendirilen şey kurumun varlığı değil, kurum kazancıdır.

Kanun ayrıca kurum kazancının, gelir vergisinin konusuna giren gelir unsurlarından oluştuğunu belirtir.

Böylece kurumlar vergisi, gelir vergisi sisteminden tamamen kopuk değildir; gelir unsurları bakımından gelir vergisiyle bağlantı kurar, fakat mükellef grubu ve vergilendirme tekniği kurumlar üzerinden yürür.

Sayılan Kurumlar

Kanunun ilk maddesinde beş ana mükellef grubu yer alır: sermaye şirketleri, kooperatifler, iktisadi kamu kuruluşları, dernek veya vakıflara ait iktisadi işletmeler ve iş ortaklıkları.

Sınavlarda bu listeyi yalnız isim olarak bilmek yetmez; her birinin kanundaki işlevini anlamak gerekir.

Sermaye şirketleri bakımından anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler ile benzer nitelikteki yabancı kurumlar temel örnektir.

Ayrıca Sermaye Piyasası Kurulunun düzenleme ve denetimine tabi fonlar ile bunlara benzer yabancı fonlar da uygulamada sermaye şirketi sayılır.

Kooperatifler, kendi özel kanunlarına veya Kooperatifler Kanununa göre kurulan kooperatifler ve benzer yabancı kooperatiflerdir.

İktisadi kamu kuruluşları ise devlete, il özel idarelerine, belediyelere ve diğer kamu idare veya kuruluşlarına ait ya da bağlı olup faaliyetleri devamlı bulunan, ticari, sınai veya zirai işletmelerdir.

Yabancı devletlere veya yabancı kamu idare ve kuruluşlarına ait benzer işletmeler de iktisadi kamu kuruluşu gibi değerlendirilir.

Dernek ve Vakıf İktisadi İşletmeleri

Dernek veya vakıflara ait iktisadi işletmeler, sınavlarda sık karıştırılan bir alandır.

Derneğin veya vakfın kendisi ile ona ait ya da bağlı iktisadi işletme aynı şey değildir.

Kanun, dernek veya vakıflara ait veya bağlı, faaliyetleri devamlı bulunan, ticari, sınai ya da zirai nitelikteki işletmeleri kurumlar vergisi mükellefiyeti içine alır.

Sendikalar dernek, cemaatler ise vakıf sayılır.

Buradaki kritik nokta, iktisadi işletmenin kazanç amacı gütmemesi, faaliyetinin kanunla verilmiş görevler arasında bulunması, tüzel kişiliğinin olmaması, bağımsız muhasebesinin ya da ayrılmış sermayesinin bulunmaması gibi durumların mükellefiyeti ortadan kaldırmamasıdır.

Mal veya hizmet bedelinin yalnız maliyeti karşılayacak kadar olması, kar edilmemesi veya karın kuruluş amacına tahsis edilmesi de iktisadi niteliği değiştirmez.

Bu nedenle örnek düşünme biçimi şöyle kurulmalıdır: Bir vakfın ideal amacı eğitim, yardım veya kültür olabilir; fakat vakfa bağlı, devamlı faaliyet gösteren ticari, sınai ya da zirai nitelikte bir işletme varsa kurumlar vergisi bakımından bu işletmenin niteliği ayrıca incelenir.

İşletmenin tüzel kişiliğinin bulunmaması ya da elde edilen fazlanın vakıf amacına aktarılması, kanunun açık ifadesi karşısında tek başına kurtarıcı ölçüt değildir.

Aynı yaklaşım kamu kuruluşlarına bağlı iktisadi işletmeler için de geçerlidir.

İş Ortaklıkları

İş ortaklıkları, kanunda sayılan kurumların kendi aralarında, şahıs ortaklıklarıyla veya gerçek kişilerle belirli bir işi birlikte yapmayı üstlenmeleri ve kazancı paylaşmayı amaçlamaları halinde gündeme gelir.

Ancak kanun bu yapıların kurumlar vergisi mükellefi olmasını, bu şekilde mükellefiyet tesis edilmesini talep etmeleri şartına bağlar.

Tüzel kişilik bulunmaması, iş ortaklığı bakımından mükellefiyete engel değildir.

Bu nedenle iş ortaklığında hem ortaklaşa iş üstlenme ve kazanç paylaşma amacı hem de kurumlar vergisi mükellefiyeti tesisine ilişkin talep birlikte düşünülmelidir.

Tam Mükellefiyet

Tam mükellefiyet, kanunda sayılan kurumlardan kanuni veya iş merkezi Türkiye'de bulunanların dünya çapındaki kazançları üzerinden vergilendirilmesidir.

Burada iki merkez kavramı vardır ve herhangi birinin Türkiye'de bulunması tam mükellefiyet için yeterlidir.

Kanuni merkez, kurumların kuruluş kanunlarında, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinde, tüzüklerinde, ana statülerinde veya sözleşmelerinde gösterilen merkezdir.

İş merkezi ise iş bakımından işlemlerin fiilen toplandığı ve yönetildiği merkezdir.

Sınav tuzağı, yalnız sözleşmede yazılı merkeze bakmaktır.

Kanun fiili yönetim merkezini de dikkate alır.

Dar Mükellefiyet

Dar mükellefiyet, kanuni ve iş merkezlerinin her ikisi de Türkiye'de bulunmayan kurumlar içindir.

Bu kurumlar yalnız Türkiye'de elde ettikleri kazançlar üzerinden vergilendirilir.

Dar mükellefiyette kurum kazancı, Türkiye'deki işyeri veya daimi temsilci aracılığıyla elde edilen ticari kazançlar, Türkiye'de bulunan zirai işletmeden doğan kazançlar, Türkiye'de elde edilen serbest meslek kazançları, taşınır ve taşınmazlar ile hakların Türkiye'de kiralanmasından elde edilen iratlar, Türkiye'de elde edilen menkul sermaye iratları ve diğer kazanç ve iratlardan oluşur.

Türkiye'deki işyeri veya daimi temsilciye rağmen, kurumun ihraç edilmek üzere Türkiye'de satın aldığı malları Türkiye'de satmadan yabancı ülkelere göndermesinden doğan kazanç Türkiye'de elde edilmiş sayılmaz.

Türkiye'de satma, alıcı veya satıcının Türkiye'de olması ya da satış sözleşmesinin Türkiye'de yapılmasıyla ilişkilendirilir.

Gelir Vergisiyle Bağlantı

Dar mükellefiyette gelir unsurlarının Türkiye'de elde edilmesi ve Türkiye'de daimi temsilci bulundurulması konularında Gelir Vergisi Kanununun ilgili hükümlerine gönderme yapılır.

Bu gönderme, kurumlar vergisini çalışırken gelir vergisi kurallarının tamamen unutulmaması gerektiğini gösterir.

Örneğin ticari kazançta işyeri ve daimi temsilci, serbest meslek kazancında faaliyetin Türkiye'de icrası veya değerlendirilmesi gibi bağlantı noktaları kurumlar bakımından da önem kazanır.

Safi Kurum Kazancı

Kurumlar vergisi, mükelleflerin bir hesap dönemi içinde elde ettikleri safi kurum kazancı üzerinden hesaplanır.

Safi kurum kazancının tespitinde Gelir Vergisi Kanununun ticari kazanç hakkındaki hükümleri uygulanır.

Zirai faaliyetle uğraşan kurumlarda, kanunda ayrıca belirtilen gelir vergisi hükmü de dikkate alınır.

Bu düzenleme, kurumlar vergisinde matrahın brüt hasılat olmadığına işaret eder.

Vergi, kazancın safi tutarı üzerinden yürür.

Ayrıca sermayenin tamamlanmasına karar verilen şirkette, ortakların zarar nedeniyle karşılıksız kalan kısmı kapatacak miktarda aktardıkları tutarların kurum kazancının tespitinde dikkate alınmayacağı belirtilmiştir.

Safi kazanç vurgusu, kurumlar vergisinin kurumun kasasına giren her tutarı otomatik matrah yapmadığını anlatır.

Hesap dönemi, kazancın zaman kesitini; ticari kazanç hükümlerine gönderme ise kazancın tespit yöntemini belirler.