Hâkim-Savcı Tarh Konu Anlatımı

Tarhın vergilendirme zincirindeki yeri

Vergi Usul Kanunu sisteminde tarhı doğru anlamak için önce vergi alacağının nasıl doğduğunu görmek gerekir.

Kanuna göre vergi alacağı, vergi kanunlarının bağladığı olayın gerçekleşmesi veya hukuki durumun tamamlanmasıyla doğar.

Mükellef yönünden bu alacak, vergi borcudur.

Ancak alacağın doğmuş olması her zaman miktarının idarece belirlenmiş olduğu anlamına gelmez.

İşte tarh, doğan vergi alacağının sayısal olarak tespit edildiği idari işlemdir.

Madde 20 tarhı, vergi alacağının kanunlarında gösterilen matrah ve nispetler üzerinden vergi dairesi tarafından hesaplanması ve miktar itibarıyla tespit edilmesi olarak tanımlar.

Bu tanımda üç unsur öne çıkar: alacak daha önce vergiyi doğuran olayla doğmuştur; hesaplama kanundaki matrah ve oranlara dayanır; işlemi vergi dairesi yapar.

Bu yüzden tarh, mükellefin ödeme yapması değil, idarenin vergi tutarını belirleme işlemidir.

Matrah, nispet ve vergi dairesi unsurları

Tarh işleminde matrah, verginin üzerinden hesaplandığı temel değeri ifade eder.

Nispet ise vergi kanununda gösterilen oran veya ölçüdür.

VUK, ayrıntılı matrah kurallarını her vergi türü için tek tek kurmaz; tarh tanımında ilgili vergi kanunlarının gösterdiği matrah ve nispetlere gönderme yapar.

Bu nedenle tarhın hukuki dayanağı yalnızca VUK m. 20'deki genel tanım değildir; hesaplama yapılırken özel vergi kanunundaki ölçüler de dikkate alınır.

Vergi dairesi unsuru da önemlidir.

Kanunda vergi dairesi, mükellefi tespit eden, vergi tarh eden, tahakkuk ettiren ve tahsil eden daire olarak tanımlanır.

Dolayısıyla tarh işlemi, vergilendirme sürecinde idari makam tarafından yapılan resmi bir muameledir.

Mükellefin beyanı tarhın verisine dönüşebilir; fakat tarh, beyanın kendisiyle karıştırılmamalıdır.

Beyannameye dayanan tarh

VUK'un tarh ve tahakkuk usulünde ilk model beyana dayanan tarhtır.

Kanunun beyanname esasına bağladığı vergilerde vergi dairesi, tahakkuk fişi düzenleyerek hem tarh işlemini yapar hem de vergiyi tahakkuk aşamasına taşır.

Vergi dairesi beyannamenin alınması üzerine tahakkuk fişi düzenler ve bunun bir nüshasını mükellefe veya beyannameyi mükellef adına veren kişiye verir.

Bu durumda vergi tahakkuk etmiş olur; ayrıca fişin mükellefe verilen nüshası beyannamenin makbuzu yerine geçer.

Bu modelde tarh ve tahakkuk birbirine çok yakın görünür.

Sınav tuzağı da buradadır: Beyana dayanan vergide tahakkuk fişi düzenlenmesi hem tarh hem tahakkuk sonucunu doğurabilir; fakat kavramlar yine de aynı değildir.

Tarh hesaplama ve miktar tespitidir.

Tahakkuk, tarh ve tebliğ edilen verginin ödeme aşamasına gelmesidir.

Tahakkuk fişi, beyana dayalı vergilerde bu iki aşamanın pratikte birlikte ilerlediği araçtır.

Beyannamenin posta veya elektronik ortamda gönderilmesi de tarh sürecini değiştirmez.

Posta ile gönderimde tahakkuk fişi kesilir ve mükellefin beyannamede gösterdiği adrese gönderilir.

Elektronik ortamda gönderimde tahakkuk fişi elektronik düzenlenir ve yetkili kişiye elektronik iletilir; bu ileti tahakkuk fişinin tebliği yerine geçer.

İkmalen tarh

İkmalen vergi tarhı, daha önce bir vergi tarh edildikten sonra aynı vergiyle ilgili sonradan ortaya çıkan matrah veya matrah farkı üzerinden ek vergi tarh edilmesidir.

Bu farkın defter, kayıt ve belgelerden veya kanuni ölçülerden hareketle miktar olarak tespit edilebilmesi gerekir.

Burada kritik nokta, ilk tarhın varlığıdır.

Daha önce hiçbir tarh yoksa ikmalen tarh kavramı kullanılmaz.

Örneğin bir beyannamede matrah bildirilmiş ve vergi tarh edilmiş olsun.

Sonradan defter ve belgelerden aynı döneme ilişkin ek bir matrah farkı belirlenirse, kanundaki koşullar çerçevesinde ikmalen tarh gündeme gelir.

Bu işlem, mevcut tarhı tamamlayan niteliktedir; bu yüzden adı da ikmalen tarhtır.

Re'sen tarh

Re'sen tarh, matrahın tamamen veya kısmen defter, kayıt ve belgelere ya da kanuni ölçülere dayanılarak tespit edilemediği hallerde uygulanır.

Matrah, takdir komisyonunca takdir edilen veya vergi incelemesi yapmaya yetkili olanların raporlarında belirtilen tutar üzerinden belirlenir.

İnceleme raporunda bu maddeye göre belirlenen matrah veya matrah farkı re'sen takdir edilmiş sayılır.

Kanun, re'sen tarha yol açabilecek durumları örnekler.

Beyannamenin kanuni süresi geçmesine rağmen verilmemesi, beyannamede matraha ilişkin bilgilerin yer almaması, tutulması zorunlu defterlerin tutulmaması veya ibraz edilmemesi, kayıtların doğru ve kesin matrah tespitine elverişli olmayacak ölçüde noksan, usulsüz ve karışık olması bunlar arasındadır.

Ayrıca zorunlu defterlerin veya verilen beyannamelerin gerçek durumu yansıtmadığına dair delil bulunması da re'sen tarh sebebidir.

Re'sen tarhta sınav açısından iki ayrım önemlidir.

Birincisi, matrahın güvenilir şekilde saptanamaması re'sen tarhın merkezidir.

İkincisi, re'sen takdir edilen matrah mükellefin bildirdiği matrahtan fazla değilse re'sen vergi tarh edilmez; fazla ise yalnız aradaki fark üzerinden tarh yapılır.

İdarece tarh

İdarece tarh, ikmalen ve re'sen tarh dışında kalan hallerde gündeme gelir.

Mükelleflerin verginin tarhı için kanunda belirlenen zamanda başvurmamaları veya kendilerine yüklenen yükümlülükleri yerine getirmemeleri nedeniyle vergi zamanında tarh edilememişse, kanunen belli matrahlar üzerinden idarece tarh yapılır.

Bu durumda vergi, yoklama fişine dayanılarak tarh olunur.

İdarece tarhta tebliğ düzeni de özel olarak belirtilmiştir.

Vergi ve ceza ihbarnameleri mükellefin bilinen adresine posta ile yollanır; ayrıca mükellefe ve tarh edilen vergi ile kesilen cezaya ilişkin bilgileri içeren ilan vergi dairesinin ilan yerine asılır.

Verginin tahakkuku ve cezanın kesinleşmesi için geçmesi gereken dava açma süresi, bilinen adreste tebligat yapılmışsa tebliğ tarihinden, aksi halde ilan tarihini tespit eden tutanak tarihinden başlar.

İhbarname ve tarh sebepleri

İkmalen ve re'sen tarh edilen vergiler ihbarname ile ilgililere tebliğ olunur.

İhbarname, verginin türünü, mükellefin kimliğini, adresini, vergilendirme dönemini, matrahı, hesabı ve miktarı gösterir.

Ayrıca ikmalen veya re'sen tarhı gerektiren sebeplerin kısa ve açık biçimde yazılması gerekir.

Bu unsur, tarh işleminin dayanağının muhatap tarafından anlaşılmasını sağlar.

Takdir komisyonu kararına dayanılarak tarh edilen vergilerde kararın; re'sen takdiri gerektiren inceleme raporunun ise birer sureti ihbarnameye eklenir.