Hâkim-Savcı Vergi Ödevi ve Vergi İlişkisi Konu Anlatımı

Vergi ödevi ve vergi ilişkisi, Vergi Usul Kanunu’nda soyut bir mali yükümlülük olarak değil, belirli kişiler, idare ve usul işlemleri arasında kurulan somut bir hukuki bağ olarak düzenlenir.

Bu bağın maddi başlangıcı vergiyi doğuran olaydır.

Vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın gerçekleşmesi veya hukuki durumun tamamlanmasıyla doğar; aynı alacak mükellef bakımından vergi borcudur.

Bu nedenle vergi ilişkisi, idarenin daha sonra yapacağı tarh ve tahakkuk işlemlerinden önce, kanunun vergilendirdiği olayın gerçekleşmesiyle hukuki zemin kazanır.

Tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil ise doğmuş alacağın usul içinde belirlenmesi, bildirilmesi, ödenebilir hale gelmesi ve ödenmesi aşamalarıdır.

Mükellef kavramı vergi ilişkisinin borçlu tarafını gösterir.

VUK’a göre mükellef, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişidir.

Vergi sorumlusu ise verginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesine karşı muhatap olan kişidir.

Bu ayrım, ekonomik yükün kime ait olduğu ile ödeme ve yerine getirme ödevinin kime yöneltildiğinin her zaman aynı olmayabileceğini gösterir.

Vergi kanunlarıyla kabul edilen haller dışında, mükellefiyet veya vergi sorumluluğuna ilişkin özel sözleşmeler vergi dairelerini bağlamaz.

Taraflar kendi aralarında yükü paylaşabilir; fakat idare, kanunun muhatap kıldığı kişiye başvurma yetkisini özel sözleşme sebebiyle kaybetmez.

Vergi ehliyeti hükmü, vergi ilişkisinin özel hukuk ehliyetinden bağımsızlığını açıkça ortaya koyar.

Mükellefiyet ve vergi sorumluluğu için kanuni ehliyet şart değildir.

Küçük veya kısıtlı olma, kendi başına vergisel yükümlülüğün doğmasına engel olmaz; bu durumda ödevlerin yerine getirilmesi temsil düzeni üzerinden sağlanır.

Ayrıca vergiyi doğuran olayın kanunlarla yasaklanmış bulunması da mükellefiyeti ve vergi sorumluluğunu kaldırmaz.

Kanun, vergilendirilen olayın hukuka uygun veya aykırı olmasına değil, vergi kanununun bağladığı ekonomik veya hukuki sonucun gerçekleşip gerçekleşmediğine bakar.

Bu yaklaşım, vergi hukukunun gerçek mahiyete dayalı tespit mantığıyla uyumludur.

Kanuni temsilcilerin ödevi, vergi ilişkisinde mükellefin kendisi dışında bir kişinin yükümlülüğü yerine getirdiği başlıca alandır.

Tüzel kişiler, küçükler, kısıtlılar, vakıflar ve cemaatler gibi tüzel kişiliği olmayan teşekküller mükellef veya vergi sorumlusu olduğunda, bunlara düşen ödevler kanuni temsilcileri, idare edenleri veya varsa temsilcileri tarafından yerine getirilir.

Bu ödevler yerine getirilmez ve bu nedenle mükellefin veya vergi sorumlusunun varlığından vergi ve bağlı alacaklar tamamen ya da kısmen alınamazsa, kanuni ödevleri yerine getirmeyenlerin varlıklarına başvurulur.

Temsilciler veya teşekkülü idare edenler ödedikleri vergiler için asıl mükelleflere rücu edebilir.

Tasfiye, sona erme ve ticaret sicilinden silinme halleri de önceki dönemlere ilişkin tarhiyat ve ceza işlemlerini tümüyle ortadan kaldırmaz; kanun, temsilci ve tasfiye sorumluluklarını ayrıca düzenler.

Vergi kesenlerin sorumluluğu, ödeme üzerinden kurulan özel bir vergi sorumluluğudur.

Yaptıkları veya yapacakları ödemelerden vergi kesmek zorunda olanlar, verginin tam olarak kesilip ödenmesinden ve bununla ilgili diğer ödevlerin yerine getirilmesinden sorumludur.

Bu sorumluluk, ödedikleri vergiler dolayısıyla asıl mükellefe rücu etme hakkını kaldırmaz.

Mal alım satımı veya hizmet ifası nedeniyle vergi kesintisi yapmak ve vergi dairesine yatırmak zorunda olanların yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde, kanunun belirlediği ilişkili taraflar da müteselsil sorumluluk altında kalabilir.

Mirasçılar bakımından ise ölüm halinde mükellefin ödevleri mirası reddetmemiş mirasçılara geçer; her mirasçı ölünün vergi borçlarından miras hissesi oranında sorumludur.

Vergi ödevinin kapsamı, yalnız borcun ödenmesinden ibaret değildir.

İşe başlayan belli mükellef grupları vergi dairesine bildirimde bulunmak zorundadır.

Ticari, sınai, zirai veya mesleki faaliyetin yürütüldüğü ya da bu faaliyetlerde kullanılan yer iş yeri olarak kabul edilir; iş yeri açma, ticaret siciline veya mesleki teşekküle kayıt, serbest meslek faaliyetini gösteren işaret ve ilanlar işe başlamanın belirtileri olabilir.

Adres değişikliği, iş değişikliği, işletmeye dahil iş yeri sayısındaki artış veya azalış ve işi bırakma da bildirim yükümlülükleri kapsamındadır.

İşi bırakma, vergiye tabi olmayı gerektiren işlemlerin tamamen durması ve sona ermesi anlamına gelir.

Bildirim yapılmasa bile mükellefin faaliyeti bıraktığı araştırma ve yoklama ile tespit edilirse mükellefiyet kaydı terkin edilebilir; ancak terkin, önceki dönemlere ilişkin yükümlülükleri ortadan kaldırmaz.

Defter tutma, belge düzenleme, muhafaza ve ibraz ödevleri vergi ilişkisinin ispat ve denetim boyutunu oluşturur.

Defter tutmanın amacı mükellefin servet, sermaye ve hesap durumunu, faaliyet sonuçlarını, vergi karşısındaki durumunu ve üçüncü kişilerle vergisel ilişkilerini hesap üzerinden tespit etmektir.

Bu kayıt düzeni, vergilendirmenin gerçek mahiyetini araştırabilmek için idareye izlenebilir bir zemin sağlar.

Defter ve belgelerin kanunda öngörülen sürelerle saklanması, yetkili makam ve memurlar istediğinde ibraz edilmesi ve elektronik ortamlardaki kayıtlara erişim için gerekli bilgi ve şifrelerin sunulması gerekir.

Mükellefler ayrıca inceleme ve kontroller sırasında çalışma yeri göstermek, açıklama yapmak, iş yerinin görülmesini sağlamak ve fiili envantere yardımcı olmak gibi ödevler taşır.

Vergi ilişkisinde süreler ve mücbir sebep hükümleri de ödevin zaman boyutunu belirler.

Vergi işlemlerinde süreler vergi kanunlarıyla belirlenir; kanunda açık süre yoksa idare belirli alt sınırdan az olmamak üzere süre tayin edip ilgilisine bildirir.

Mücbir sebep, vergi ödevlerinden birinin yerine getirilmesine engel olacak ağır kaza, ağır hastalık, tutukluluk, afet, irade dışı zorunlu kaybolma veya defter ve belgelerin sahibinin iradesi dışında elden çıkması gibi halleri kapsar.

Mücbir sebep bulunduğunda süreler sebep ortadan kalkıncaya kadar işlemez ve tarh zamanaşımı da işlemeyen süre kadar uzar.

Ölüm halinde bildirim ve beyanname sürelerine ek süre tanınması, zor durumda bulunanlara mühlet verilebilmesi ve resmi tatile rastlayan son günün izleyen iş gününe uzaması da vergi ödevinin kanuni zaman düzeni içinde yerine getirilmesini sağlar.