Hasılat (TFRS 15) Konu Anlatımı

TFRS 15, hasılatı yalnızca fatura kesme veya nakit tahsil etme olayı olarak değil, müşteriyle yapılan sözleşmedeki edimlerin yerine getirilmesiyle ilişkilendirir.

Standardın amacı, müşteri sözleşmelerinden doğan hasılat ve nakit akışlarının niteliği, tutarı, zamanlaması ve belirsizliği hakkında finansal tablo kullanıcılarına faydalı bilgi sunulmasını sağlamaktır.

Temel ilke şudur: işletme, müşteriye taahhüt ettiği mal veya hizmetleri devretmesi karşılığında hak kazanmayı beklediği bedeli yansıtan tutarda hasılatı finansal tablolara alır.

Bu yaklaşımda ağırlık, kontrolün müşteriye geçmesine ve sözleşmedeki taahhütlerin doğru ayrıştırılmasına verilir.

Standardın kapsamı müşteriyle yapılan sözleşmelerdir.

Müşteri, işletmenin olağan faaliyetlerinin çıktısı olan mal veya hizmetleri bedel karşılığında elde etmek için işletmeyle sözleşme yapan taraftır.

Karşı taraf işletmenin olağan faaliyet çıktısını satın almak yerine ortak bir faaliyet veya süreçte risk ve faydaları paylaşmak için sözleşmeye giriyorsa müşteri olmayabilir.

Kiralama sözleşmeleri, sigorta sözleşmeleri, finansal araçlar ve bazı sözleşmeye dayalı haklar ile aynı iş alanındaki işletmeler arasında müşterilere satışları kolaylaştırmak için yapılan parasal olmayan değişimler standart kapsamı dışında bırakılmıştır.

Bir sözleşmenin bir kısmı başka bir standarda, bir kısmı TFRS 15’e giriyorsa önce diğer standardın ayırma veya ilk ölçüm hükümleri uygulanır; kalan işlem bedeli TFRS 15 kapsamındaki edim yükümlülüklerine dağıtılır.

TFRS 15’in uygulama kapısı sözleşmenin tanımlanmasıdır.

İşletme bir müşteri sözleşmesini ancak beş şartın tamamı gerçekleştiğinde bu standart kapsamında muhasebeleştirir.

Taraflar sözleşmeyi onaylamış ve kendi edimlerini taahhüt etmiş olmalıdır.

İşletme devredilecek mal veya hizmetlerle ilgili taraf haklarını tanımlayabilmelidir.

Ödeme koşulları belirlenebilir olmalıdır.

Sözleşme ticari nitelik taşımalı, yani gelecekteki nakit akışlarının tutarı, zamanlaması veya riskinde değişiklik beklenmelidir.

Ayrıca işletmenin hak kazanacağı bedeli tahsil edecek olması muhtemel olmalıdır.

Tahsil edilebilirlik değerlendirmesinde müşterinin ödeme kabiliyeti ve ödeme niyeti dikkate alınır.

Sözleşmenin hukuken icra edilebilir hak ve yükümlülükler doğurması gerekir.

Sözleşmeler yazılı, sözlü veya ticari teamüllere uygun başka biçimde olabilir; bu nedenle şekil tek başına belirleyici değildir.

Taraflardan her biri tamamen ifa edilmemiş bir sözleşmeyi karşı tarafı telafi etmeden tek taraflı feshedebiliyorsa TFRS 15 anlamında sözleşme mevcut değildir.

Başlangıçta şartlar karşılanmışsa, önemli bir değişiklik belirtisi yoksa bu şartlar sürekli yeniden değerlendirilmez.

Şartlar başlangıçta karşılanmıyorsa işletme değerlendirmeyi sürdürür.

Müşteriden tahsil edilen bedel, hasılat koşulları oluşuncaya kadar yükümlülük olarak izlenir; çünkü işletme ya mal veya hizmet devredecek ya da tahsil ettiği tutarı iade edecektir.

Sözleşmelerin birleştirilmesi ve değişiklikleri de hasılat zamanlamasını etkiler.

Aynı müşteri veya ilişkili taraflarıyla aynı ya da yakın zamanlarda yapılan sözleşmeler tek bir ticari amaç için paket halinde müzakere edilmişse, bir sözleşmenin bedeli diğerine bağlıysa veya taahhüt edilen mal ve hizmetler tek bir edim yükümlülüğü oluşturuyorsa birlikte muhasebeleştirilebilir.

Sözleşme değişikliği kapsam veya fiyatta taraflarca onaylanan değişikliktir.

Değişiklik, farklı mal veya hizmet ekliyor ve fiyat bu eklemelerin tek başına satış fiyatını yansıtacak biçimde artıyorsa ayrı sözleşme olarak muhasebeleştirilir.

Aksi halde kalan mal ve hizmetlerin önceki edimlerden farklı olup olmamasına göre yeni sözleşme gibi veya mevcut sözleşmenin parçası gibi işlem yapılır.

Edim yükümlülüklerinin tanımlanması TFRS 15’in kalbidir.

Sözleşme başlangıcında işletme müşteriye taahhüt ettiği mal ve hizmetleri değerlendirir.

Her bir farklı mal veya hizmet ya da büyük ölçüde benzer ve müşteriye devir şekli aynı olan farklı mal veya hizmetler serisi edim yükümlülüğü olarak belirlenir.

Sözleşmede açıkça yazılan taahhütler yanında, işletmenin ticari teamülleri, yayımlanmış politikaları veya özel beyanları nedeniyle müşteride geçerli beklenti oluşturan taahhütler de dikkate alınır.

Buna karşılık sözleşmenin ifası için yapılan fakat müşteriye mal veya hizmet devri sağlamayan idari faaliyetler edim yükümlülüğü değildir.

Bir mal veya hizmetin farklı sayılması için iki şart birlikte aranır.

Müşteri bu mal veya hizmetten tek başına ya da kullanımına hazır diğer kaynaklarla birlikte faydalanabilmelidir.

Ayrıca işletmenin bu mal veya hizmeti devretme taahhüdü sözleşmedeki diğer taahhütlerden ayrı tanımlanabilir olmalıdır.

İşletme birden çok unsuru önemli ölçüde bütünleştirerek birleşik çıktı sunuyorsa, bir unsur diğerini önemli ölçüde değiştiriyor veya özelleştiriyorsa ya da unsurlar yüksek derecede bağımlı ve ilişkiliyse ayrı edim yükümlülüğü oluşmayabilir.

Farklı olmayan mal veya hizmetler, farklı bir paket oluşuncaya kadar diğer taahhütlerle birleştirilir.

Hasılat, edim yükümlülüğü yerine getirildiğinde veya getirildikçe kaydedilir.

Bir varlığın kontrolü müşteriye geçtiğinde mal veya hizmet devredilmiş sayılır.

Kontrol, varlığın kullanımını yönetebilme ve kalan faydalarını büyük ölçüde elde edebilme gücüdür; başka işletmelerin bu faydalara erişimini engelleyebilme de bu kapsamdadır.

Edim yükümlülüğü üç durumdan biri varsa zamana yayılı yerine getirilir: müşteri işletme edim sağladıkça faydayı aynı anda alıp tüketiyorsa, işletme edimi oluşturuldukça kontrolü müşteriye geçen bir varlık yaratıyor veya geliştiriyorsa, ya da işletmenin edimi işletme için alternatif kullanımı olmayan bir varlık yaratıyor ve tamamlanan edim için tahsil hakkı bulunuyorsa.

Bu şartlar yoksa hasılat belirli bir anda kontrol devriyle kaydedilir.

Zamana yayılı edimlerde ilerleme ölçülür.

İşletme çıktı veya girdi yöntemlerinden, taahhüt ettiği mal veya hizmetin niteliğine uygun olanı seçer ve benzer edimlere tutarlı uygular.

Kontrolü müşteriye devredilmeyen mal veya hizmetler ilerleme ölçümüne dahil edilmez.

İlerleme makul biçimde ölçülemiyorsa, fakat katlanılan maliyetlerin geri kazanılması bekleniyorsa, sonuç makul ölçülene kadar hasılat yalnızca katlanılan maliyet kadar alınır.

Bu düzenleme, erken aşamadaki belirsizliklerde kar yaratmayı değil, geri kazanılabilir maliyet kadar hasılat tanımayı sağlar.

İşlem bedeli, işletmenin taahhüt ettiği mal veya hizmetleri müşteriye devretmesi karşılığında hak etmeyi beklediği bedeldir; üçüncü kişiler adına tahsil edilen tutarlar hariç tutulur.

Bedel sabit, değişken veya ikisinin birleşimi olabilir.

Değişken bedel indirimler, iadeler, geri ödemeler, puanlar, fiyat avantajları, teşvikler, performans primleri, cezalar veya gelecekteki bir olayın gerçekleşmesine bağlı koşullar nedeniyle ortaya çıkar.

İşletme değişken bedeli beklenen değer ya da en muhtemel tutar yönteminden uygun olanıyla tahmin eder ve yöntemi sözleşme boyunca tutarlı uygular.

Ancak değişken bedel, belirsizlik kalktığında kümülatif hasılatta önemli iptal olmayacağı kuvvetle muhtemel olduğu ölçüde işlem bedeline dahil edilir.

İşlem bedelinde finansman bileşeni de değerlendirilebilir.