Mali Müşavirlik Muhasebe Standartları (TMS/TFRS) Maddi Duran Varlıklar (TMS 16) Konu Anlatımı

Standardın Amacı

TMS 16’nın amacı, finansal tablo kullanıcılarının işletmenin maddi duran varlıklardaki yatırımını ve bu yatırımdaki değişimleri belirleyebilmesini sağlamaktır.

Standardın temel konuları varlıkların muhasebeleştirilmesi, defter değerlerinin belirlenmesi, amortisman tutarları ve değer düşüklüğü zararlarıdır.

Bu nedenle TMS 16 yalnızca fiziksel varlık listesi değil, varlığın ediniminden kullanımına ve sonraki ölçümüne kadar bütün muhasebe sürecini düzenler.

Başka bir standart farklı işlem gerektirmedikçe maddi duran varlıkların muhasebeleştirilmesinde TMS 16 uygulanır.

Satış amaçlı elde tutulan olarak sınıflandırılmış maddi duran varlıklar, taşıyıcı bitkiler dışındaki canlı varlıklar, maden arama ve değerlendirme varlıkları ile petrol, doğal gaz ve benzeri kaynaklar üzerindeki haklar kapsam dışıdır.

Ancak bu alanların geliştirilmesi veya korunmasında kullanılan maddi duran varlıklar standarda tabi olabilir.

Tanım ve Kavramlar

Maddi duran varlıklar, mal veya hizmet üretimi ya da arzında kullanılmak, başkalarına kiraya verilmek veya idari amaçlarla elde tutulmak üzere edinilen ve bir dönemden fazla kullanılması beklenen fiziki kalemlerdir.

Tanımda kullanım amacı, fiziki nitelik ve birden fazla dönemlik fayda beklentisi birlikte bulunur.

Satılmak üzere alınan mal stok olabilirken, üretimde kullanılan makine maddi duran varlıktır.

Defter değeri, birikmiş amortisman ve birikmiş değer düşüklüğü zararları düşüldükten sonra finansal tablolarda gösterilen tutardır.

Maliyet, varlığın ediniminde veya inşasında ödenen nakit ya da verilen bedelin gerçeğe uygun değeridir.

Amortismana tabi tutar, maliyet veya maliyet yerine geçen tutardan kalıntı değer çıkarıldıktan sonra kalan tutardır.

Amortisman bu tutarın yararlı ömür boyunca sistematik dağıtılmasıdır.

Muhasebeleştirme Koşulları

Bir maddi duran varlık kaleminin maliyeti yalnızca iki koşul sağlanırsa varlık olarak finansal tablolara alınır.

İlk koşul, kalemle ilgili gelecekte ekonomik yararların işletmeye aktarılmasının muhtemel olmasıdır.

İkinci koşul, ilgili kalemin maliyetinin güvenilir biçimde ölçülebilmesidir.

Bu iki koşul yoksa harcama varlıklaştırılamaz.

Yedek parça, yardımcı donanım ve servis donanımı gibi kalemler maddi duran varlık tanımını karşılıyorsa TMS 16 kapsamında muhasebeleştirilir; aksi halde stok olarak sınıflandırılır.

Standart, muhasebeleştirme birimi için tek bir sabit ölçü vermez.

Kalıp, araç ve gereç gibi tek başına önemsiz kalemlerin toplam değer üzerinden değerlendirilmesi uygun olabilir.

Bu muhakeme işletmenin koşullarına göre yapılır.

Başlangıç ve Sonraki Maliyetler

Bazı maddi duran varlıklar güvenlik veya çevresel nedenlerle edinilebilir.

Bu varlıklar mevcut bir varlığın ekonomik yararını doğrudan artırmasa bile, işletmenin diğer varlıklarından yarar elde edebilmesi için gerekli olabilir.

Kaynak, çevre düzenlemelerine uymak için özel tesis kuran kimyasal madde üreticisini örnekler.

Böyle bir varlık, ilgili üretim faaliyeti onsuz sürdürülemiyorsa aktifleştirilebilir.

Günlük bakım maliyetleri aktifleştirilmez; oluştukları tarihte gelir tablosuyla ilişkilendirilir.

Günlük bakım genellikle işçilik, sarf malzemeleri ve küçük parçalardan oluşur.

Buna karşılık bazı parçaların düzenli yenilenmesi veya büyük çaplı kontrollerin yapılması gerekebilir.

Muhasebeleştirme koşulları sağlanıyorsa yenileme veya büyük kontrol maliyeti varlığın defter değerine eklenir; yenilenen parça veya önceki kontrolün kalan defter değeri finansal tablo dışı bırakılır.

İlk Ölçüm ve Maliyet Unsurları

Varlık olarak muhasebeleştirilen bir maddi duran varlık kalemi maliyet bedeliyle ölçülür.

Maliyetin ilk unsuru indirimler ve ticari iskontolar düşüldükten sonra, ithalat vergileri ve iade edilmeyen alış vergileri dahil satın alma fiyatıdır.

İkinci unsur, varlığın yönetimin amaçladığı biçimde çalışabileceği yere ve duruma getirilmesine ilişkin doğrudan maliyetlerdir.

Üçüncü unsur, sökme, taşıma ve yerleştirildiği alanı restore etme yükümlülüğünden doğan tahmini maliyettir.

Doğrudan ilişkilendirilebilir maliyetlere çalışanlara sağlanan faydalar, yer hazırlama, ilk teslimat, kurulum ve montaj, varlığın teknik ve fiziki performansını test etme maliyetleri ve mesleki ücretler örnek verilir.

Yeni tesis açılış maliyetleri, yeni ürün veya hizmet tanıtım harcamaları, yeni müşteri kitlesi için katlanılan personel eğitim giderleri, yönetim giderleri ve diğer genel giderler maliyete dahil edilmez.

Aktifleştirme Sınırı ve Arızi Faaliyetler

Bir varlık yönetimin amaçladığı koşullarda çalışabilecek yere ve duruma getirildiğinde, maliyetlerin defter değerine eklenmesine son verilir.

Bu aşamadan sonra varlığın kullanımı veya daha verimli düzenlenmesi için katlanılan maliyetler genel olarak defter değerine dahil edilmez.

Örneğin kullanıma hazır olup tam kapasitenin altında çalışan varlık için katlanılan maliyetler veya başlangıç zararları maliyete eklenmez.

Varlık amaçlanan duruma getirilirken bazı ürünler ortaya çıkabilir.

Test sırasında üretilen kalemlerin satışından elde edilen kazançlar ve bu kalemlerin maliyetleri ilgili standartlara göre kâr veya zarara yansıtılır; maliyet ölçümünde TMS 2 kullanılır.

İnşaat alanının inşaat başlamadan önce otopark olarak kullanılması gibi arızi faaliyetlerin gelir ve giderleri de varlığı amaçlanan duruma getirmek için gerekli olmadığından gelir tablosunda muhasebeleştirilir.

Maliyet Ölçümü ve Takas

Maddi duran varlık maliyeti, muhasebeleştirme tarihindeki peşin fiyat eşdeğeridir.

Ödeme normal kredi vadelerinin ötesine ertelenirse, peşin fiyat eşdeğeri ile toplam ödeme arasındaki fark TMS 23 kapsamında defter değerine alınmadığı sürece kredi dönemi boyunca faiz olarak muhasebeleştirilir.

Bu kural, finansman unsurunun varlık maliyetinden ayrılabileceğini gösterir.

Parasal olmayan varlıklarla takas halinde, takas ticari içerikten yoksun değilse ve gerçeğe uygun değer güvenilir ölçülebiliyorsa elde edilen varlık gerçeğe uygun değerle ölçülür.

Takasın ticari içeriği, gelecekteki nakit akışlarının risk, zamanlama ve tutar açısından değişip değişmediği veya işletmeye özgü değerde önemli fark yaratıp yaratmadığına göre değerlendirilir.

Gerçeğe uygun değer güvenilir ölçülemiyorsa maliyet elden çıkarılan varlığın defter değeriyle belirlenir.

Sonraki Ölçüm Modelleri

İşletme muhasebe politikası olarak maliyet modelini veya yeniden değerleme modelini seçer ve bu politikayı ilgili maddi duran varlık sınıfının tamamına uygular.

Maliyet modelinde varlık, maliyetinden birikmiş amortisman ve varsa birikmiş değer düşüklüğü zararları indirildikten sonra gösterilir.

Yeniden değerleme modelinde gerçeğe uygun değeri güvenilir ölçülebilen varlık, yeniden değerlenmiş tutarıyla izlenir.

Bu tutar, yeniden değerleme tarihindeki gerçeğe uygun değerden sonraki birikmiş amortisman ve değer düşüklüğü zararları düşülerek bulunur.

Yeniden değerleme, defter değeri ile gerçeğe uygun değer arasında önemli fark oluşmayacak düzenlilikte yapılır.

Bir varlık yeniden değerlenirse, ait olduğu tüm varlık sınıfı da yeniden değerlenmelidir.

Yeniden Değerleme Sonuçları

Yeniden değerleme sonucunda defter değeri artarsa, artış genel olarak diğer kapsamlı gelirde muhasebeleştirilir ve özkaynakta yeniden değerleme fazlası olarak birikir.

Ancak daha önce aynı varlık için kâr veya zarara alınmış bir değer azalışını tersine çevirdiği ölçüde gelir olarak muhasebeleştirilir.

Defter değeri azalırsa azalış genel olarak gider yazılır; fakat ilgili varlık için özkaynakta yeniden değerleme fazlası varsa bu bakiye ölçüsünde diğer kapsamlı gelirde muhasebeleştirilir.

Maddi duran varlık sınıflarına arazi, arazi ve binalar, makineler, gemiler, uçaklar, motorlu taşıtlar, mobilya ve demirbaşlar, ofis gereçleri ve taşıyıcı bitkiler örnek verilir.

Sınıf içindeki kalemlerin eş zamanlı veya güncelliği korunacak biçimde dönüşümlü yeniden değerlenmesi, seçmece değerleme yapılmasını önlemeyi amaçlar.

Amortisman

Bir maddi duran varlık kaleminin toplam maliyetine göre önemli maliyeti olan her parçası ayrı amortismana tabi tutulur.

Uçak gövdesi ve motoru gibi parçalar farklı yararlı ömür veya tüketim modeline sahip olabilir.

İşletme önemli parçaları ayırdıktan sonra kalan kısmı da amortismana tabi tutar.

Her dönemin amortisman gideri, başka bir varlığın defter değerine dahil edilmediği sürece gelir tablosuna yansıtılır.

Amortismana tabi tutar yararlı ömür boyunca sistematik olarak dağıtılır.

Kalıntı değer ve yararlı ömür en az her hesap dönemi sonunda gözden geçirilir.

Amortisman, varlık yönetimin amaçladığı yer ve duruma geldiğinde başlar.

Varlık atıl kaldığında veya kullanımdan çekildiğinde amortisman otomatik olarak durmaz; ancak üretim miktarı yönteminde üretim olmayan dönemde amortisman gideri sıfır olabilir.

Arsa ve binalar birlikte alınsa bile ayrılabilir varlıklardır; arsaların genellikle sınırsız yararlı ömrü olduğu için amortismana tabi tutulmazlar, binalar ise amortismana tabidir.

Amortisman Yöntemi ve Tuzaklar

Amortisman yöntemi, varlığın gelecekteki ekonomik yararlarının işletme tarafından beklenen tüketim modelini yansıtmalıdır.

Doğrusal amortisman, azalan bakiyeler ve üretim miktarı yöntemleri kullanılabilir.