Yüksek Enflasyonlu Ekonomilerde Finansal Raporlama (TMS 29) Konu Anlatımı

TMS 29, geçerli para birimi yüksek enflasyonlu bir ekonominin para birimi olan işletmelerin finansal tablolarının nasıl anlamlı hâle getirileceğini düzenler.

Yüksek enflasyonda yerel para satın alma gücünü hızla kaybettiği için farklı tarihlerde gerçekleşen işlemlerin aynı para birimiyle düzeltilmeden karşılaştırılması yanıltıcı olur.

Standart kesin bir oranla otomatik eşik koymaz; yüksek enflasyonun varlığı ekonomik göstergelerin bütününe göre değerlendirilir.

Nüfusun servetini parasal olmayan varlıklarda veya istikrarlı yabancı parada tutma eğilimi, fiyatların yabancı para üzerinden düşünülmesi, kredili işlemlerde satın alma gücü kaybının fiyatlara yansıtılması, faiz, ücret ve fiyatların endekse bağlanması ve son üç yıllık kümülatif enflasyonun yüzde yüze yaklaşması veya aşması bu göstergelerdendir.

Kapsam bakımından standart, yüksek enflasyonlu ekonominin para birimiyle raporlama yapan işletmenin konsolide tabloları dâhil tüm temel finansal tablolarında uygulanır.

Aynı yüksek enflasyonlu ekonominin para biriminde raporlama yapan tüm işletmelerin aynı tarihten itibaren uygulamaya başlaması gerekir.

Yüksek enflasyonun bulunduğu tespit edilen raporlama döneminin başından itibaren finansal tablolar düzeltilir.

Buradaki sınav tuzağı, işletmenin bulunduğu ülkeyi değil geçerli para birimini esas almaktır.

Standart, geçerli para birimi yüksek enflasyonlu ekonominin para birimi olan işletmeyi hedefler; bu nedenle raporlama biriminin ekonomik çevresi belirleyicidir.

Düzeltmenin amacı, tabloları raporlama dönemi sonundaki cari ölçüm birimiyle ifade etmektir.

Tarihi maliyet veya cari maliyet yaklaşımıyla hazırlanmış tablolar, yüksek enflasyonda ancak dönem sonundaki satın alma gücü cinsinden sunulursa faydalı olur.

Enflasyona göre düzeltilmemiş tabloların yanına ek bilgi koymak yeterli değildir; düzeltme öncesi tabloların ayrıca sunulması da uygun görülmez.

Bu nokta önemlidir: TMS 29 bir dipnot standardı değil, finansal tabloların ölçü birimini dönüştüren bir raporlama standardıdır.

Önceki dönem karşılaştırmalı rakamları ve önceki dönem bilgileri de dönem sonundaki cari ölçüm birimiyle ifade edilir.

Finansal durum tablosunda ilk ayrım parasal ve parasal olmayan kalemlerdir.

Parasal kalemler, elde tutulan para ile para olarak alınacak veya ödenecek kalemlerdir; zaten dönem sonundaki cari ölçüm birimiyle ifade edildikleri için düzeltilmezler.

Endekse bağlı tahvil veya kredi gibi fiyat değişikliklerine bağlanmış varlık ve borçlar ise anlaşma şartlarına göre raporlama dönemi sonu değerine getirilir.

Parasal olmayan kalemlerin bazıları dönem sonu cari tutarlarından taşındığı için düzeltilmez; diğerleri genel fiyat endeksiyle düzeltilir.

Bu ayrımda yapılan hata, bütün bilanço kalemlerini aynı oranda düzeltmek veya parasal kalemleri de yeniden endekslemektir.

Tarihi maliyetle taşınan parasal olmayan kalemlerde düzeltme, edinim tarihinden raporlama dönemi sonuna kadar genel fiyat endeksindeki değişimin maliyet ve birikmiş amortismana yansıtılmasıdır.

Maddi duran varlıklar, hammadde, ticari mallar, şerefiye, patent ve ticari marka gibi varlıklar edinim tarihlerinden; yarı mamul ve mamuller maliyetlerin oluştuğu tarihlerden itibaren düzeltilir.

Ayrıntılı kayıtların bulunmadığı ender durumlarda ilk uygulamada bağımsız profesyonel değerleme sonucu bulunan değer baz alınabilir.

Genel fiyat endeksi yoksa, istikrarlı yabancı para ile geçerli para birimi arasındaki kur hareketleri gibi esaslara dayanan tahmin kullanılabilir.

Düzeltilmiş parasal olmayan kalemin değeri geri kazanılabilir tutarı aşarsa ilgili standartlara göre azaltılır.

Örneğin maddi duran varlıklar, şerefiye, patent ve ticari markalarda geri kazanılabilir tutar; stoklarda net gerçekleşebilir değer sınırı dikkate alınır.

Bu düzen, enflasyon düzeltmesinin varlıkları sınırsız yükseltme aracı olmadığını gösterir.

Ayrıca borçlanma maliyetleri bakımından çift sayım yasağına dikkat edilmelidir.

Enflasyon etkisi genellikle borçlanma maliyetlerine yansır; hem sermaye harcamasını düzeltip hem de borçlanma maliyetlerinin enflasyona isabet eden kısmını aktifleştirmek uygun değildir.

Bu kısım oluştuğu dönemde giderleştirilir.

Kapsamlı gelir tablosunun tüm kalemleri de raporlama dönemi sonundaki cari ölçüm birimine göre ifade edilir.

Gelir ve gider kalemleri ilk kaydedildikleri tarihlerden itibaren genel fiyat endeksindeki değişime göre düzeltilir.

Nakit akış tablosundaki tüm kalemler de dönem sonundaki cari ölçüm birimiyle ifade edilir.

Karşılaştırmalı rakamlar önceki dönem tutarları olarak bırakılmaz; genel fiyat endeksi kullanılarak aynı ölçüm birimine taşınır.

Bu nedenle yüksek enflasyon muhasebesi sadece bilançoda stok ve duran varlık düzeltmesi değildir; finansal tablo setinin tamamını etkiler.

Net parasal pozisyon kâr veya zararı, TMS 29'un ayırt edici mekanizmasıdır.

Enflasyon döneminde parasal varlıkları parasal borçlarından fazla olan işletme satın alma gücü kaybeder; parasal borçları parasal varlıklarından fazla olan işletme ise satın alma gücü kazanır.

Bu kazanç veya kayıp kâr veya zarara dahil edilir ve ayrıca gösterilir.

Tutar, parasal varlıklar ile parasal borçlar arasındaki dönem içi ağırlıklı ortalama farkın genel fiyat endeksindeki değişimle çarpılması yoluyla tahmin edilebilir.

Faiz gelir ve gideri ile kur farkları gibi net parasal pozisyonla ilişkili kalemler de birlikte değerlendirilir.

Konsolidasyonda yüksek enflasyonlu para biriminde raporlama yapan bağlı ortaklıkların tabloları, ana ortaklık tablolarına dahil edilmeden önce kendi raporlama yaptıkları ülkenin para biriminde genel fiyat endeksiyle düzeltilir.

Yabancı bağlı ortaklık söz konusuysa düzeltilmiş tablolar kapanış kurundan çevrilir.

Farklı raporlama dönemlerine ait tablolar konsolide edilecekse parasal olsun olmasın tüm kalemler konsolide tabloların düzenlenme tarihindeki cari ölçüm birimine getirilir.

Genel fiyat endeksinin seçiminde aynı ekonominin para biriminde raporlama yapan tüm işletmelerin aynı endeksi kullanması karşılaştırılabilirlik sağlar.

Yüksek enflasyon dönemi sona erdiğinde işletme TMS 29'a göre hazırlama ve sunumu bırakır; önceki raporlama döneminin cari ölçüm birimiyle ifade edilen dönem sonu tutarları izleyen finansal tablolarda defter değeri için esas alınır.

Açıklamalarda finansal tabloların ve karşılaştırmalı rakamların genel satın alma gücündeki değişimlere göre düzeltildiği, tarihi maliyet mi cari maliyet yaklaşımı mı kullanıldığı, dönem sonu fiyat endeksi ve endeksteki hareketler belirtilir.

Özetle TMS 29'un mantığı enflasyonu ayrıca anlatmak değil, paranın ölçü birimini raporlama tarihindeki satın alma gücüne taşıyarak tabloları karşılaştırılabilir ve anlamlı kılmaktır.